AI và 'siêu quyền lực mềm' của Trung Quốc

Thúc đẩy một trật tự AI mới

Trong bài phát biểu mới đây, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình coi AI mã nguồn mở là chìa khóa để Trung Quốc định hình hướng phát triển của công nghệ này trên toàn cầu. Ông đánh giá mô hình mã nguồn mở, cho phép phần lớn phần mềm được tự do chia sẻ và chỉnh sửa, là một “cơ hội hiếm có và mang tính lịch sử” để đưa những lợi ích của AI đến với thế giới.

Nhà lãnh đạo Trung Quốc cũng làm rõ rằng nước này sẽ thúc đẩy con đường mã nguồn mở như một lựa chọn thay thế cho việc phụ thuộc vào các “gã khổng lồ” công nghệ Mỹ, vốn thường cung cấp các phần mềm AI khép kín và đắt đỏ hơn. “Việc phát triển AI không nên là màn trình diễn đơn độc của một quốc gia, mà phải là bản giao hưởng của sự hợp tác toàn cầu”, ông Tập Cận Bình khẳng định.

Trung Quốc đang kêu gọi xây dựng một trật tự AI mới, trong bối cảnh cuộc đua giành vị thế thống trị toàn cầu giữa các công ty công nghệ Mỹ và những đối thủ Trung Quốc ngày càng quyết liệt.

Các công ty Mỹ như OpenAI, Anthropic và Google chủ yếu phát triển các mô hình AI khép kín, cho rằng việc bảo vệ mã nguồn giúp tăng cường an ninh và khả năng kiểm soát những hệ thống AI mạnh mẽ. Trong khi đó, các công ty Trung Quốc như DeepSeek, Moonshot AI, Z.ai và Alibaba tích cực thúc đẩy AI mã nguồn mở, với lập luận rằng mô hình này có chi phí thấp hơn, giúp đẩy nhanh việc ứng dụng AI trên toàn cầu mà vẫn đảm bảo an toàn.

Theo ông Kyle Chan, chuyên gia về chính sách công nghệ Trung Quốc tại Viện Brookings, việc thúc đẩy AI mã nguồn mở “phục vụ hai mục tiêu kép của Trung Quốc là củng cố hình ảnh là một quốc gia dẫn đầu về AI theo hướng toàn diện và giảm sự phụ thuộc của thế giới vào AI của Mỹ”.

Thách thức các “ông lớn” Mỹ

Khi các công ty Trung Quốc nhanh chóng thu hẹp khoảng cách về hiệu năng AI, cạnh tranh giữa Trung Quốc và Mỹ ngày càng trở nên gay gắt. Các công ty Mỹ đã cáo buộc một số đối thủ Trung Quốc thu thập dữ liệu trái phép từ hệ thống của họ để phục vụ quá trình phát triển công nghệ riêng.

Trong tháng 7, Anthropic đã gửi thư cho hai thượng nghị sĩ Mỹ, cáo buộc tập đoàn công nghệ Trung Quốc Alibaba “trắng trợn” và “bất hợp pháp” khi tìm cách sao chép công nghệ của mình thông qua 24.000 tài khoản giả mạo. Alibaba sau đó đã phủ nhận mọi hành vi sai trái.

Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đang xem xét nghiêm túc những cáo buộc này. Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent đã lên tiếng đe dọa sẽ áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với các công ty AI Trung Quốc. Trong một tuyên bố đưa ra đầu tháng 8, Bộ trưởng Bessent đã khẳng định rằng: “Chúng tôi ủng hộ AI mã nguồn mở và những đổi mới mà nó mang lại. Nhưng mã nguồn mở không có nghĩa là được tự do xâm phạm sở hữu trí tuệ của Mỹ”.

Các lãnh đạo và nhà đầu tư công nghệ Mỹ cũng lo ngại rằng công nghệ AI mã nguồn mở của Trung Quốc có thể làm thay đổi căn bản bài toán kinh tế của ngành AI. Các mô hình Trung Quốc có hiệu quả cao hơn, tiêu thụ ít năng lực tính toán hơn. Một phần động lực cho những đổi mới này đến từ chính sức ép mà Trung Quốc phải đối mặt, khi các hạn chế thương mại của Mỹ làm giảm khả năng tiếp cận những chip AI tiên tiến nhất của Nvidia.

Nếu các giải pháp AI của Trung Quốc có chất lượng gần tương đương nhưng chi phí thấp hơn, với mức tiết kiệm được ước tính từ 50% đến 90% đối với một số tác vụ, chúng có thể đe dọa kế hoạch kinh doanh cũng như mức định giá cao ngất ngưởng của các công ty AI hàng đầu Mỹ. Công nghệ Trung Quốc cũng ngày càng được các kỹ sư và doanh nghiệp tại Mỹ sử dụng nhằm cắt giảm chi phí.

Theo ông Wendy Chang, chuyên gia phân tích cấp cao tại Viện Nghiên cứu Trung Quốc Mercator, chiến lược của Trung Quốc là “giành thị phần trên toàn thế giới, ngay cả khi điều đó chưa mang lại lợi nhuận ngay lập tức”.

Những người ủng hộ cách tiếp cận mã nguồn mở thường lấy hệ điều hành mã nguồn mở Linux làm ví dụ để củng cố lập luận của mình. Linux đang vận hành phần lớn máy tính trong các trung tâm dữ liệu trên Internet và đã hưởng lợi từ việc ngày càng có nhiều người tiếp cận mã nguồn, phát hiện lỗi và đóng góp các bản sửa lỗi.

Tuy nhiên, các chuyên gia máy tính đồng ý rằng AI là một bài toán phức tạp hơn nhiều. AI không chỉ liên quan đến mã lập trình mà còn phụ thuộc vào dữ liệu được sử dụng để huấn luyện mô hình. Các mô hình AI cũng có khả năng đưa ra phán đoán và thực hiện suy luận.

Ngoài ra, AI mã nguồn mở cũng làm dấy lên những lo ngại về an ninh. Một số chuyên gia cho rằng việc công khai phần mềm và trọng số của mô hình, tức các tham số được hình thành trong quá trình huấn luyện, có thể làm gia tăng đáng kể nguy cơ công nghệ này bị sử dụng cho các cuộc tấn công mạng, thậm chí hỗ trợ chế tạo vũ khí sinh học.

Nước cờ “quyền lực mềm” của Trung Quốc

Giờ đây, Trung Quốc đã vạch ra kế hoạch tận dụng lợi thế về AI mã nguồn mở như một công cụ ngoại giao. Khái niệm sử dụng phần mềm AI mã nguồn mở như một công cụ quyền lực mềm đã trở nên phổ biến trong giới công nghệ. Cách tiếp cận này hàm ý một hình thức gây ảnh hưởng dựa trên sự thuyết phục và sức hấp dẫn thông qua những thứ mà người khác thực sự mong muốn thay vì “quyền lực cứng” mang tính cưỡng chế dựa trên sức mạnh quân sự và kinh tế.

Con đường mã nguồn mở mang đến một cách tiếp cận AI với chi phí thấp cho các kỹ sư phần mềm cũng như những quốc gia đang tìm cách nắm bắt làn sóng công nghệ tiếp theo. “Những người được hưởng lợi từ phần mềm AI miễn phí chắc chắn nhận ra điều đó. Từ góc độ chính trị, đây là một lợi ích khổng lồ đối với Trung Quốc”, ông Lawrence Lessig, giáo sư tại Trường Luật Harvard và chuyên gia về chính sách công nghệ, nhận định.

Trung Quốc thường sử dụng ngôn ngữ cởi mở trong các hoạt động đối ngoại, đặc biệt khi tiếp cận các nước đang phát triển. Trong những năm gần đây, nước này cũng đưa AI vào các nỗ lực đó, thiết lập các trung tâm phát triển và đào tạo AI chung tại hàng chục quốc gia. Năm nay, Trung Quốc thành lập Tổ chức Hợp tác Trí tuệ Nhân tạo Thế giới (WAI) nhằm định hình các nguyên tắc quản trị AI, đồng thời thúc đẩy việc ứng dụng và đào tạo AI tại những quốc gia có quan hệ thân thiện với Trung Quốc.

Trong bài phát biểu giữa tháng 7, ông Tập Cận Bình cam kết tiếp tục đầu tư vào những sáng kiến này. Trong đó có 5.000 chương trình đào tạo và hội thảo về AI dành cho sinh viên và người lao động tại các nước đang phát triển trong vòng 5 năm tới, cùng các sáng kiến AI mới hoặc mở rộng tại châu Phi, châu Á và Mỹ-Latin.

Cùng ngày ông Tập Cận Bình phát biểu, Nhân dân Nhật báo, cơ quan ngôn luận chính thức của Đảng Cộng sản Trung Quốc, đăng một bài viết về các khoản đầu tư của nước này vào AI ở nước ngoài, liệt kê hàng loạt chương trình đào tạo và hợp tác phát triển. Bài viết đưa ra kết luận rằng: “Trung Quốc đang giúp các quốc gia trên thế giới, đặc biệt là các nước ở khu vực Nam bán cầu, tăng cường năng lực, giành được sự công nhận và ủng hộ rộng rãi của quốc tế”.