Bài toán tài chính sau tuổi 60, người Việt lên kế hoạch hưu trí quá muộn

Tuổi thọ tăng kéo dài “bài toán tài chính” sau tuổi 60

Theo Điều tra Dân số và Nhà ở giữa kỳ năm 2024 do Cục Thống kê (Bộ Tài chính) công bố năm 2024, Việt Nam có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 14% dân số. Con số này được dự báo sẽ tăng lên gần 18 triệu vào năm 2030. Việt Nam cũng đang già hóa với tốc độ nhanh, trong khi các nước phát triển mất từ 50 đến hơn 100 năm chuyển từ giai đoạn “già hóa dân số” sang “dân số siêu già” thì Việt Nam nhanh hơn nhiều, được dự báo chỉ khoảng 25 năm.

Tuy nhiên, chất lượng sống ở chặng cuối lại là một thách thức lớn khi người dân phải đối mặt với 10-13 năm phụ thuộc hoàn toàn vào sự chăm sóc và hỗ trợ tài chính.

Đặc biệt, tuổi thọ cao hơn cũng không đồng nghĩa với việc tất cả những năm sống thêm đều là những năm sống khỏe mạnh. Theo số liệu của Bộ Y tế, tuổi thọ bình quân của người Việt năm 2024 đạt khoảng 74,7 tuổi, nhưng người cao tuổi trung bình mắc khoảng ba bệnh, nhiều bệnh trong số đó là bệnh mạn tính cần điều trị lâu dài. Chi phí điều trị hằng năm của người cao tuổi cũng được ghi nhận cao gấp 8-10 lần so với người trẻ. Thực tế này phản ánh sự chênh lệch đáng lo ngại giữa tuổi thọ sinh học và tuổi thọ khỏe mạnh.

Nếu trước đây, nghỉ hưu thường được xem là chặng cuối của cuộc đời với thời gian tương đối ngắn, thì ngày nay nhiều người có thể dành thêm 20 đến 30 năm sau khi rời khỏi thị trường lao động. Điều đó đồng nghĩa với việc nghỉ hưu không còn đơn thuần là một cột mốc, mà trở thành một giai đoạn kéo dài, đòi hỏi mỗi người phải chuẩn bị nguồn lực tài chính để duy trì chất lượng cuộc sống, chăm sóc sức khỏe và thích ứng với những biến động có thể xảy ra.

Chia sẻ với Tạp chí Đầu tư Tài chính, ông Randy Lianggara, Chủ tịch Thị trường Mới nổi, Sun Life châu Á đánh giá, đây là sự thay đổi lớn mà nhiều người Việt vẫn chưa thực sự nhận thức đầy đủ. Tuổi thọ cao đã tạo ra một giai đoạn tài chính mới mà các thế hệ trước chưa từng trải qua ở quy mô như hiện nay. Điều đó đòi hỏi mỗi người phải nghĩ xa hơn, khi không chỉ tạo ra thu nhập trong những năm đi làm, mà còn phải chuẩn bị cho cách duy trì cuộc sống trong một quãng nghỉ hưu dài hơi.

Song song với đó, những thay đổi về cấu trúc gia đình cũng đang làm thay đổi cách mỗi người chuẩn bị cho tuổi già. Cụ thể, con cái có xu hướng phổ biến sống và làm việc xa nhà, trong khi cả cha mẹ và con cái đều coi trọng sự độc lập tài chính hơn trước. Điều này khiến trách nhiệm chuẩn bị cho tuổi già dần chuyển từ sự hỗ trợ của gia đình sang chính mỗi cá nhân.

Mặc dù phần lớn mọi người đều hiểu tầm quan trọng của việc chuẩn bị cho nghỉ hưu, việc biến nhận thức thành hành động vẫn là bài toán khó. Theo Chỉ số Năng lực Tài chính của Sun Life, 84% người Việt cho biết lạm phát khiến việc trang trải chi tiêu hàng tháng trở nên khó khăn hơn. Trong bối cảnh chi phí sinh hoạt ngày càng gia tăng, nhiều gia đình buộc phải ưu tiên giải quyết những nhu cầu trước mắt thay vì dành nguồn lực cho các mục tiêu tài chính dài hạn.

Ông Randy Lianggara nhận định, đây chính là nguyên nhân hình thành "khoảng cách nghỉ hưu" – khoảng cách giữa mức sống mà mỗi người mong muốn sau khi nghỉ hưu và mức độ chuẩn bị thực tế hiện nay.

Rất ít người Việt lập kế hoạch tài chính hưu trí sớm

Cũng theo nghiên cứu “Tái định nghĩa tuổi hưu: Sự phân hóa về hưu trí tại châu Á” do Sun Life thực hiện, 14% người tham gia khảo sát tại Việt Nam cho biết họ chưa từng lập kế hoạch nghỉ hưu, trong khi 26% chỉ bắt đầu lập kế hoạch trong vòng hai năm trước khi rời công việc toàn thời gian.

Nói cách khác, 40% người tham gia khảo sát chưa lập kế hoạch hoặc chỉ bắt đầu chuẩn bị khi thời điểm nghỉ hưu đã ở rất gần.

Khảo sát của Sun Life cũng cho thấy nhiều người đã phải cắt giảm chi tiêu không thiết yếu, sử dụng tiền tiết kiệm, thậm chí tạm dừng các khoản tích lũy cho nghỉ hưu để ứng phó với áp lực tài chính trước mắt. Trong khi đó, số liệu từ Bảo hiểm Xã hội Việt Nam cho thấy chỉ khoảng 23% người trong độ tuổi nghỉ hưu đang nhận lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng, phần lớn còn lại vẫn dựa vào tiết kiệm cá nhân, sự hỗ trợ của gia đình hoặc tiếp tục làm việc để duy trì cuộc sống.

Thách thức hiện nay không nằm ở việc mọi người không nhận thức được tầm quan trọng của kế hoạch nghỉ hưu, mà ở chỗ rất nhiều người vẫn chưa thể chuyển nhận thức đó thành hành động. Càng trì hoãn, việc xây dựng nền tảng tài chính cho tuổi già sẽ càng khó khăn và tốn kém hơn.

Ông Randy Lianggara cho biết, một trong những xu hướng đang ngày càng rõ nét là sự gia tăng của nhóm "thế hệ bánh kẹp" - những người đồng thời phải chăm sóc con cái và hỗ trợ cha mẹ lớn tuổi. Khi ngày càng nhiều người bước vào tuổi nghỉ hưu mà chưa có nền tảng tài chính đủ vững, áp lực này sẽ chuyển sang thế hệ lao động hiện tại. “Nếu không có sự chuẩn bị phù hợp, tuổi thọ cao hơn có thể kéo theo nhiều năm đối mặt với áp lực tài chính, chất lượng cuộc sống suy giảm và sự phụ thuộc ngày càng lớn vào gia đình”, ông đặt vấn đề.

Theo nghiên cứu “Tái định nghĩa tuổi hưu: Sự phân hóa về hưu trí tại châu Á” của Sun Life, 70% người Việt kỳ vọng sẽ tiếp tục làm việc sau tuổi nghỉ hưu. Con số này phản ánh rõ nét sự thay đổi trong cách người Việt định nghĩa và chuẩn bị cho giai đoạn hưu trí.

Ông Randy Lianggara cho rằng, nếu khoảng trống này không được thu hẹp, tác động sẽ vượt ra ngoài phạm vi từng hộ gia đình. Một xã hội bước vào giai đoạn già hóa với tỷ lệ lớn người dân chưa có đủ nguồn lực tài chính cho tuổi nghỉ hưu sẽ tạo ra áp lực lâu dài lên các hộ gia đình, hệ thống y tế cũng như các cơ chế an sinh xã hội. Chuẩn bị tốt hơn cho nghỉ hưu hôm nay cũng chính là góp phần xây dựng một nền kinh tế có khả năng chống chịu tốt hơn trong tương lai.

Theo ông Randy Lianggara, việc nâng cao khả năng sẵn sàng cho nghỉ hưu không chỉ phụ thuộc vào các giải pháp tài chính, mà còn đòi hỏi thay đổi trong cách tiếp cận. Điều quan trọng là giúp người dân hiểu rằng lập kế hoạch nghỉ hưu không phải là quyết định chỉ dành cho những người sắp bước sang tuổi 60, mà nên trở thành một phần của quản lý tài chính ngay từ khi bắt đầu đi làm.

Song song đó, các giải pháp tài chính cần được đơn giản hóa, linh hoạt hơn và dễ tiếp cận hơn; đồng thời doanh nghiệp cũng có thể đóng vai trò quan trọng thông qua các chương trình phúc lợi hưu trí dành cho người lao động. Bên cạnh đó, việc nâng cao hiểu biết tài chính và mở rộng khả năng tiếp cận các giải pháp bảo vệ, tích lũy dài hạn cũng sẽ góp phần giúp nhiều người chủ động hơn trong việc chuẩn bị cho tương lai.

Ông khẳng định, Việt Nam đang có nhiều điều kiện thuận lợi để xây dựng một xã hội sẵn sàng hơn cho tuổi già nhờ lực lượng lao động còn trẻ, tốc độ chuyển đổi số nhanh và nhận thức ngày càng cao về sức khỏe cũng như an sinh tài chính. Tuy nhiên, để biến lợi thế này thành hiện thực, cần có sự chung tay của người dân, doanh nghiệp, các tổ chức tài chính và cơ quan hoạch định chính sách.

"Thách thức không nằm ở việc kéo dài tuổi thọ, mà ở việc làm thế nào để những năm tháng sau này đạt được sự độc lập và tự tin về tài chính. Càng chuẩn bị từ sớm, người Việt càng có nhiều cơ hội biến tuổi thọ cao thành một lợi thế thay vì một áp lực trong tương lai”, Chủ tịch Thị trường Mới nổi, Sun Life châu Á cho hay.