Chiến lược ESG cho DN nhỏ và vừa: Xây 'đường cơ sở' và bước đầu 'đánh nhanh thắng nhanh'

Bắt đầu từ dữ liệu, chọn việc dễ làm trước

Các chuyên gia cho rằng doanh nghiệp không nên triển khai ESG theo phong trào hay cố gắng làm tất cả cùng lúc. Một lộ trình phù hợp với nguồn lực sẽ giúp doanh nghiệp vừa giảm áp lực chi phí, vừa từng bước đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Theo TS. Bùi Thanh Minh - Phó Giám đốc chuyên môn, Văn phòng Ban Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tư nhân, doanh nghiệp cần xác định rõ mục đích của quá trình chuyển đổi trước khi bắt tay thực hiện. Đó có thể là tối ưu hoạt động, giảm chi phí, đáp ứng yêu cầu của khách hàng hoặc tiếp cận các chính sách hỗ trợ.

Một trong những việc đầu tiên doanh nghiệp cần làm là chuyển đổi số và xây dựng dữ liệu. Trong quá trình này, doanh nghiệp có thể lồng ghép các mục tiêu chuyển đổi xanh để vừa nâng cao hiệu quả vận hành, vừa tạo cơ sở cho việc thực hiện ESG.

Từ góc độ triển khai thực tế, ông Trần Anh Tuấn - Giám đốc Quản trị Năng lượng và ID4.0, Prime Group, đề xuất SME nên bắt đầu bằng việc xác định “đường cơ sở”. Đây là bước đo lường những chỉ số cơ bản như mức tiêu thụ năng lượng, lượng phát thải carbon, nguyên liệu sử dụng và tỷ lệ hao hụt.

Có dữ liệu, doanh nghiệp mới biết mình đang ở đâu, vấn đề nằm ở khâu nào và đâu là lĩnh vực cần ưu tiên cải thiện. Đây cũng là cơ sở để doanh nghiệp chứng minh kết quả chuyển đổi thay vì chỉ dừng ở những cam kết chung.

TS. Thái Duy Sâm - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Vật liệu xây dựng Việt Nam, cũng cho rằng, số hóa dữ liệu là việc SME nên thực hiện sớm. Theo ông, dữ liệu giúp doanh nghiệp minh bạch hơn, tạo niềm tin với các ngành hàng và nhận diện những điểm còn thất thoát trong quá trình sản xuất.

Cùng với số hóa, doanh nghiệp có thể tiến hành kiểm kê phát thải khí nhà kính. Việc này không chỉ phục vụ yêu cầu môi trường mà còn giúp phát hiện những điểm tiêu hao năng lượng, nhiên liệu và nguyên liệu chưa hiệu quả. Từ đó, doanh nghiệp có thể xác định các giải pháp vừa giảm phát thải vừa tiết kiệm chi phí.

Sau khi có đường cơ sở, ông Tuấn khuyến nghị doanh nghiệp không nên triển khai quá nhiều dự án cùng lúc. Thay vào đó, có thể xác định khoảng 5-10 cơ hội cải tiến có tính khả thi và tác động lớn đến việc giảm phát thải, sau đó lựa chọn 2-3 giải pháp dễ thực hiện, có khả năng tạo kết quả nhanh để triển khai trước.

Cách tiếp cận này giúp tạo ra những “kết quả thắng nhanh”, từ đó tạo niềm tin cho ban lãnh đạo và người lao động. Khi doanh nghiệp chứng minh được một dự án xanh có thể đồng thời tiết kiệm chi phí và cải thiện vận hành, việc đầu tư cho các dự án quy mô lớn hơn sẽ có cơ sở rõ ràng hơn.

Thực tế tại Nhà máy Prime Tiền Phong thuộc Prime Group - thành viên tập đoàn SCG được TS. Bùi Thanh Minh dẫn chứng cho cách tiếp cận này. Theo ông, doanh nghiệp đã đạt những kết quả có thể đo lường, trong đó có việc tiết kiệm khoảng 1,8 MW điện/năm và thay đổi dây chuyền sản xuất, giúp số lao động trực tiếp giảm từ 35 người xuống còn khoảng 7 người.

Theo ông Tuấn, nếu triển khai đúng cách, chuyển đổi xanh có thể mang lại nhiều lợi thế cùng lúc, từ giảm chi phí năng lượng và nguyên liệu, giảm rủi ro, đáp ứng yêu cầu của khách hàng và chuỗi cung ứng đến nâng cao năng lực quản trị dữ liệu và đổi mới.

Đáng chú ý, quá trình này không nhất thiết đòi hỏi SME phải tự xây dựng mọi năng lực. TS Thái Duy Sâm cho rằng doanh nghiệp nhỏ và vừa cần một hệ sinh thái hỗ trợ, trong đó doanh nghiệp lớn có thể chia sẻ công nghệ, đào tạo và kinh nghiệm, còn Nhà nước cần hỗ trợ về cơ chế, vốn xanh và nguồn nhân lực.

Tận dụng nguồn lực tài chính để giảm áp lực đầu tư

Một trong những rào cản lớn nhất đối với SME khi thực hiện ESG là chi phí đầu tư ban đầu. TS. Bùi Thanh Minh cho rằng đây là vấn đề đáng lưu ý bởi chuyển đổi xanh thường đòi hỏi doanh nghiệp thay đổi cả công nghệ, hệ thống và thói quen vận hành.

Tuy nhiên, theo ông, doanh nghiệp không nên chỉ nhìn chuyển đổi xanh dưới góc độ một khoản chi phí. Nếu lựa chọn đúng các dự án, những khoản đầu tư ban đầu có thể gắn với mục tiêu tiết kiệm năng lượng, nguyên liệu và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Ông Tuấn cho rằng việc giảm phế phẩm là một ví dụ điển hình. Khi tỷ lệ sản phẩm lỗi giảm, doanh nghiệp không chỉ giảm chất thải mà còn tiết kiệm lượng nguyên liệu, điện và nhiên liệu đã sử dụng để tạo ra phần sản phẩm không đạt yêu cầu. Tương tự, việc nâng hiệu suất lò có thể đồng thời giúp giảm tiêu hao nhiên liệu, giảm chi phí và giảm lượng CO2 phát thải trên mỗi đơn vị sản phẩm.

Bên cạnh nguồn lực nội tại, SME cần chủ động tìm kiếm các chính sách hỗ trợ tài chính hiện có. TS Bùi Thanh Minh cho biết trong giai đoạn 2026-2027, doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ có doanh thu dưới 10 tỷ đồng dự kiến được giảm 30% thuế thu nhập doanh nghiệp. Theo ông, đây là một trong những chính sách mà doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu để tận dụng.

Ông cũng khuyến nghị doanh nghiệp sử dụng các nguồn lực từ nhà nước như một “bà đỡ” cho quá trình chuyển đổi, thay vì chờ đến khi có đủ nguồn lực mới bắt đầu. Những dự án có yếu tố xanh có thể tiếp cận thêm các chính sách hỗ trợ, qua đó giảm bớt áp lực về vốn trong quá trình triển khai.

Ở cấp độ doanh nghiệp, bà Đinh Quỳnh Trang - Founder Công ty Nestoria Việt Nam, cho rằng ESG cũng có thể tạo ra giá trị tài chính thông qua việc nâng cao chất lượng quản trị. Khi doanh nghiệp tối ưu quy trình, giảm hao hụt và sử dụng nguyên liệu hiệu quả hơn, giá vốn có thể được cải thiện. Đồng thời, một doanh nghiệp có hệ thống tài chính, quản trị và dữ liệu minh bạch sẽ có lợi thế hơn trong mắt nhà đầu tư.

Một nguồn lực khác mà SME cần tận dụng là chính chuỗi giá trị của mình. Theo TS Minh, doanh nghiệp nên quan sát cách các đối tác, khách hàng và doanh nghiệp lớn trong chuỗi đang chuyển đổi để lựa chọn hướng đi phù hợp. Các doanh nghiệp đã có kinh nghiệm thực hiện ESG hoặc đạt các chứng chỉ xanh có thể trở thành nguồn tham khảo, tư vấn và hỗ trợ cho những doanh nghiệp mới bắt đầu.

Đặc biệt, áp lực từ thị trường quốc tế đang khiến bài toán tài chính của chuyển đổi xanh gắn chặt hơn với khả năng tiếp cận thị trường. Ông Trần Anh Tuấn cho biết trong nhiều trường hợp, chứng chỉ xanh đã trở thành điều kiện cần để sản phẩm tiếp cận thị trường quốc tế. Vì vậy, khoản đầu tư cho ESG cần được nhìn nhận không chỉ ở chi phí hiện tại mà còn ở khả năng duy trì thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Về dài hạn, TS Bùi Thanh Minh cho rằng doanh nghiệp cần hướng tới các thị trường và cơ chế mới liên quan đến tín chỉ carbon. Tuy nhiên, để đi đến đó, doanh nghiệp trước hết phải có dữ liệu, đo lường được phát thải và liên tục cải tiến.

Theo các chuyên gia, SME không thể thực hiện chuyển đổi xanh một mình. Bài toán tài chính cần được đặt cùng với bài toán công nghệ, dữ liệu, nhân lực và thị trường. Khi doanh nghiệp xác định đúng mục tiêu, bắt đầu từ những giải pháp có khả năng tạo hiệu quả nhanh, đồng thời tận dụng nguồn lực chính sách và kết nối trong chuỗi giá trị, ESG sẽ không chỉ là yêu cầu phải đáp ứng mà có thể trở thành công cụ để doanh nghiệp giảm chi phí, nâng năng suất và xây dựng lợi thế cạnh tranh dài hạn.