Cả năm chăm chỉ cuối năm trắng tay: Sai lầm phổ biến của nhà đầu tư cá nhân

Sai lầm tài chính phổ biến khiến cả năm thiếu trước hụt sau

Cuối năm là thời điểm nhiều người giật mình khi kiểm lại tài khoản tiết kiệm. Thu nhập không hề thấp, công việc vẫn ổn định, nhưng số tiền để dành lại chẳng đáng là bao. Thực tế, tình trạng này không hiếm và thường xuất phát từ những sai lầm tài chính mang tính hệ thống, lặp lại qua nhiều năm.

Trả lời VietnamFinance, ông Trần Đức Trung - CEO công ty quản lý tài chính cá nhân YPFP, chuyên gia hoạch định tài chính của FIDT đã có những phân tích về vấn đề này.

Theo ông Trung, sai lầm đầu tiên và phổ biến nhất là không xây dựng được quỹ khẩn cấp đủ lớn. Rất nhiều người chỉ để dành một khoản tiền nhỏ mang tính “cho có”, trong khi chi tiêu hàng tháng lại cao. Khi gặp biến cố như mất việc, ốm đau hay phát sinh việc gia đình, họ buộc phải rút tiền đầu tư, vay mượn hoặc sử dụng thẻ tín dụng. Điều này khiến mọi kế hoạch tài chính trước đó nhanh chóng đổ vỡ.

Một quỹ dự phòng dưới mức ba đến sáu tháng chi tiêu thực chất không đủ để tạo cảm giác an toàn, và khi nền tảng đã mong manh, việc tích lũy hay đầu tư dài hạn gần như chỉ là may rủi, ông Trung nói.

Sai lầm tiếp theo đến từ việc thiếu một kế hoạch tài chính đủ vững. Không ít người sống trong trạng thái “kiếm được bao nhiêu tiêu bấy nhiêu”, chi tiêu theo cảm xúc và thường xuyên tự cho mình quyền “thưởng cho bản thân” mà không có giới hạn rõ ràng. Khi không có định hướng cụ thể về tiết kiệm, đầu tư hay mục tiêu dài hạn, mọi quyết định tiền bạc đều mang tính ngẫu hứng. Hệ quả là cuối tháng, cuối năm luôn rơi vào vòng lặp thiếu hụt quen thuộc.

Đầu tư không có chiến lược dài hạn cũng là nguyên nhân khiến nhiều người dù tham gia thị trường nhiều năm vẫn không tạo được tài sản đáng kể. Việc chạy theo tin đồn, theo lời khuyên trên mạng xã hội hay theo bạn bè khiến nhà đầu tư dễ mua vào khi thị trường đang hưng phấn và bán ra trong lúc hoảng loạn. Khi đó, cảm xúc lấn át dữ liệu, và đầu tư trở thành trò chơi may rủi hơn là một kế hoạch tài chính có tính toán.

Bên cạnh đó, việc đánh giá thấp rủi ro là sai lầm thường bị bỏ qua. Nhiều người chỉ tập trung vào con số lợi nhuận kỳ vọng mà quên mất câu hỏi cốt lõi: nếu mất tiền, mình sẽ mất bao nhiêu và có chịu đựng được hay không. Khi rủi ro vượt quá khả năng tài chính và tâm lý, chỉ một biến động nhỏ cũng đủ khiến họ đưa ra quyết định sai lầm, kéo theo tổn thất lớn hơn dự kiến.

Cuối cùng, sự thiếu đa dạng hóa trong danh mục tài sản là “điểm mù” của không ít người. Dồn toàn bộ tiền vào một cổ phiếu, một dự án hay một loại tài sản có thể mang lại lợi nhuận cao trong ngắn hạn, nhưng cũng đồng nghĩa với việc rủi ro bị khuếch đại. Đa dạng hóa không giúp loại bỏ hoàn toàn rủi ro, nhưng là cách để bảo vệ nhà đầu tư trước những cú sốc bất ngờ và giúp họ đủ thời gian để đi đến mục tiêu tài chính dài hạn.

Nhìn tổng thể, một năm tài chính thành công không đòi hỏi quá nhiều mục tiêu lớn lao, mà cần đúng mục tiêu, đúng thói quen và tránh đúng những sai lầm cốt lõi. Khi tập trung, kỷ luật và quản trị rủi ro tốt, sự giàu có có thể đến chậm, nhưng sẽ đến theo cách bền vững hơn, ông Trung phân tích.

Đặt mục tiêu tài chính để không “đầu voi đuôi chuột”

Mỗi dịp đầu năm, không khí đặt mục tiêu tài chính lại trở nên sôi nổi. Tiết kiệm nhiều hơn, đầu tư sinh lời cao hơn, mua nhà, mua xe hay nghỉ hưu sớm là những mong muốn quen thuộc. Tuy nhiên, chỉ sau vài tháng, phần lớn mục tiêu rơi vào tình trạng dang dở. Theo ông Trần Đức Trung, nguyên nhân không nằm ở thu nhập hay sự chăm chỉ, mà nằm ở cách con người đặt mục tiêu.

Một trong những lời khuyên gây nhiều bất ngờ của ông Trung là hãy bắt đầu bằng việc chủ động gạch bỏ mục tiêu. Thay vì cố gắng theo đuổi cùng lúc nhiều kế hoạch, mỗi người nên liệt kê khoảng mười mục tiêu tài chính mà mình mong muốn nhất trong năm, sau đó mạnh dạn loại bỏ chín mục tiêu, chỉ giữ lại một ưu tiên quan trọng nhất. Việc tập trung vào một mục tiêu duy nhất giúp dồn toàn bộ nguồn lực tiền bạc, thời gian và năng lượng, đồng thời giảm đáng kể sự xao nhãng và tâm lý ôm đồm vốn khiến nhiều người bỏ cuộc giữa chừng.

Khi đã xác định được mục tiêu cốt lõi, theo ông Trung, bước tiếp theo là biến mục tiêu đó thành một kế hoạch khả thi thông qua nguyên tắc SMART. Đây là phương pháp giúp chuyển những mong muốn mơ hồ thành các mục tiêu có thể thực hiện và theo dõi được. Một mục tiêu tài chính đúng nghĩa cần cụ thể, có con số rõ ràng để đo lường, phù hợp với hoàn cảnh hiện tại, thực sự liên quan đến giai đoạn cuộc sống và có thời hạn hoàn thành xác định.

Mục tiêu SMART trong tài chính là nguyên tắc giúp biến mong muốn mơ hồ thành kế hoạch khả thi:

S - Specific (Cụ thể): Mục tiêu phải rõ ràng, đo đếm được
M - Measurable (Đo lường được): Có con số cụ thể để theo dõi tiến độ
A - Achievable (Khả thi): Phù hợp với thu nhập và hoàn cảnh hiện tại
R - Relevant (Liên quan): Thực sự quan trọng với giai đoạn cuộc sống
T - Time-bound (Có thời hạn): Có mốc thời gian rõ ràng

Ông Trung cho rằng, sự khác biệt giữa người đạt được mục tiêu và người bỏ dở thường nằm ở mức độ cụ thể. Với người trẻ độc thân, thay vì nói “năm nay sẽ tiết kiệm nhiều hơn”, một mục tiêu SMART sẽ là “Trong 12 tháng tới, tôi sẽ tiết kiệm 100 triệu đồng bằng cách trích 8,5 triệu đồng mỗi tháng, gửi vào quỹ trái phiếu và tài khoản tiết kiệm tự động.” Khi con số và thời gian được xác định, việc theo dõi tiến độ trở nên dễ dàng hơn, và động lực cũng được duy trì tốt hơn.

Đối với gia đình trẻ, mục tiêu tài chính thường gắn với những kế hoạch lớn như mua nhà hay tạo lập nền tảng ổn định. Một mục tiêu SMART trong trường hợp này không chỉ nêu rõ số tiền cần tích lũy, mà còn xác định thời gian, mức tiết kiệm hàng tháng và mức độ rủi ro chấp nhận được trong đầu tư.

Chẳng hạn, “Trong 24 tháng tới, gia đình tôi sẽ tích lũy 300 triệu đồng làm quỹ mua nhà, bằng cách tiết kiệm 12 triệu đồng/tháng và đầu tư định kỳ vào danh mục rủi ro trung bình.” Sự rõ ràng giúp cả gia đình có chung định hướng và hạn chế mâu thuẫn trong chi tiêu.

Theo ông Trần Đức Trung, mục tiêu tài chính càng rõ ràng, khả năng “đi đến cuối năm” càng cao. Quan trọng hơn, việc hoàn thành một mục tiêu lớn sẽ tạo ra hiệu ứng tâm lý tích cực, giúp mỗi người tự tin hơn khi bước sang những kế hoạch tiếp theo.

Thay vì chạy theo nhiều mong muốn cùng lúc và liên tục thất vọng, tập trung vào một mục tiêu trọng tâm, được thiết kế đúng cách, chính là chìa khóa để năm mới không còn cảnh “đầu voi đuôi chuột” - đầu năm dư dả, cuối năm thiếu hụt trong tài chính, ông Trần Đức Trung cho hay.