CEPA Việt Nam - UAE: Mở cửa Trung Đông, rộng thêm không gian xuất khẩu

Song để tận dụng lợi thế này, doanh nghiệp cần đáp ứng cao hơn các yêu cầu về chất lượng, Halal, truy xuất nguồn gốc và logistics.

Việt Nam đang từng bước mở rộng mạng lưới các hiệp định thương mại tự do, trong đó việc đàm phán và ký kết Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện (CEPA) với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) ngày 28/10/2024 là một bước đi chiến lược nhằm đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, đặc biệt tại khu vực Trung Đông.

Hiệp định CEPA được khởi động đàm phán từ năm 2023, trong bối cảnh quan hệ song phương Việt Nam - UAE ngày càng phát triển tích cực, nhất là trong lĩnh vực kinh tế - thương mại. Việc hoàn tất đàm phán và ký kết hiệp định chỉ trong khoảng một năm với 5 phiên đàm phán chính thức, trong đó có 3 phiên cấp Bộ trưởng, cho thấy quyết tâm chính trị cao và sự đồng thuận chiến lược của hai nước trong việc nâng tầm quan hệ hợp tác thương mại, đầu tư.

CEPA không chỉ là kết quả của một tiến trình đàm phán nhanh, mà còn phản ánh tư duy hội nhập ngày càng sâu và thực chất của hai quốc gia trong bối cảnh thương mại toàn cầu đang tái cấu trúc mạnh mẽ.

CEPA mở rộng không gian xuất khẩu

Về cấu trúc, Hiệp định gồm 18 chương, 15 phụ lục và 2 thư song phương, bao trùm các lĩnh vực quan trọng như thương mại hàng hóa; dịch vụ - đầu tư; quy tắc xuất xứ; hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT); các biện pháp vệ sinh và kiểm dịch động, thực vật (SPS); hải quan; phòng vệ thương mại; mua sắm chính phủ; sở hữu trí tuệ và các vấn đề pháp lý - thể chế.

Đáng chú ý, hai bên đạt mức cam kết tự do hóa thương mại cao. UAE cam kết xóa bỏ thuế quan theo lộ trình đối với 99% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, trong khi Việt Nam cam kết xóa bỏ thuế quan đối với 98,5% kim ngạch xuất khẩu từ UAE. Đây là một trong những mức cam kết sâu rộng mà Việt Nam đạt được trong các hiệp định thương mại đã ký kết.

Không chỉ dừng ở cắt giảm thuế quan, CEPA còn tích hợp nhiều nội dung nhằm tạo thuận lợi cho thương mại và đầu tư trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển xanh ngày càng trở thành xu thế chủ đạo.

UAE cam kết mở cửa gần như toàn bộ các nhóm hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, gồm nông sản, thủy sản, hàng tiêu dùng, gỗ và sản phẩm gỗ. Hai bên cũng thống nhất các nguyên tắc minh bạch trong mua sắm chính phủ, mở rộng thị trường dịch vụ và thúc đẩy dòng chảy đầu tư song phương.

Những cam kết này được kỳ vọng tạo thêm động lực cho thương mại hai chiều, nhất là khi UAE đang là thị trường xuất khẩu lớn nhất và là đối tác thương mại lớn thứ hai của Việt Nam tại khu vực Tây Á, sau Kuwait.

Trong giai đoạn 2019-2023, kim ngạch thương mại Việt Nam - UAE đạt bình quân khoảng 4,8 tỷ USD mỗi năm. Việt Nam luôn duy trì trạng thái xuất siêu, với giá trị trên 3 tỷ USD/năm.

Theo thống kê của Tổng cục Hải quan, trong 10 tháng đầu năm 2024, tổng kim ngạch thương mại hai chiều đạt trên 5,4 tỷ USD, tăng 39,4% so với cùng kỳ năm 2023. Trong đó, xuất khẩu đạt 4,7 tỷ USD, tăng 42,4%, còn nhập khẩu đạt 697,5 triệu USD, tăng 15,1%.

Cơ cấu hàng hóa trao đổi giữa hai nước cũng cho thấy tính bổ sung rõ nét. Việt Nam xuất khẩu sang UAE chủ yếu điện thoại di động, máy vi tính và linh kiện, sản phẩm điện - điện tử gia dụng, hạt tiêu, thủy sản, giày dép, dệt may, ngũ cốc, sản phẩm nhựa và đồ gỗ nội thất.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam nhập khẩu từ UAE các mặt hàng như chất dẻo nguyên liệu, khí đốt hóa lỏng (LPG), các chế phẩm từ dầu mỏ, nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, kim loại thường và hóa chất.

Sự bổ sung này tạo điều kiện để Việt Nam vừa mở rộng xuất khẩu các nhóm hàng có thế mạnh, vừa tiếp cận nguồn nguyên liệu, công nghệ và dịch vụ từ UAE, qua đó góp phần giảm chi phí sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Quan trọng hơn, UAE không chỉ là một thị trường tiêu thụ. Quốc gia này còn là một trong những trung tâm thương mại, logistics và tài chính lớn của khu vực, đóng vai trò cửa ngõ kết nối hàng hóa với Trung Đông, châu Phi và Nam Á.

Do đó, CEPA có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi thương mại song phương. Hàng hóa Việt Nam không chỉ có thêm điều kiện tiếp cận trực tiếp thị trường UAE mà còn có thể tận dụng hệ thống logistics, phân phối và mạng lưới thương mại của quốc gia này để mở rộng sang các thị trường lân cận.

Doanh nghiệp phải sẵn sàng cho cuộc chơi mới

Dù vậy, ưu đãi thuế quan không đồng nghĩa với việc hàng hóa Việt Nam đương nhiên có thể mở rộng thị phần tại UAE và khu vực Trung Đông.

Hoạt động thương mại song phương hiện vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Các doanh nghiệp còn gặp rào cản về tiêu chuẩn kỹ thuật, thông tin thị trường, kết nối đối tác và logistics. Đặc biệt, CEPA cũng đặt ra những yêu cầu ngày càng cao về chất lượng sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn Halal và năng lực đáp ứng các quy định của thị trường nhập khẩu.

Đây là những vấn đề doanh nghiệp Việt Nam cần đặc biệt lưu ý khi tận dụng các ưu đãi từ hiệp định.

Thị trường Trung Đông có những đặc thù riêng về văn hóa, tôn giáo, thị hiếu tiêu dùng và hệ thống pháp lý. Vì vậy, cách tiếp cận thị trường không thể chỉ dựa trên lợi thế giá cả hay ưu đãi thuế quan.

Với nhóm hàng nông sản, thực phẩm, yêu cầu về tiêu chuẩn Halal, chất lượng và truy xuất nguồn gốc có thể trở thành điều kiện quan trọng để hàng hóa tiếp cận sâu hơn thị trường. Trong khi đó, với các sản phẩm công nghiệp, doanh nghiệp cần quan tâm đến tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng, quy tắc xuất xứ và khả năng đáp ứng ổn định các đơn hàng lớn.

Điều này cho thấy lợi ích của CEPA sẽ phụ thuộc không chỉ vào mức độ mở cửa của thị trường mà còn vào năng lực thực thi của doanh nghiệp. Nếu không chủ động nâng cấp sản phẩm, tiêu chuẩn và phương thức tiếp cận thị trường, lợi thế từ việc cắt giảm thuế quan có thể không được chuyển hóa thành tăng trưởng xuất khẩu thực chất.

Ở góc độ chính sách, việc đưa các cam kết của CEPA vào thực tiễn cũng có ý nghĩa quan trọng.

Ngày 24/3/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 62/NQ-CP, ấn định thời điểm Hiệp định CEPA Việt Nam - UAE chính thức có hiệu lực từ ngày 3/2/2026. Hiện Bộ Công Thương đang xây dựng Kế hoạch thực thi Hiệp định và sẽ lấy ý kiến các bộ, ngành trước khi trình Thủ tướng Chính phủ.

Kế hoạch thực thi cần trở thành cầu nối giữa các cam kết trong hiệp định và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Bên cạnh phổ biến thông tin về ưu đãi thuế quan, cần tăng cường cung cấp dữ liệu về thị trường, tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định Halal, hệ thống phân phối và các đối tác tiềm năng tại UAE cũng như khu vực Trung Đông.

Về phía doanh nghiệp, CEPA cũng đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy tận dụng ưu đãi thuế sang chủ động xây dựng năng lực cạnh tranh dài hạn. Điều này bao gồm nâng chất lượng sản phẩm, chuẩn hóa quy trình sản xuất, kiểm soát nguồn nguyên liệu, đầu tư cho thương hiệu và xây dựng mạng lưới phân phối tại thị trường sở tại.

Nếu tận dụng tốt, UAE có thể trở thành một điểm trung chuyển quan trọng giúp hàng hóa Việt Nam tiến sâu hơn vào các thị trường Trung Đông, châu Phi và Nam Á. Đây cũng là hướng đi phù hợp với yêu cầu đa dạng hóa thị trường, giảm sự phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống trong bối cảnh thương mại toàn cầu đang có nhiều biến động.

CEPA vì thế không chỉ là một khuôn khổ pháp lý thúc đẩy thương mại và đầu tư song phương. Quan trọng hơn, hiệp định mở thêm một hướng đi để Việt Nam mở rộng không gian kinh tế về phía Trung Đông, Tây Á và châu Phi.

Tuy nhiên, cánh cửa đã mở mới chỉ là điều kiện ban đầu. Việc biến ưu đãi từ CEPA thành kim ngạch xuất khẩu, thị phần và giá trị gia tăng thực tế đòi hỏi cả chính sách hỗ trợ hiệu quả và năng lực thích ứng của doanh nghiệp. Đây sẽ là yếu tố quyết định việc Việt Nam có thể tận dụng UAE như một thị trường lớn hay tiến xa hơn, biến quốc gia này thành bàn đạp để hàng Việt bước vào những không gian thị trường mới.