Báo chí trước 'biển' mạng xã hội: Cộng sinh hay cuộc chiến sinh tồn?

Để làm rõ bức tranh toàn cảnh cũng như tìm kiếm giải pháp cho các cơ quan báo chí, Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance đã có cuộc trao đổi với nhà báo Hồ Quang Lợi, Phó chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam, nguyên Phó chủ tịch thường trực Hội Nhà báo Việt Nam – người có nhiều thập kỷ gắn bó với sự nghiệp báo chí cách mạng:

Hệ luỵ từ tình trạng “báo hoá" trang thông tin điện tử, mạng xã hội

- Là người có nhiều thập kỷ gắn bó với báo chí cách mạng và hiện đang đồng hành cùng sự phát triển của truyền thông số, ông đánh giá thế nào về mối quan hệ hiện tại giữa báo chí chính thống và các trang thông tin điện tử tổng hợp, mạng xã hội? Các chủ thể này đang ở trong một mối quan hệ cộng sinh hay một cuộc cạnh tranh khốc liệt?

Ông Hồ Quang Lợi: Trong thời đại truyền thông kỹ thuật số, môi trường thông tin hiện nay vô cùng đa dạng, phức tạp, có tính liên thông, kết nối cao và tương tác không giới hạn. Chính vì sự tham gia của quá nhiều chủ thể phức tạp như vậy, việc làm rõ hành lang pháp lý của từng chủ thể là điều cực kỳ cần thiết.

Theo tôi, điều đầu tiên cần phân biệt rất rõ ràng: thế nào là báo chí, thế nào là mạng xã hội, và thế nào là trang thông tin điện tử tổng hợp. Thực tế thời gian qua, dư luận vẫn có sự nhầm lẫn dai dẳng giữa các khái niệm này.

Tôi cho rằng không thể đặt báo chí vào thế đối lập với mạng xã hội và các trang thông tin điện tử tổng hợp. Mối quan hệ này thậm chí không chỉ dừng lại ở mức độ tương tác, mà đã phát triển thành một quan hệ cộng sinh ở mức độ cao hơn. Nghĩa là đôi bên cùng dựa vào nhau, loại hình này nương tựa vào loại hình kia để cùng phát triển.

Chúng ta thường ví mạng xã hội như là một biển thông tin khổng lồ nhưng xô bồ, hỗn tạp, thượng vàng hạ cám, thật giả lẫn lộn. Tuy nhiên, báo chí không nên đối lập với nó mà phải coi đây là một nguồn tài nguyên thông tin để khai thác và chọn lọc. Nhiều thông tin trên mạng xã hội thậm chí chính là gợi ý, nguồn đề tài thực tế cho báo chí.

Trước những vấn đề đúng sai chưa rõ trên mạng xã hội, báo chí có trách nhiệm thẩm định để đưa ra câu trả lời xác đáng nhất cho công chúng. Báo chí thực hiện điều đó bằng ba yếu tố cốt lõi: bản lĩnh của người làm báo; sự tinh thông, chuyên nghiệp về nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp.

Chính vì vậy, báo chí phải là nơi giải đáp được các vấn đề mà mạng xã hội đặt ra. Đồng thời, mạng xã hội và các nền tảng số là môi trường cực kỳ thuận tiện, ưu việt để báo chí truyền tải sản phẩm của mình. Nếu vẫn chỉ khép kín trong các phương thức truyền thống, cơ quan báo chí sẽ tự tụt hậu.

Ở chiều ngược lại, mạng xã hội và các trang thông tin điện tử cũng phải dựa vào báo chí để phát triển. Bởi lẽ, nội dung trên báo chí là nguồn thông tin tin cậy, chính xác, đã được thẩm định qua quá trình lao động nghiêm túc. Khi mạng xã hội sử dụng được nguồn nội dung này, uy tín của chính nền tảng đó sẽ được nâng cao.

- Tình trạng "báo hóa" trang thông tin điện tử hay hiện tượng mạng xã hội sử dụng lại các tác phẩm báo chí một cách tràn lan mà không có sự chia sẻ quyền lợi xứng đáng với các cơ quan báo chí chính thống đã tồn tại từ lâu và luôn là vấn đề được nhắc tới. Dưới góc nhìn của ông, đâu là những bất cập lớn nhất đang tạo ra sự bất công hay mất cân bằng giữa báo chí và các nền tảng này?

Ông Hồ Quang Lợi: Sự nhập nhèm, lẫn lộn như tôi nói ở trên đã dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng. Nó có thể gây rối loạn chức năng, đánh tráo giá trị và xảy ra tình trạng vi phạm bản quyền nghiêm trọng.

Nhiều thông tin tiêu cực, chưa được kiểm chứng trên mạng xã hội nhưng công chúng lại lầm tưởng là do báo chí chính thống đăng tải. Ngược lại, một bộ phận người dùng hiện nay không còn thói quen tìm kiếm, kiểm tra thông tin trên báo chí mà mặc nhiên coi thông tin trên mạng xã hội là chính thức. Điều này khiến nạn tin giả phát tán tràn lan, gây hậu quả xấu cho xã hội.

Đáng ngại hơn, có những đơn vị cố tình lập lờ giữa báo chí và trang thông tin điện tử tổng hợp, khiến các trang thông tin tổng hợp này hoạt động như một cơ quan báo chí thực thụ.

Trong thời gian đảm nhận vai trò phó chủ tịch thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, chúng tôi đã phối hợp rất chặt chẽ với lãnh đạo Bộ Thông tin và Truyền thông - nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cùng Ban Tuyên giáo Trung ương – nay là Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, để đặt vấn đề một cách nghiêm túc về tình trạng "báo hóa" các trang thông tin điện tử.

Tình trạng này kéo theo những tổn hại nghiêm trọng cho các cơ quan báo chí. Chẳng hạn như việc xã hội có sự nhầm lẫn tai hại giữa thông tin báo chí và thông tin trên các trang điện tử tổng hợp và mạng xã hội. Nhiều trang thông tin điện tử sử dụng nhân viên và để họ hoạt động như một nhà báo thực thụ, khiến công chúng không thể phân biệt được.

Bên cạnh đó, các cơ quan báo chí vừa xuất bản tác phẩm thì ngay lập tức các trang thông tin điện tử, mạng xã hội lấy về đăng lại, biến thành sản phẩm của mình mà không hề xin phép hay chia sẻ quyền lợi. Tình trạng vi phạm bản quyền này rất nghiêm trọng, họ chỉ cần dùng vài thao tác "xào xáo", đảo câu chữ, cắt ghép thông tin để biến câu chuyện thành của mình, thậm chí không ghi rõ nguồn. Điều này làm hỗn loạn môi trường hoạt động lành mạnh của báo chí nước nhà.

Bảo vệ bản quyền, chia sẻ doanh thu: Công bằng cho báo chí

- Trên thế giới, xu hướng các tập đoàn công nghệ, mạng xã hội lớn phải chia sẻ doanh thu với các cơ quan báo chí khi sử dụng nội dung của họ đang trở thành một thông lệ như tại Úc, Canada hay châu Âu. Tại Việt Nam, theo ông, chúng ta cần những cơ chế hoặc hành lang pháp lý như thế nào để câu chuyện bảo vệ bản quyền báo chí trên không gian mạng thực sự có hiệu lực?

Ông Hồ Quang Lợi: Bảo vệ bản quyền báo chí liên quan trực tiếp đến hai yếu tố cốt lõi và thiết yếu: giá trị thông tin và giá trị lợi ích kinh tế. Nếu không bảo vệ được bản quyền, báo chí sẽ mất đi cả hai khía cạnh quan trọng này. Do đó, bảo vệ bản quyền báo chí đã trở thành một vấn đề vô cùng nóng bỏng từ hàng chục năm nay.

Trên thế giới, nhiều quốc gia đã yêu cầu các nền tảng xuyên biên giới và mạng xã hội phải chia sẻ nguồn thu cho cơ quan báo chí nếu sử dụng lại nội dung của họ. Nguyên tắc rất rõ ràng: Nội dung do cơ quan báo chí đầu tư sản xuất thì khi nền tảng khác sử dụng phải trả tiền. Hiện nay, một số nước có nền truyền thông và báo chí phát triển cũng đã áp dụng cơ chế tương tự.

Tại Việt Nam, chúng ta cũng đã đặt vấn đề này ra. Đại diện Bộ Thông tin và Truyền thông từng làm việc với các nền tảng xuyên biên giới lớn như Facebook, YouTube, Instagram… để thảo luận về việc thu phí và chia sẻ nguồn lợi cho báo chí. Tuy nhiên, các cuộc làm việc này mới chỉ dừng lại ở mức độ đưa ra thông điệp chứ chưa đạt được kết quả rõ ràng. Trên thực tế, báo chí Việt Nam vẫn đang bị "chảy máu" cả về tài nguyên thông tin lẫn tài chính khi các nền tảng xuyên biên giới vô tư sử dụng nội dung mà chưa chi trả bất kỳ khoản phí nào.

Thực trạng này xuất phát từ hai nguyên nhân chính. Về phía cơ quan quản lý, chúng ta chưa tạo dựng được một hành lang pháp lý đủ mạnh mẽ và vững chắc để bắt buộc các nền tảng xuyên biên giới phải trả phí bản quyền nội dung.

Về phía các cơ quan báo chí, bản thân nhiều tòa soạn hiện nay vẫn coi mạng xã hội là môi trường để tăng độ lan tỏa. Vì cái lợi trước mắt là tiếp cận được nhiều công chúng, họ đã buông lỏng và chưa lên tiếng một cách rốt ráo để bảo vệ quyền lợi của chính mình. Nhìn sâu xa, việc này gây tổn hại nghiêm trọng đến cả chủ quyền thông tin lẫn lợi ích kinh tế.

Để giải quyết triệt để bài toán bảo vệ bản quyền báo chí, chúng ta cần triển khai đồng bộ các giải pháp. Trước hết về mặt pháp lý, các cơ quan quản lý nhà nước cần xây dựng một hành lang pháp lý đủ mạnh và quan trọng hơn là phải đảm bảo việc thực thi nghiêm minh. Thực tế, chúng ta đã có một số quy định pháp luật nhưng khâu thực hiện chưa thực sự chặt chẽ.

Trong thời đại số, mọi hoạt động sử dụng lại nội dung báo chí bắt buộc phải có sự đồng ý bằng văn bản, các thỏa thuận miệng không còn giá trị. Hiện nay, Luật Báo chí sửa đổi cũng đã quy định rất rõ rằng nếu tổ chức, cá nhân sử dụng thông tin của cơ quan báo chí mà không có thỏa thuận bằng văn bản sẽ bị xử phạt hành chính. Vấn đề cốt lõi hiện tại là làm sao để thực thi quy định này một cách nghiêm túc và triệt để.

- Để tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh, hay nói cách khác là để công bằng với báo chí, theo ông, cơ quan quản lý nhà nước cần có những thay đổi hoặc siết chặt hơn nữa các quy định nào trong việc cấp phép, quản lý hoạt động của các trang thông tin điện tử tổng hợp và mạng xã hội trong thời gian tới?

Ông Hồ Quang Lợi: Theo tôi, việc đầu tiên cần làm ngay là phải thực hiện một đợt rà soát tổng thể đối với tất cả các trang thông tin điện tử tổng hợp trên phạm vi toàn quốc. Chúng ta cần thống kê rõ ràng, từ đó tổng hợp và đánh giá toàn diện về chất lượng hoạt động, đặc biệt là việc chấp hành các quy định pháp luật về báo chí và thông tin.

Trên cơ sở kết quả rà soát đó, đối với những trang thông tin điện tử có hành vi vi phạm bản quyền báo chí một cách hệ thống, hoặc hoạt động sai mục đích, không đúng chức năng nhiệm vụ được quy định trong giấy phép, cơ quan quản lý cần phải áp dụng các biện pháp xử lý thật nghiêm khắc.

Song song với vai trò của quản lý nhà nước, về phía các cơ quan báo chí, như tôi đã nhấn mạnh, bản thân các báo cũng phải chủ động và tích cực hơn nữa trong việc tự bảo vệ bản quyền của mình. Các nhà báo cần tăng cường khâu kiểm tra, rà soát nội dung và một khi phát hiện quyền lợi hợp pháp bị xâm phạm, cơ quan báo chí phải lập tức lên tiếng để bảo vệ chính mình.

Tóm lại, giải pháp cốt lõi hiện nay là các cơ quan quản lý nhà nước phải khẩn trương rà soát lại toàn bộ hệ thống các trang thông tin điện tử tổng hợp để đánh giá chính xác và xử lý nghiêm minh mọi hành vi vi phạm pháp luật.

Báo chí phải tự đổi mới, sáng tạo

- Hành lang pháp lý mới chỉ là một vế của vấn đề. Vế còn lại nằm ở chính nội lực của các cơ quan báo chí. Để không bị "lép vế" và đòi lại sự công bằng trong việc thu hút độc giả cũng như lợi ích kinh tế, các cơ quan báo chí hiện nay cần thay đổi tư duy làm nội dung và thực hiện chuyển đổi số như thế nào?

Ông Hồ Quang Lợi: Trong kỷ nguyên truyền thông kỹ thuật số, báo chí hiện nay đang phải đối mặt với hai sức ép rất lớn. Mạng xã hội đang thu hẹp môi trường và đất sống của báo chí. Công chúng ngày nay có xu hướng tiếp cận thông tin từ mạng xã hội trước khi tìm đến báo chí chính thống. Tiếp nữa là sự dịch chuyển nguồn thu kinh tế, một phần doanh thu quảng cáo rất lớn vốn thuộc về báo chí thì nay lại chảy vào túi các trang mạng xã hội và chủ quản lý của các trang thông tin điện tử.

Để giải quyết bài toán này, bên cạnh một hành lang pháp lý vững chắc từ phía cơ quan quản lý nhà nước, bản thân các cơ quan báo chí phải có sự đổi mới và sáng tạo mạnh mẽ. Nếu không tự thay đổi, chúng ta chắc chắn sẽ tụt hậu và bị gạt ra ngoài lề.

Sự thay đổi này cần được cụ thể hóa qua hai phương diện trọng tâm. Thứ nhất, các cơ quan báo chí cần thực hiện chuyển đổi số một cách toàn diện để hướng tới một mô hình quản trị tòa soạn hiện đại.

Chúng ta đang sống trong thời đại mà mọi quyết định đều được định hình bằng dữ liệu và dữ liệu chính là nguồn sống của báo chí. Chuyển đổi số trong tòa soạn có nghĩa là phải xây dựng được một nền tảng dữ liệu vững chắc phục vụ cho cả khâu quản trị lẫn hoạt động chuyên môn. Từ đó, cơ quan báo chí dịch chuyển sang mô hình tòa soạn hội tụ, phát triển các dòng sản phẩm báo chí đa phương tiện, đa nền tảng và đa sản phẩm. Trong thời đại số, một cơ quan báo chí không thể tồn tại nếu chỉ dựa vào một loại hình sản phẩm duy nhất.

Thực tế, báo chí nước ta đã tiếp cận các hình thức thể hiện mới như Longform, Mega Story, E-magazine, Podcast hay Infographic. Những định dạng này đã giúp tăng đáng kể sức lan tỏa của thông tin. Tuy nhiên, như vậy vẫn là chưa đủ. Chúng ta cần những sản phẩm báo chí chất lượng cao hơn nữa, nơi mà nội dung tối ưu và công nghệ tiên tiến được kết hợp hoàn hảo.

Thứ hai, lâu nay chúng ta thường khẳng định "nội dung là rất quan trọng". Nhưng theo tôi, cách nói đó chưa đủ tầm, mà phải khẳng định “nội dung chính là trái tim của báo chí”. Thế nhưng, chỉ có nội dung tốt thì chưa đủ để tồn tại trong bối cảnh hiện nay, nội dung tốt phải đi đôi với công nghệ tốt.

Mối quan hệ giữa công nghệ và nội dung không đơn thuần là sự "đồng hành" hay "song hành" theo kiểu đi bên cạnh nhau. Chúng phải có sự gắn bó hữu cơ, hòa quyện vào nhau trong từng thao tác tác nghiệp, trong toàn bộ quy trình làm báo và quy trình quản trị của tòa soạn. Tại các cơ quan báo chí lớn trên thế giới từ nhiều năm trước, mô hình nhóm làm việc luôn có sự kết hợp chặt chẽ. Ví dụ, cứ 3 nhân sự làm nội dung thì sẽ có 1 nhân sự công nghệ đi kèm để cùng sản xuất ra một tác phẩm.

Nếu ví nội dung là vua thì công nghệ chính là nữ hoàng. Chỉ khi hai yếu tố này gắn bó khăng khít, tạo thành một thể thống nhất, cơ quan báo chí mới có thể tạo ra được những sản phẩm báo chí chất lượng cao trên một nền tảng công nghệ tiên tiến, đủ sức cạnh tranh sòng phẳng trong thời đại số.

- Ông từng quan niệm: "Sự thật là linh hồn của báo chí". Giữa một biển thông tin "vàng thau lẫn lộn" trên mạng xã hội hiện nay, ông có niềm tin thế nào về giá trị của báo chí?

Ông Hồ Quang Lợi: Tôi cho rằng, chính trong thời đại truyền thông số hiện nay, với sự phát triển bùng nổ gần như chưa thể kiểm soát của mạng xã hội và việc ứng dụng ngày càng sâu rộng của trí tuệ nhân tạo (AI) thì giá trị lao động của nhà báo cũng như vai trò, vị thế của báo chí lại càng cần được khẳng định và đề cao hơn bao giờ hết.

Báo chí không thể và cũng không nên chạy đua với mạng xã hội về tốc độ đưa tin. Thay vào đó, báo chí sẽ vượt trội mạng xã hội bằng chính ba “báu vật” nghề nghiệp là tính chuyên nghiệp, bản lĩnh và đạo đức của người làm báo.

Thực tế, xã hội hiện nay không hề thiếu thông tin, mà trái lại, đang sống trong một thời đại "nhiễu loạn thông tin". Giữa một biển thông tin khổng lồ nhưng phần lớn chưa được kiểm chứng, công chúng dễ bị mất phương hướng và đây cũng là lúc xã hội cần đến báo chí nhất.

Báo chí cần khẳng định vị thế quan trọng của mình bằng độ tin cậy và sức thuyết phục. Bối cảnh thông tin hỗn loạn không phải là rào cản, mà chính là cơ hội vàng của báo chí. Nó chứng minh một sự thật hiển nhiên rằng không ai có thể phủ nhận hay thay thế được vai trò của báo chí. Đây là con đường sống, là cơ hội để báo chí tồn tại, phát triển và thực hiện sứ mệnh cung cấp nguồn thông tin chính xác, tin cậy, hữu ích cho xã hội.

Hiện nay, đất nước ta đang bước vào một kỷ nguyên phát triển mới với những cơ hội lớn. Tuy nhiên, những mô hình, cách thức vận hành mới cũng đi kèm với không ít thách thức và những vấn đề chưa từng có tiền lệ, chưa có ngay lời giải đáp. Trong bối cảnh đó, các cơ quan báo chí phải phát huy mạnh mẽ hơn nữa chức năng phản biện xã hội. Đây chính là con đường hữu hiệu để báo chí tham gia tìm kiếm câu trả lời cho những bài toán hóc búa của thời đại.

Phản biện xã hội trên báo chí là thước đo sinh động cho môi trường dân chủ của xã hội, là nơi tập hợp, kết tinh nguyện vọng và trí tuệ của các tầng lớp nhân dân. Nếu làm tốt công tác này, báo chí sẽ là diễn đàn trung tâm quy tụ chất xám của giới trí thức, các nhà khoa học và các chuyên gia hàng đầu trên mọi lĩnh vực.

Khi làm tốt vai trò phản biện, báo chí không chỉ mang lại cho xã hội những giải pháp đúng đắn, kịp thời, mà còn đóng góp trực tiếp, hiệu quả vào quá trình hoạch định và điều hành chính sách của Đảng và Nhà nước từ cấp trung ương đến cơ sở.

Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!