Cải cách thị trường tài chính: Khi chứng khoán được đặt vào 'đường ray' mới

Những điểm mới đáng chú ý của đề án với thị trường chứng khoán

Ngày 27/7/2026, Phó thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng ký Quyết định 1413/QĐ-TTg phê duyệt đề án cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam gắn với mục tiêu tăng trưởng cao, liên tục đến năm 2045. Đối với thị trường chứng khoán, đề án không chỉ đặt ra mục tiêu nâng hạng mà còn đưa vào lộ trình nhiều thay đổi liên quan đến hạ tầng, hàng hóa, cơ sở nhà đầu tư và công nghệ giám sát. Đáng chú ý, một số định hướng vốn được thị trường quan tâm nhiều năm nay đã được đưa vào các nhiệm vụ và mốc thời gian cụ thể.

Một trong những nội dung có tác động trực tiếp nhất tới thị trường chứng khoán là tiếp tục hoàn thiện các điều kiện nâng hạng. Đề án yêu cầu duy trì bền vững việc nâng hạng theo tiêu chí của FTSE Russell, đồng thời phấn đấu đáp ứng chuẩn nâng hạng của MSCI trước năm 2030.

Để hỗ trợ mục tiêu này, hạ tầng thị trường được đặt vào một lộ trình nâng cấp cụ thể. Đề án yêu cầu chuẩn bị các điều kiện cần thiết để triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) đối với thị trường chứng khoán cơ sở vào năm 2027. Hệ thống thanh toán cũng được định hướng hiện đại hóa, kết nối với các hệ thống thanh toán song phương, đa phương với các đối tác trong khu vực và thế giới chậm nhất vào năm 2028. Cùng với đó là đẩy mạnh xúc tiến đầu tư, tăng cường kết nối với các nhà đầu tư tổ chức lớn trên thế giới và nâng cao chất lượng quản trị công ty theo chuẩn mực quốc tế.

Nếu nâng hạng là một hướng đi quan trọng để nâng chất lượng thị trường, thì mở rộng nguồn hàng lại là yếu tố quyết định sức hấp dẫn của thị trường trong dài hạn. Đề án định hướng thu hút các doanh nghiệp có quy mô lớn, tình hình tài chính và quản trị tốt thực hiện niêm yết; đồng thời từng bước triển khai việc đưa cổ phiếu của các công ty đại chúng là doanh nghiệp FDI lên niêm yết, giao dịch tại các Sở Giao dịch chứng khoán. Đây là điểm đáng chú ý bởi nếu thực hiện được, thị trường chứng khoán sẽ có thêm một nguồn hàng mới từ khối doanh nghiệp FDI đang đóng góp ngày càng lớn cho nền kinh tế.

Đề án cũng mở hướng hình thành những phân khúc thị trường mới. Trong giai đoạn 2027-2028, cơ quan quản lý sẽ nghiên cứu xây dựng thị trường giao dịch chứng khoán chuyên biệt dành cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo; giai đoạn 2028-2029 tiếp tục nghiên cứu hình thành các khu vực thị trường chuyên biệt đáp ứng nhu cầu của nhà đầu tư theo khẩu vị rủi ro. Cùng với đó là đa dạng hóa các sản phẩm phái sinh, từ hợp đồng quyền chọn chỉ số chứng khoán đến hợp đồng tương lai, quyền chọn dựa trên cổ phiếu đơn lẻ hoặc nhóm cổ phiếu. Trên thị trường trái phiếu chính phủ, các sản phẩm như trái phiếu xanh, trái phiếu bền vững, trái phiếu lãi suất thả nổi và trái phiếu gắn với chỉ số lạm phát cũng được đưa vào định hướng phát triển.

Một định hướng đáng chú ý khác là việc chuẩn bị khuôn khổ cho tài sản số và các sản phẩm tài chính số. Đề án định hướng triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh ứng dụng công nghệ trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng, sau đó từng bước mở rộng sang chứng khoán số hóa, token hóa tài sản thực (RWA), trái phiếu số hóa, quỹ đầu tư số hóa và các dịch vụ lưu ký, thanh toán trên nền tảng công nghệ sổ cái phân tán (DLT). Cùng với đó, việc nghiên cứu, xây dựng Luật về tài sản số, tài sản mã hóa được đặt trong giai đoạn 2028-2029. Những định hướng này cho thấy thị trường đang được chuẩn bị để tiếp nhận những loại tài sản và phương thức giao dịch mới, thay vì chỉ phát triển trên nền tảng các sản phẩm truyền thống.

Ở phía cầu, đề án đặt trọng tâm vào việc tái cấu trúc cơ sở nhà đầu tư theo hướng tăng vai trò của các nhà đầu tư tổ chức. Ngành quỹ được định hướng đa dạng hóa các loại hình, mở rộng hoạt động đầu tư và khuyến khích dòng vốn dài hạn tham gia vào những lĩnh vực như cơ sở hạ tầng, bất động sản, khởi nghiệp sáng tạo và các dự án xanh, bền vững. Đề án cũng đề xuất nghiên cứu cho phép doanh nghiệp bảo hiểm đầu tư dài hạn vào trái phiếu hạ tầng, quỹ bất động sản REITs, đồng thời mở rộng sự tham gia của các quỹ đầu tư, doanh nghiệp bảo hiểm và tổ chức tín dụng trên thị trường chứng khoán phái sinh. Với nhà đầu tư nước ngoài, thủ tục mở tài khoản, chuyển đổi ngoại tệ và chuyển lợi nhuận về nước được định hướng từng bước đơn giản hóa, qua đó tạo thuận lợi hơn cho dòng vốn quốc tế.

Cùng với việc mở rộng thị trường, yêu cầu giám sát cũng được nâng lên. Đề án định hướng đẩy mạnh ứng dụng RegTech, SupTech, AI và Big Data trong giám sát thị trường chứng khoán nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu giao dịch bất thường, thao túng giá, giao dịch nội gián và những rủi ro mới. Đáng chú ý, cơ quan quản lý sẽ nghiên cứu hình thành trung tâm phân tích dữ liệu on-chain ứng dụng AI, Big Data và Blockchain Analytics để hỗ trợ truy vết giao dịch, phát hiện dòng tiền bất thường và giám sát hoạt động của các tổ chức phát hành, sàn giao dịch tài sản số.

Kỳ vọng cải thiện dòng vốn và chất lượng thị trường

Theo TS Phạm Tiến Đạt, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính, những định hướng này có thể tạo tác động tích cực trước hết ở khả năng thu hút dòng vốn quốc tế.

“Khi việc nâng hạng lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp chính thức có hiệu lực, thị trường chứng khoán Việt Nam về nguyên tắc có cơ hội được đưa vào danh mục theo dõi của một số quỹ ETF và quỹ đầu tư chủ động toàn cầu bám sát bộ chỉ số FTSE Emerging Markets. Cùng với việc đơn giản hóa thủ tục mở tài khoản, chuyển đổi ngoại tệ và chuyển lợi nhuận về nước, điều này có thể cải thiện khả năng thu hút dòng vốn gián tiếp trung và dài hạn, qua đó hỗ trợ thanh khoản và mặt bằng định giá”, ông Đạt cho hay.

Theo vị chuyên gia, sự tham gia mạnh mẽ hơn của các quỹ đầu tư nước ngoài cũng có thể tạo sức ép tích cực đối với chất lượng quản trị doanh nghiệp. Các doanh nghiệp niêm yết sẽ có thêm động lực nâng chuẩn công bố thông tin, quản trị và từng bước tiệm cận các chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế.

Cơ cấu nhà đầu tư cũng có thể thay đổi theo hướng tích cực nếu tỷ trọng nhà đầu tư tổ chức tăng lên. Quỹ đầu tư, quỹ hưu trí, doanh nghiệp bảo hiểm và các định chế tài chính chuyên nghiệp thường có tầm nhìn dài hơn nhà đầu tư cá nhân, qua đó có thể góp phần giảm bớt những biến động ngắn hạn và tăng tỷ trọng dòng vốn dài hạn trên thị trường.

Ở khía cạnh sản phẩm, các sản phẩm xanh, ESG, chứng khoán số hóa và token hóa tài sản thực có thể mở rộng hàng hóa, tạo thêm lựa chọn đầu tư nếu đi cùng một khung pháp lý và hạ tầng phù hợp. Trong khi đó, CCP và các hệ thống giám sát dựa trên AI, dữ liệu lớn, Blockchain Analytics được kỳ vọng nâng cao khả năng phát hiện giao dịch bất thường, hạn chế rủi ro thao túng và tăng an toàn thị trường.

Ở phạm vi rộng hơn, việc nâng hạng và cải thiện chất lượng thể chế tài chính có thể góp phần giảm chi phí huy động vốn, đồng thời tăng sức hấp dẫn của Việt Nam đối với dòng vốn FDI trong trung hạn.

Về phía các thành viên thị trường, ông Nguyễn Thế Minh, Giám đốc Khối Ngân hàng Đầu tư, Công ty Chứng khoán An Bình (ABS) cho rằng nếu được triển khai quyết liệt, các chính sách này có thể trở thành nền tảng để thị trường chứng khoán Việt Nam tiến gần hơn tới các chuẩn mực quốc tế.

Đồng quan điểm, ông Trương Hiền Phương, Giám đốc cấp cao Công ty Cổ phần Chứng khoán KIS Việt Nam, cũng cho rằng việc hoàn thiện thể chế, phát triển các cấu phần thị trường và nâng cao hiệu quả vận hành sẽ giúp thị trường tài chính Việt Nam tăng sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư và tổ chức tài chính lớn trên thế giới.

Ông Phương nhấn mạnh mục tiêu quan trọng của cải cách là tạo cơ chế thuận lợi hơn cho dòng vốn luân chuyển trong nền kinh tế. Khi các kênh dẫn vốn hoạt động đồng bộ, nền kinh tế sẽ giảm bớt sự phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng trong khi thị trường chứng khoán và trái phiếu có điều kiện phát huy tốt hơn vai trò cung ứng vốn trung và dài hạn.

Những giải pháp cần ưu tiên triển khai ngay

Theo TS Phạm Tiến Đạt, để những định hướng trên đi vào thực tế, trước hết cần giải quyết bài toán về khung pháp lý và năng lực thực thi. Việc đưa các sản phẩm tài chính số vào thị trường đòi hỏi tiếp tục rà soát, sửa đổi Luật Chứng khoán và các quy định liên quan, đồng thời sớm hình thành khuôn khổ rõ ràng cho tài sản số. Cùng với đó là yêu cầu bảo đảm an ninh mạng, an toàn dữ liệu và quản trị rủi ro công nghệ khi AI, Big Data và công nghệ sổ cái phân tán ngày càng được ứng dụng sâu hơn trong thị trường tài chính.

Từ góc độ thị trường, ông Trương Hiền Phương cho rằng muốn thu hút những dòng vốn lớn, chuyên nghiệp và có thời hạn đầu tư dài, thị trường trước hết phải có thêm những sản phẩm đủ sức đáp ứng yêu cầu của các nhà đầu tư này. Theo ông, Việt Nam cần tiếp tục thúc đẩy cổ phần hóa gắn với niêm yết các doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp đầu ngành và doanh nghiệp có nền tảng quản trị tốt. Đáng chú ý, có thể nghiên cứu cơ chế phù hợp để các doanh nghiệp FDI đủ điều kiện được niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

“Nhiều doanh nghiệp FDI có quy mô lớn, thương hiệu mạnh và thời gian hoạt động lâu năm. Nếu thu hút được nhóm doanh nghiệp này tham gia thị trường, nguồn hàng sẽ trở nên đa dạng và hấp dẫn hơn, nhất là đối với các quỹ đầu tư quốc tế”, ông Phương phân tích.

Bên cạnh việc mở rộng nguồn hàng, theo các chuyên gia, hạ tầng và khuôn khổ pháp lý cho các sản phẩm mới cũng cần được hoàn thiện song song. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cần được triển khai theo hướng tạo không gian cho doanh nghiệp thử nghiệm mô hình mới nhưng vẫn kiểm soát được rủi ro. Đối với tài sản số, các quy định về quyền sở hữu, định giá, nghĩa vụ thuế và những vấn đề liên quan cũng cần được làm rõ để tạo cơ sở cho thị trường phát triển.

Cùng với đó, cơ chế vận hành thị trường cần tiếp tục hoàn thiện theo thông lệ quốc tế. Theo ông Phương, những thay đổi về CCP, giao dịch trong ngày, vay và cho vay chứng khoán, bán khống có kiểm soát hay phát triển các sản phẩm phái sinh cần được triển khai đồng bộ với hạ tầng kỹ thuật và cơ chế quản lý. Đây là điều kiện quan trọng để thị trường vừa mở rộng quy mô, vừa nâng cao thanh khoản và khả năng tiếp cận của nhà đầu tư quốc tế.

Chất lượng quản trị và minh bạch thông tin cũng là yếu tố không thể thiếu trong quá trình này. Nhà đầu tư quốc tế thường chưa có nhiều thông tin về doanh nghiệp Việt Nam, do đó thông tin công bố cần đầy đủ, kịp thời và có phiên bản tiếng Anh để thuận tiện tiếp cận, đánh giá. Việc nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp, thúc đẩy áp dụng IFRS và cải thiện công bố thông tin cần được thực hiện song song với quá trình nâng hạng.

Một yêu cầu khác là chuẩn bị nguồn nhân lực cho giai đoạn phát triển mới. Theo TS Phạm Tiến Đạt, các lĩnh vực như AI tài chính, phân tích dữ liệu lớn, an ninh mạng và quản trị rủi ro định lượng sẽ đòi hỏi đội ngũ nhân sự có chuyên môn sâu hơn. Đây là điều kiện cần thiết để vận hành các hệ thống công nghệ mới và ứng phó với những rủi ro ngày càng phức tạp khi thị trường mở rộng.

Trong quá trình này, các trung tâm tài chính quốc tế có thể được tận dụng như không gian thử nghiệm chính sách và sản phẩm mới trước khi triển khai rộng hơn. Với những lĩnh vực còn mới như tài sản số, token hóa tài sản thực hay fintech, việc thử nghiệm trong phạm vi kiểm soát sẽ giúp cơ quan quản lý nhận diện rủi ro, hoàn thiện quy định và hạn chế những tác động không mong muốn khi nhân rộng.