81 năm độc lập và hành trình thay đổi vị thế của kinh tế Việt Nam

Từ nền kinh tế 8 tỷ USD đến hơn 500 tỷ USD

Năm 1986, khi Việt Nam bắt đầu công cuộc Đổi mới, quy mô GDP chỉ khoảng 8 tỷ USD. Sau gần 40 năm, quy môi nền kinh tế đã tăng lên hơn 500 tỷ USD, GDP bình quân đầu người vượt 5.000 USD. Đằng sau những con số này là một hành trình chuyển đổi sâu rộng, từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường, từ đóng cửa sang hội nhập và từ một nền sản xuất chủ yếu dựa vào nông nghiệp trở thành một mắt xích ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nếu nhìn lại điểm xuất phát để thấy tốc độ thay đổi của kinh tế Việt Nam càng trở nên đáng chú ý. Những năm đầu sau chiến tranh, nền kinh tế phải đối mặt với hàng loạt khó khăn: cơ sở vật chất bị tàn phá, sản xuất đình trệ, thiếu vốn, thiếu ngoại tệ và năng lực tích lũy thấp. Mô hình quản lý cũ cũng bộc lộ nhiều hạn chế, khiến nền kinh tế rơi vào khủng hoảng.

Bước ngoặt đến vào năm 1986 với đường lối Đổi mới. Việc từng bước xóa bỏ cơ chế bao cấp, thừa nhận vai trò của các thành phần kinh tế, mở rộng quyền tự chủ cho doanh nghiệp và hộ sản xuất, đồng thời thúc đẩy quan hệ kinh tế đối ngoại đã tạo ra động lực mới cho nền kinh tế.

PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng, điều quan trọng nhất trong hành trình phát triển của Việt Nam không chỉ nằm ở những con số tăng trưởng mà còn ở sự thay đổi tư duy phát triển. Việt Nam đã chuyển từ tư duy phát triển khép kín sang chủ động mở cửa, hội nhập và tận dụng các nguồn lực bên ngoài. Đây là nền tảng để nền kinh tế từng bước mở rộng quy mô và thay đổi vị thế.

Từ nền kinh tế chỉ khoảng 8 tỷ USD năm 1986, GDP Việt Nam đã đạt khoảng 476 tỷ USD năm 2024 và vượt 500 tỷ USD vào năm 2025. Quy mô nền kinh tế tăng hàng chục lần trong chưa đầy bốn thập kỷ.

Cùng với GDP, thu nhập của người dân cũng có sự thay đổi mạnh. GDP bình quân đầu người từ mức chỉ vài chục USD vào cuối những năm 1980 đã lên hơn 5.000 USD hiện nay.

Đây không đơn thuần là sự gia tăng về quy mô kinh tế mà còn phản ánh quá trình chuyển dịch cơ cấu sản xuất và cải thiện mức sống. Tỷ lệ nghèo giảm mạnh, cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế, hạ tầng và các dịch vụ cơ bản ngày càng được mở rộng.

Một trong những dấu mốc quan trọng nhất của quá trình này là sự chuyển mình của hoạt động thương mại.

Năm 1986, xuất khẩu của Việt Nam mới chỉ khoảng 0,8 tỷ USD. Đến năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đã vượt 930 tỷ USD. Việt Nam từ một nền kinh tế gần như đứng ngoài các chuỗi cung ứng quốc tế đã trở thành một trong những nền kinh tế có độ mở thương mại cao nhất thế giới.

Các mặt hàng xuất khẩu cũng thay đổi căn bản. Nếu trước đây nông sản và nguyên liệu thô chiếm tỷ trọng lớn, những năm gần đây điện thoại, máy tính, linh kiện điện tử, máy móc, thiết bị và các sản phẩm công nghiệp chế biến đã trở thành những nhóm hàng xuất khẩu chủ lực.

Sự bùng nổ của thương mại gắn chặt với quá trình hội nhập quốc tế. Việt Nam hiện có quan hệ kinh tế, thương mại với hàng trăm quốc gia và vùng lãnh thổ, đồng thời tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

GS.TS Ignacio Bartesaghi, Giám đốc Viện Thương mại Quốc tế thuộc Đại học Công giáo Uruguay đánh giá, việc mở cửa thương mại và thu hút đầu tư đã góp phần quan trọng giúp Việt Nam chuyển đổi từ một nền kinh tế nông nghiệp thành một trung tâm sản xuất và xuất khẩu ngày càng quan trọng.

Tuy nhiên, chính sự phụ thuộc lớn vào thương mại quốc tế cũng khiến nền kinh tế nhạy cảm hơn với những biến động bên ngoài. Khi thương mại toàn cầu suy giảm, chuỗi cung ứng đứt gãy hoặc các thị trường lớn thay đổi chính sách, Việt Nam có thể chịu tác động nhanh chóng.

FDI, xuất khẩu và bài toán giữ lại giá trị cho Việt Nam

Cùng với thương mại, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài là một trong những yếu tố làm thay đổi sâu sắc diện mạo nền kinh tế.

Từ khi Việt Nam ban hành Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987, dòng vốn FDI liên tục mở rộng. Đến nay, Việt Nam đã thu hút hơn 500 tỷ USD vốn FDI đăng ký lũy kế, với hàng chục nghìn dự án còn hiệu lực.

Khu vực FDI hiện đóng góp khoảng 20% GDP và chiếm tỷ trọng rất lớn trong tổng kim ngạch xuất khẩu. Những tập đoàn toàn cầu như Samsung, LG, Intel, Foxconn, Toyota, Honda... đã xây dựng các cơ sở sản xuất tại Việt Nam, hình thành những trung tâm công nghiệp và xuất khẩu lớn.

FDI không chỉ mang đến nguồn vốn mà còn giúp Việt Nam tiếp cận công nghệ, phương thức quản trị và mạng lưới thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên, sau nhiều thập kỷ thu hút FDI, bài toán đặt ra hiện nay đã khác. Việt Nam không còn chỉ cần thêm vốn mà cần những dự án có hàm lượng công nghệ cao hơn, tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn và có khả năng lan tỏa mạnh hơn tới khu vực doanh nghiệp trong nước.

GS.TS Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam cho rằng, đây là một trong những thách thức quan trọng của mô hình tăng trưởng hiện nay. Khu vực FDI đóng vai trò lớn trong xuất khẩu nhưng giá trị gia tăng được giữ lại trong nước vẫn còn hạn chế.

Theo ông, Việt Nam cần chuyển từ việc thu hút vốn đơn thuần sang thu hút công nghệ, tri thức và năng lực quản trị; đồng thời nâng cao năng lực của doanh nghiệp Việt để có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của các tập đoàn đa quốc gia. Đây cũng là điểm khác biệt căn bản giữa giai đoạn phát triển trước và giai đoạn hiện nay.

Nếu trong những thập kỷ đầu của Đổi mới, mục tiêu quan trọng là tạo ra tăng trưởng, việc làm, thu hút vốn và mở cửa thị trường, thì chặng đường tiếp theo đòi hỏi Việt Nam phải nâng chất lượng tăng trưởng.

Từ một nền kinh tế dựa nhiều vào lao động giá rẻ và gia công, Việt Nam phải tiến tới mô hình dựa nhiều hơn vào năng suất, công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực của doanh nghiệp trong nước.

Nhìn lại hành trình 80 năm, đặc biệt là gần 40 năm Đổi mới, những con số cho thấy một sự thay đổi rất lớn. GDP từ khoảng 8 tỷ USD lên hơn 500 tỷ USD; xuất khẩu từ chưa đầy 1 tỷ USD lên hàng trăm tỷ USD; GDP bình quân đầu người từ vài chục USD lên hơn 5.000 USD; dòng vốn FDI từ con số gần như bằng 0 trở thành một bộ phận quan trọng của nền kinh tế.

Tuy nhiên, nhìn lại nền kinh tế ở thời điểm hiện tại, nhiều chuyên gia khẳng định nền kinh tế càng lớn thì yêu cầu về chất lượng tăng trưởng càng cao. Việt Nam sẽ phải giải bài toán nâng năng suất lao động, phát triển doanh nghiệp tư nhân, tăng tỷ lệ nội địa hóa, làm chủ công nghệ và giảm sự phụ thuộc vào các yếu tố bên ngoài.

Nếu Đổi mới năm 1986 mở ra cánh cửa để Việt Nam bước vào nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, thì giai đoạn hiện nay đang đòi hỏi một bước chuyển tiếp theo: từ “mở cửa để tăng trưởng” sang “làm chủ để phát triển”.

Bởi nói như TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, hơn 500 tỷ USD vì thế không chỉ là một cột mốc về quy mô. Đó còn là điểm nhìn để thấy Việt Nam đã đi được bao xa sau 80 năm và quan trọng hơn, phải đi như thế nào trong chặng đường tiếp theo.