AI Trung Quốc bùng nổ ở châu Phi

Trung Quốc ghi điểm nhờ AI giá rẻ

Năm ngoái, ông Ernest Mwebaze, một nhà phát triển công nghệ ở Uganda, thử nghiệm các công cụ AI của Mỹ và Trung Quốc khi xây dựng một hệ thống phục vụ hàng chục ngôn ngữ tại nước này. Kết quả nghiêng về Trung Quốc. Mô hình AI của Alibaba xử lý các ngôn ngữ của Uganda tốt hơn những sản phẩm mà ông thử nghiệm từ Meta và Google. Quan trọng hơn, mô hình này có chi phí thấp và cho phép ông tùy chỉnh bằng dữ liệu riêng.

Hệ thống mang tên Sunflower sau đó được sử dụng tại Uganda, trong đó có việc cung cấp thông tin thời tiết và tư vấn cây trồng bằng các phương ngữ địa phương cho nông dân. “Chúng tôi muốn xây dựng mọi thứ với chi phí thấp nhất có thể nhưng vẫn phải đảm bảo chúng hoạt động thật tốt”, ông Mwebaze, cựu nhà khoa học nghiên cứu tại Google, cho hay.

Đây không phải trường hợp cá biệt. Trong năm qua, hàng nghìn nhà phát triển tại châu Phi đã chuyển sang sử dụng các mô hình AI của Trung Quốc. Tại Kenya, các mô hình này được dùng cho dịch vụ pháp lý và kinh doanh; tại Nigeria, chúng hỗ trợ xây dựng công cụ giáo dục; còn tại Ghana, các nhà phát triển sử dụng chúng để tạo chatbot phục vụ nhu cầu địa phương.

Trong khi các công ty AI hàng đầu của Mỹ như OpenAI và Anthropic chủ yếu cung cấp những mô hình đóng và người dùng phải trả phí, nhiều mô hình Trung Quốc được công khai để tải xuống và chỉnh sửa. Các nhà phát triển có thể lấy một mô hình có sẵn, đưa dữ liệu riêng vào và xây dựng sản phẩm phù hợp với nhu cầu thay vì phải tự phát triển một hệ thống từ đầu.

Với những thị trường có nguồn lực hạn chế, đây là lợi thế rất lớn. Ông Moses Kemibaro, một doanh nhân tại Nairobi, ví việc sử dụng AI Trung Quốc giống như dùng một chiếc Toyota thay vì Ferrari bởi nếu mục tiêu chỉ là hoàn thành công việc, một công cụ rẻ hơn nhưng đủ tốt có thể hợp lý hơn nhiều.

Biến lợi thế công nghệ thành quyền lực mềm

Đà phát triển của AI Trung Quốc tại châu Phi cũng dựa trên một nền tảng rộng hơn: sự hiện diện công nghệ của Trung Quốc trên lục địa này trong nhiều năm. Trong hai thập kỷ qua, các công ty Trung Quốc đã xây dựng mạng lưới viễn thông, đường sá và cơ sở hạ tầng kỹ thuật số tại nhiều quốc gia châu Phi. Huawei là một trong những doanh nghiệp có vị trí nổi bật. Tại Kenya, hệ thống thanh toán di động M-Pesa cũng vận hành trên công nghệ của Huawei.

Những mối liên kết này tạo cho Trung Quốc một lợi thế mà các công ty AI Mỹ khó có được, chính là một mạng lưới công nghệ và quan hệ doanh nghiệp đã hình thành từ trước.

Tại Konza Technopolis, dự án thành phố công nghệ được Kenya công bố cách đây 18 năm với tham vọng trở thành “Silicon Savannah”, một trung tâm dữ liệu do Huawei xây dựng bằng nguồn vốn vay của Trung Quốc hiện cung cấp năng lực điện toán cho chính phủ Kenya. Một dự án khác tại đây dự kiến sử dụng công nghệ của DeepSeek để chống gian lận viễn thông.

AI vì thế trở thành bước tiếp theo trong quá trình mở rộng ảnh hưởng công nghệ của Trung Quốc tại châu Phi. Bắc Kinh cũng đang chủ động biến lợi thế công nghệ thành quyền lực mềm. Tại một hội nghị ở Thượng Hải hồi tháng 7, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nhấn mạnh rằng AI cần mang lại lợi ích rộng rãi hơn, đồng thời quảng bá các mô hình Trung Quốc là đáng tin cậy và có chi phí thấp.

Kenya, Ethiopia, Nam Phi và 7 quốc gia châu Phi khác đã ký một thỏa thuận về AI với Trung Quốc tại sự kiện này nhằm thúc đẩy hợp tác quốc tế. Các công ty Trung Quốc cũng tích cực tiếp cận các nhà phát triển châu Phi bằng cách cung cấp điện toán miễn phí và hỗ trợ kỹ thuật. Nhiều smartphone do Trung Quốc sản xuất và bán tại châu Phi được cài sẵn các công cụ AI của Trung Quốc.

Lợi thế này càng đáng chú ý trong bối cảnh các công ty Trung Quốc bị hạn chế tiếp cận những loại chip AI tiên tiến do các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ. Không thể cạnh tranh với Thung lũng Silicon về quy mô chi tiêu cho hạ tầng, Trung Quốc đã tìm cách cạnh tranh bằng một hướng khác khi mở rộng khả năng tiếp cận AI thông qua các mô hình mã nguồn mở, chi phí thấp.

Những bước tiến về công nghệ giúp chiến lược này trở nên thuyết phục hơn. Tháng 12/2024, một mô hình của DeepSeek đạt khả năng tương đương những mô hình hàng đầu với chi phí thấp hơn đáng kể. Tháng trước, Moonshot AI của Trung Quốc tiếp tục tung ra một mô hình có khả năng lập trình tiệm cận các hệ thống hàng đầu của Mỹ.

Khoảng cách công nghệ vì thế đang thu hẹp nhanh chóng. Ông Lucas Atkins, đồng sáng lập công ty khởi nghiệp Mỹ Arcee AI, cho rằng việc Meta chuyển dần từ các mô hình mã nguồn mở sang mô hình đóng đã để lại một khoảng trống lớn và tạo cơ hội cho Trung Quốc bứt lên.

Mỹ vẫn giữ lợi thế

Dù AI Trung Quốc đang nhanh chóng mở rộng, điều đó chưa đồng nghĩa Mỹ đã mất vị thế dẫn đầu. Tại Kenya, phần lớn dòng tiền AI vẫn chảy vào các công ty Mỹ. Người dùng phổ thông tiếp tục sử dụng những hệ thống như ChatGPT và Claude. Một khảo sát năm 2025 cho thấy 42% trong số 23 triệu người dùng Internet của Kenya đã sử dụng ChatGPT trong tháng trước, thuộc nhóm tỷ lệ cao nhất thế giới.

Ngay cả khi các doanh nghiệp sử dụng mô hình Trung Quốc, các công ty Mỹ vẫn có thể hưởng lợi. Nhiều doanh nghiệp Kenya vận hành mô hình mã nguồn mở của Trung Quốc trên các dịch vụ điện toán đám mây của Amazon và Microsoft. Nói cách khác, mô hình có thể đến từ Trung Quốc nhưng phần hạ tầng phía dưới vẫn mang lại doanh thu cho các tập đoàn Mỹ.

Quan trọng hơn, những ứng dụng đòi hỏi độ chính xác và độ tin cậy cao vẫn là lĩnh vực Mỹ có ưu thế. Tại Kenya, startup Sanifu sử dụng các mô hình của OpenAI để tự động hóa quy trình xử lý đơn hàng cho Chandaria Industries, một trong những nhà sản xuất giấy vệ sinh, xà phòng và đồ gia dụng lớn nhất nước này.

Trước đây, nhân viên phải nhập dữ liệu từ các đơn hàng gửi qua email hoặc giấy tờ, khiến một đơn hàng có thể mất khoảng hai giờ để xử lý. Hệ thống AI mới rút thời gian này xuống chưa đầy 10 phút. Ví dụ này cho thấy các doanh nghiệp không đơn giản lựa chọn giữa AI Mỹ và AI Trung Quốc dựa trên nguồn gốc. Họ cân nhắc công nghệ nào phù hợp nhất với từng nhu cầu.

Nhiều nhà phát triển tại châu Phi vẫn trả tiền cho các mô hình Mỹ, đặc biệt trong những công việc kỹ thuật như lập trình. Ông Kamal Budhabhatti, CEO của công ty phần mềm ngân hàng Craft Silicon tại Nairobi, gần đây sử dụng Claude Code của Anthropic để xây dựng lại hệ thống công nghệ của công ty. Một nhóm chỉ 10 người hoàn thành dự án trong thời gian chưa bằng một nửa so với dự án trước đây cần tới 100 kỹ sư.

Chi phí cao hơn, nhưng tốc độ và hiệu quả khiến khoản đầu tư trở nên đáng giá. Ở chiều ngược lại, các công ty Trung Quốc cũng đang tích cực săn đón những nhà phát triển châu Phi. Huawei từng đưa ra lời mời bao gồm một năm sử dụng điện toán miễn phí và chuyến tham quan trụ sở công ty.

Cuộc cạnh tranh vì thế không còn đơn thuần là cuộc đua xem ai sở hữu mô hình AI mạnh nhất. Tại những thị trường như châu Phi, nơi nguồn lực điện toán còn hạn chế và doanh nghiệp đặc biệt nhạy cảm với chi phí, một mô hình đủ tốt nhưng rẻ, linh hoạt và dễ tùy chỉnh có thể có sức hấp dẫn lớn hơn một mô hình vượt trội về công nghệ nhưng đắt đỏ và khó tiếp cận.