Chiến dịch thu hồi thuế chưa từng có tiền lệ của Trung Quốc

Trong hơn hai thập kỷ hoạt động với tư cách một công ty đại chúng, Công ty Nông nghiệp Hắc Long Giang chưa từng báo lỗ trong nửa đầu năm. Chuỗi thành tích đó có thể sẽ kết thúc trong năm nay.

Nguyên nhân không nằm ở hoạt động kinh doanh hay thị trường chứng khoán, mà đến từ một khoản truy thu thuế lớn. Cơ quan thuế Trung Quốc yêu cầu một công ty niêm yết thuộc tập đoàn nông nghiệp lớn thứ ba nước này hoàn trả các khoản ưu đãi thuế từng được hưởng nhưng nay bị cho là không đủ điều kiện, với số tiền tương đương 120% lợi nhuận ròng năm 2025.

Chỉ trong 3 ngày của tháng 6, hàng trăm triệu USD vốn hóa đã bị thổi bay khi nhà đầu tư tiếp nhận thông tin này, tương đương khoảng 1/5 giá trị thị trường của công ty.

Đây không phải trường hợp cá biệt. Theo phân tích hồ sơ doanh nghiệp, hơn 100 công ty niêm yết tại Trung Quốc đã bị truy thu thuế và tính phí chậm nộp với tổng số tiền khoảng 7,7 tỷ nhân dân tệ (1,1 tỷ USD) trong 6 tháng đầu năm 2026. Con số này cao hơn tổng số thuế bị truy thu trong suốt 14 năm kể từ năm 2012.

Số tiền thu được từ chiến dịch này chỉ chiếm một phần nhỏ trong khoảng 400 tỷ nhân dân tệ hỗ trợ chính sách công nghiệp mà Gavekal Dragonomics ước tính phần lớn đã được sử dụng để giảm gánh nặng tài chính cho doanh nghiệp trong năm ngoái. Tuy nhiên, tác động đến lợi nhuận là rất rõ rệt khi việc thu hồi ưu đãi đã xóa sổ một phần đáng kể lợi nhuận nửa đầu năm của nhiều công ty. Đây có thể mới chỉ là dấu hiệu báo trước cho một chiến dịch rộng lớn hơn.

Truy thu thuế trên diện rộng

Chính quyền Trung Quốc đang thúc đẩy một trong những chiến dịch thu hồi thuế doanh nghiệp mạnh mẽ nhất từ trước đến nay, trong bối cảnh chính quyền địa phương phải tìm kiếm các nguồn thu mới.

Thu ngân sách từ thuế đã giảm so với mức đỉnh năm 2023 do nhu cầu trong nước suy yếu, trong khi nguồn thu từ bán đất - vốn từng là trụ cột tài chính của chính quyền địa phương - đang sụt giảm với tốc độ hai chữ số.

Chiến dịch này cho thấy Trung Quốc đang rời xa mô hình tăng trưởng kéo dài hàng thập kỷ, trong đó các tỉnh sử dụng trợ cấp hào phóng và ưu đãi thuế để thu hút đầu tư, thúc đẩy sản xuất và hoàn thành các mục tiêu kinh tế.

Trong nhiều thập kỷ, lãnh đạo các tỉnh Trung Quốc cạnh tranh quyết liệt để thu hút đầu tư bằng các khoản giảm giá, trợ cấp và thỏa thuận thuế đặc biệt. Mô hình này góp phần thúc đẩy tốc độ tăng trưởng chóng mặt của nền kinh tế Trung Quốc kể từ cuối những năm 1970, đồng thời nuôi dưỡng nhiều ngành công nghiệp mới nổi như xe điện và pin mặt trời.

Các yêu cầu truy thu hiện nay bao gồm việc áp dụng sai các khoản giảm thuế, khấu trừ thuế giá trị gia tăng (VAT) quá mức, cũng như thu hồi các chứng nhận hoặc chỉ định từng cho phép doanh nghiệp hưởng mức thuế ưu đãi.

Hầu hết các công ty niêm yết tại Trung Quốc đều từng được hưởng một số hình thức ưu đãi thuế trong thập kỷ qua. Phân tích của Citic Securities hồi đầu năm cho thấy khoảng 64% doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán hạng A được hưởng mức thuế suất ưu đãi.

Những doanh nghiệp có các khoản thuế bị truy thu lớn nhất trong năm nay bao gồm các tập đoàn nhà nước hoạt động trong lĩnh vực khoáng sản, năng lượng và công nghệ như Yunnan Copper và Wuxi Taiji Industry, cùng Tập đoàn Bệnh viện Mắt Aier và nhà bán buôn điện tử Shenzhen Aisidi thuộc sở hữu tư nhân.

Nhiều doanh nghiệp đang phải đối mặt với các khoản truy thu vượt xa lợi nhuận nửa đầu năm. Shenzhen Aisidi phải gánh chi phí tương đương hơn 6 lần lợi nhuận nửa năm. Tính đến tháng 6, 10 công ty chịu ảnh hưởng nặng nề nhất đã chiếm hơn 70% tổng số thuế truy thu được các doanh nghiệp niêm yết công bố.

Đối với Công ty Nông nghiệp Hắc Long Giang, khoản phải nộp liên quan đến việc miễn giảm thuế thu nhập doanh nghiệp đối với diện tích đất thuê kéo dài từ năm 2021. Khoản chi phí này khiến công ty dự kiến lỗ gần 537 triệu nhân dân tệ trong nửa đầu năm.

Việc công bố khoản truy thu vào tháng 6 đã khiến giá cổ phiếu công ty giảm mạnh 10% trong 2 phiên liên tiếp - điều chưa từng xảy ra kể từ một cuộc khủng hoảng trên thị trường hơn một thập kỷ trước.

Một số công ty cho biết các vấn đề chủ yếu liên quan đến thuế thu nhập doanh nghiệp hoặc VAT. Phần lớn cho biết những sai sót được phát hiện trong quá trình “tự kiểm tra” theo yêu cầu của cơ quan thuế, đồng thời nhấn mạnh rằng họ không phải chịu hình phạt hành chính.

Từ ưu đãi thuế sang đầu tư có chọn lọc

Sự thay đổi chính sách không chỉ nhằm tăng nguồn thu ngân sách, mà còn phản ánh cách Bắc Kinh đang thay đổi phương thức hỗ trợ nền kinh tế.

Khi các quan chức địa phương dần từ bỏ việc sử dụng ưu đãi thuế để thúc đẩy tăng trưởng, họ cũng đang hưởng ứng nỗ lực của Bắc Kinh nhằm hướng dòng vốn vào các lĩnh vực chiến lược và tăng cường đầu tư vào các công ty công nghệ mới thành lập.

Những thương vụ niêm yết đình đám như của nhà sản xuất chip nhớ CXMT đã làm dấy lên hy vọng rằng các khoản đầu tư dài hạn này có thể tạo ra lợi nhuận và góp phần giảm bớt gánh nặng nợ nần cho chính quyền địa phương.

Tỉnh An Huy ở miền Trung Trung Quốc được xem là một câu chuyện thành công nhờ nắm giữ khoảng 40% cổ phần tại CXMT thông qua một mạng lưới các thực thể. Khoản đầu tư này được định giá khoảng 1,5 nghìn tỷ nhân dân tệ tính đến ngày 25/8, lớn hơn gấp 3 lần tổng thu ngân sách nhà nước dự kiến của tỉnh trong năm nay.

Sự thay đổi chính sách diễn ra khi Trung Quốc bước sang một giai đoạn mới, sau một thập kỷ hỗ trợ doanh nghiệp thông qua các biện pháp cắt giảm thuế.

Sự chuyển hướng này đã được chính thức hóa vào đầu năm nay, khi Trung Quốc lần đầu tiên cam kết duy trì tỷ lệ thuế ở mức “hợp lý” so với GDP trong kế hoạch phát triển 5 năm mới.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Liêu Minh cho biết tại một cuộc họp báo cuối tuần trước rằng chính phủ sẽ “xem xét một cách có hệ thống” các khoản giảm thuế đã lỗi thời, từng bước loại bỏ những ưu đãi không còn cần thiết và điều chỉnh các chính sách khác. Theo ông, mục tiêu là giảm tình trạng chính sách thuế bị phân mảnh.

Một yếu tố then chốt giúp Trung Quốc thực thi sự chuyển đổi này là Hệ thống Thuế Vàng IV - nền tảng quản lý thuế được triển khai từ năm 2021, kết nối dữ liệu thuế với các cơ sở dữ liệu do ngân hàng, hải quan, cơ quan giám sát thị trường, công an và các nền tảng thanh toán quản lý.

Với phần lớn hệ thống hóa đơn điện tử đã được triển khai trên toàn quốc vào năm 2025, Bắc Kinh hiện có khả năng giám sát gần như theo thời gian thực phần lớn giao dịch kinh doanh, khiến việc che giấu nghĩa vụ thuế trở nên khó khăn hơn đáng kể.

Một quan chức ở miền Tây Trung Quốc cho biết hệ thống này đã phát hiện nhiều vấn đề, khiến cơ quan chức năng yêu cầu doanh nghiệp tự rà soát trước khi tiến hành kiểm tra. Theo vị quan chức này, việc thực thi các quy định thuế đã được siết chặt đáng kể kể từ cuối năm ngoái.

Để hạn chế tình trạng các địa phương cạnh tranh thiếu thận trọng nhằm thu hút đầu tư, chính quyền trung ương cũng yêu cầu các tỉnh bãi bỏ hoặc sửa đổi khoảng 830 văn bản và điều khoản hợp đồng liên quan đến những chính sách thuế bất hợp pháp, theo Cục Thuế Nhà nước Trung Quốc.

Trước sức ép từ nước ngoài liên quan đến tình trạng hàng hóa Trung Quốc tràn ngập thị trường quốc tế, Bắc Kinh đã bãi bỏ hoặc cắt giảm hoàn thuế xuất khẩu đối với hàng trăm sản phẩm kể từ tháng 4, trong đó có pin mặt trời và các sản phẩm liên quan đến pin. Trong năm nay, Trung Quốc cũng đã cắt giảm một nửa các ưu đãi thuế đối với hoạt động mua xe năng lượng mới.

Sự chuyển hướng này cho thấy Bắc Kinh đang cố gắng thay đổi cách phân bổ nguồn lực: thay vì để các địa phương cạnh tranh bằng ưu đãi thuế và trợ cấp để thu hút doanh nghiệp, chính quyền trung ương muốn kiểm soát chặt hơn nguồn thu, đồng thời tập trung nguồn lực vào những ngành được xem là có ý nghĩa chiến lược đối với tăng trưởng dài hạn.