Bí quyết để 'gạo ông Cua' lên ngôi

Chặng đường nuôi ý tưởng cho gạo ST

Lần đầu tiên đến Macau năm 2017, gạo ST 24 được The Rice Trader xếp hạng ba trong danh mục World’s best Rice. Hai năm sau, ông Hồ Quang Cua giơ cao chiếc cup Quán quân hình kim tự tháp, lần đầu tiên Việt Nam đạt đỉnh cao World’s Best Rice, ghi dấu son trong lịch sử ngàn năm văn minh lúa nước. Năm 2025, gạo Ông Cua và gạo Phka Romdoul (giống gạo Campuchia) đồng giải nhất cuộc thi gạo ngon nhất thế giới.

Ông Hồ Quang Cua cho biết ông đã học từ Viện Đại học Cần Thơ đến Viện Lúa ĐBSCL khi tham gia chương trình nghiên cứu các giống lúa cổ truyền và các chương trình nghiên cứu ở giống lúa mới ở các địa phương. Bài học đời người luôn thôi thúc ông một điều, thử tìm một con đường riêng. Trên chặng đường từ trưởng phòng nông nghiệp huyện Mỹ Xuyên, tỉnh Sóc Trăng cho tới khi đảm nhiệm chức Phó giám đốc Sở Nông nghiệp- Phát triển Nông thôn tỉnh Sóc Trăng, ông Cua vẫn mải miết nuôi dưỡng ý tưởng tạo một kết quả khác biệt khi chẳng ai ngó ngàng những dòng gạo ST.

Mãi đến năm 2000, giống lúa ST3 thơm, ngon được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn xét đặc cách công nhận là giống lúa cấp quốc gia. Lúc đó, nhiều nông dân như đã tìm thấy chiếc đũa thần. Năm 2009, nông dân ấp Trà Diên ở xã Viên Bình, tiết lộ làm 23 công cấy tầm lớn hai vụ ST5 mỗi năm lời hơn 150 triệu đồng, gấp đôi lúa ngon dòng IR (của Viện nghiên cứu lúa quốc tế). Huyện Trần Đề đã làm 2.500 ha lúa ST5 và Sóc Trăng có gần 25.000 ha lúa thơm ST. Nông dân các tỉnh ven biển bán đảo Cà Mau đã trồng hàng chục ngàn ha ở mỗi tỉnh. Các tổ chức quốc tế đã nhìn thấy ông Cua.

Hai năm sau, Cục Sở hữu trí tuệ chứng nhận nhãn hiệu “Gạo thơm Sóc Trăng” cho dòng gạo thơm mang tên ST. Và đến cuối năm 2011, gạo thơm ST trở thành nam châm thu hút Gentraco ở Cần Thơ, Công ty lương thực Sóc Trăng, Công ty Thành Tín, Công ty chế biến gạo chất lượng cao Sóc Trăng… nhập cuộc nhân rộng diện tích. Nông dân trồng lúa thơm ST tăng thu nhập tối thiểu 20% trong năm đầu tiên, tiếp tục tăng trong năm thứ 2, thứ 3 nhờ nắm bắt đầy đủ kỹ thuật canh tác. Năm 2013, trong khi nhiều doanh nghiệp bán gạo với tên 35% tấm, 25% tấm… thì Công ty lương thực Sóc Trăng và Công ty TNHH Trung An ở Cần Thơ đã xuất khẩu gạo ST20 với giá 900 USD/tấn. Giá gạo thị trường nội địa khoảng 1USD 1 kg gạo ST. Dần dà gạo ST được nấu, được mời dùng thử từ vườn me lên tới Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ.

Ông Cua âm thầm hướng công việc nghiên cứu vào giá trị khác biệt so những giống lúa từng đạt đỉnh cao World’s best Rice và mục tiêu mong đợi là ST24, ST 25 có thể trồng chắc ăn hai vụ, thậm chí ba vụ trong năm thay vì một vụ như Myanmar, Thái Lan, Campuchia. Đã đến lúc Thế giới biết đến gạo ST.

Tuyển chọn nguồn gen tinh hoa

Trước đây, giống ST19 được thương nhân chợ Bà Đắc đánh giá quá ngon, nhưng chỉ một thời gian dòng gạo này biến mất. “Thứ nhất, giống ST19 dễ nhiễm bệnh buộc nông dân phải xài thuốc, chi phí cao và chất lượng gạo không an toàn; lượng gạo thu hồi khi xay xát không như mong muốn - không có lợi cho doanh nghiệp chế biến; hai thứ đó cộng lại sẽ khó cho người bán lẻ vì giá thành cao khiến giá gạo ra thị trường cao, lợi nhuận không được bao nhiêu. Ngưng giống này để nghiên cứu tiếp”, ông Cua giải thích.

Tiếp theo, ST 20 và những dòng kế tiếp, mỗi dòng là những bước tiến trong cách tuyển chọn nguồn gen tinh hoa. Vườn me là căn cứ địa để những ý tưởng mới gia tăng thần lực cho dòng gạo ST. Ông Cua nói rõ nguồn gen kết hợp hương thơm dứa của giống miền Nam với mùi cốm nổ của giống gạo tám xoan miền Bắc. GS.TS Nguyễn Văn Luật, nguyên Viện trưởng Viện Lúa ĐBSCL thừa nhận, không chỉ là gạo thơm, ngon mà ST của Hồ Quang Cua còn hướng đến thích ứng những thay đổi cực đoan do biến đổi khí hậu từ nguồn gen siêu lúa xanh ( Green Super Rice – SGR) và khai thác ưu thế giống lúa cổ truyền, trong đó có gen saltol vào SGR để tăng tính chịu mặn.

“Có một bí quyết cần chia sẻ, nhưng không phải ai cũng làm được”, ông Cua khẳng định: Đó là IPSM. Ông đã làm trong suốt 30 năm qua để có giống ST 25 tinh hoa được tuyển chọn từ các tổ hợp vật liệu di truyền.

Bí quyết IPSM

Nhờ bạn bè gửi tài liệu từ Mỹ về từ những năm 1993, ông Cua đã ứng dụng vào các môn học chuyên ngành như khoa học đất, cây trồng, bảo vệ thực vật từ Trường Cao đẳng Nông nghiệp (năm 1968) và sau đó là Trường Đại học Nông nghiệp (năm 1973) – tích hợp thành IPSM. Ông Phan Lương Hiển, đã dịch Integrated Plant Soil Management – IPSM - là tổng Quản thổ mộc.

Những nông dân trồng giống ST25 theo mô hình IPSM có thể giảm đến 30% phân bón, 75% thuốc bảo vệ thực vật, đồng thời nâng năng suất lên 6 tấn/ha, vùng tôm lúa 7 tấn/ ha. Mỗi năm canh tác 100.000 ha theo mô hình này có thể tăng nguồn thêm gần 1.800 tỷ đồng, chưa kể tiềm năng bán tín chỉ carbon. “IPSM chính là nông nghiệp tuần hoàn, với cơ sở khoa học giúp đồng bộ hóa các mắt xích sản xuất, từ đó hướng tới mục tiêu Net Zero”, ông Cua nói.

Có ba trụ cột giúp đồng ruộng hồi sinh, đó là: Đất khỏe, Không gian sinh thái hài hòa và Rút khô nước giữa và cuối vụ. Đất là trái tim của nông nghiệp; khi đất khỏe, vi sinh phát triển, cây lúa tự kháng sâu bệnh, năng suất tăng, chi phí giảm và phát thải được kiểm soát. Còn có những biện pháp như điều chỉnh độ pH ở ngưỡng cân bằng, bón vôi đã xử lý hoặc phun qua lá thay vì vôi sống, tránh làm sốc hệ vi sinh vật đất và bổ sung Humate giúp giải phóng nhanh các khoáng chất có lợi, cải tạo kết cấu đất tơi xốp, kích thích rễ phát triển…là những liệu pháp duy trì cân bằng sinh thái.

Nếu tính từ ngày GS Lương Định Của (bậc thầy về di truyền, lai tạo ra giống lúa và các giống cây trồng khác: khoai lang, đu đủ, dưa leo, xương rồng, rau muống, dưa hấu không hạt), đặt dấu mốc hình thành Trung tâm nghiên cứu giống lúa ở ĐBSCL, tới lúc ông Hồ Quang Cua kể câu chuyện này, đúng 50 năm. Một lần nữa, trên quê hương Sóc Trăng ông Hồ Quang Cua nối tiếp công việc của nhà bác học nông nghiệp Lương Định Của, kiến tạo mô hình thay đổi thu nhập, cuộc sống và nhịp thở người trồng lúa, nuôi tôm. Tổ chức The Rice Trader (TRT) đã trao Giải thưởng Thành tựu Cống hiến Trọn đời (Lifetime Achievement Award) cho Kỹ sư Hồ Quang Cua tại Thái Lan năm 2022, ghi nhận những đóng góp có tầm ảnh hưởng lớn.

IPSM là một phương pháp tiếp cận toàn diện nhằm tối ưu hóa tương tác giữa đất và cây trồng để nâng cao năng suất nông nghiệp, đồng thời đảm bảo tính bền vững lâu dài của các hệ thống nông nghiệp. Đất thực hiện nhiều chức năng thiết yếu như điều tiết nước, duy trì sự sống của thực vật và động vật, lọc và đệm các chất ô nhiễm tiềm ẩn, và tuần hoàn dinh dưỡng, do đó cung cấp sự ổn định vật lý và hỗ trợ cho cây trồng.

Giáo sư Tiến sĩ Fhatuwani N. Mudau Khoa Khoa học Nông nghiệp, Trái đất và Môi trường, Đại học KwaZulu-Natal; Tiến sĩ Adornis Nciizah; Tiến sĩ Khayalethu Ntushelo, Đại học Nam Phi, Đại học Venda, Nam Phi…đang kêu gọi các nhà khoa học viết bài báo khoa học chia sẻ kiến thức – kinh nghiệm cho các nước về IPSM.