Chú Hỏa và những bài học kinh doanh kinh điển

Mảnh ghép vừa vặn trong khoảng trống quyền lực

Chú Hỏa là nhân vật mang màu sắc huyền thoại nhất trong tứ đại phú hộ. Là người Hoa nhập cư nghèo khổ, xuất thân từ tầng lớp dưới đáy xã hội với giai thoại kể ông vốn làm nghề nhặt phế liệu/ve chai, Chú Hỏa đại diện cho giấc mơ tay trắng làm nên của cộng đồng di dân. Không có bệ đỡ chính trị hay bằng cấp như ba vị kia, vốn liếng của Chú Hỏa là mạng lưới cộng đồng Hoa kiều dưới hình thức bang hội và một trực giác kinh doanh nhạy bén đến lạ lùng. Ông nhìn thấy vàng ở những nơi người khác thấy rác, nhìn thấy đô thị sầm uất ở những nơi còn là đầm lầy, kênh rạch.

Chú Hỏa còn là đại diện cho tầng lớp tư sản thương mại mới. Xuất thân từ cộng đồng người Hoa/Minh Hương giúp ông có sẵn mạng lưới buôn bán và tư duy thị trường, vốn là những thứ mà xã hội nông nghiệp Việt Nam truyền thống còn rất lạ lẫm. Chính vị thế này khiến cho ông không bị trói buộc bởi những định kiến như "trọng nông ức thương" hay tư tưởng "trung quân ái quốc" mù quáng, từ đó thanh thản bước vào cuộc chơi kinh tế của người Pháp với tâm thế của công dân xứ thuộc địa tiên phong.

Chú Hỏa cũng là ông trùm bất động sản đô thị. Nhìn xa trông rộng thấy quy hoạch của người Pháp muốn mở rộng Sài Gòn, ông đã tung tiền mua lại các vùng đất trũng, hoang sơ, chính là khu vực trung tâm quanh chợ Bến Thành ngày nay. Sau đó, ông cho san lấp, xây dựng hàng loạt dãy nhà phố để cho thuê và bán lại. Chú Hỏa chính là người tiên phong trong mô hình kinh doanh dòng tiền với chiến lược xây nhà cho thuê/bán rồi tái đầu tư.

Hành trình làm giàu của chú Hỏa tuân theo một công thức chung của giới tinh hoa bản xứ thời thuộc địa. Thứ nhất, đó là “thông tin là vàng”. Nhờ gần gũi với chính quyền Pháp, chú Hỏa biết trước các quy hoạch đường xá, cầu cống, luật lệ đất đai mới trước dân thường cả chục năm. Chú Hỏa mua đất đầm lầy vì biết người Pháp sẽ lấp kênh rạch để làm đường. Thứ hai, đó là sự nhanh chóng hợp thức hóa tài sản bằng Luật Tây. Chú Hỏa nằm trong những người đầu tiên đăng ký quyền sở hữu đất đai (bằng khoán điền thổ) theo luật Pháp, biến quyền chiếm hữu mong manh thành quyền sở hữu pháp lý vững chắc vĩnh viễn. Thứ ba, đó là tư duy cộng sinh. Chú Hỏa không chống đối, cũng không khúm núm, mà cộng sinh với chính quyền thực dân. Pháp cần sự ổn định và hậu cần, cơ sở vật chất. Chú Hỏa giúp cho việc cai trị và cũng là nhà cung cấp, đổi lại, Pháp cho cơ chế làm giàu.

Những di sản để lại

Nếu ba vị đại phú hộ kia đại diện cho quyền lực điền địa cũ, thì Chú Hỏa chính là hiện thân của một Sài Gòn tân thời, năng động, hào sảng và đầy tình nhân ái. Trong ký ức Sài Gòn, Chú Hỏa không chỉ là một nhân vật giàu có. Ông là một “từ khóa” của thành phố, nhắc đến là người ta nhớ ngay bất động sản, nhà cho thuê, dinh thự tráng lệ. Câu vè dân gian “Đi tàu chú Hỷ, ở nhà chú Hỏa” từng ghi nhận rất rõ một sự thật kinh tế của đô thị miền Nam thời đó. Sài Gòn đầu thế kỷ XX có những người giàu đến mức tài sản của họ trở thành hạ tầng cho đời sống thường nhật.

Người Sài Gòn vẫn thường truyền tai nhau giai thoại về Chú Hỏa khởi nghiệp từ đôi quang gánh ve chai, nhờ nhặt được vàng trong đống phế liệu mà đổi đời. Dẫu thực hư câu chuyện huyền sử ấy ra sao, không thể phủ nhận rằng sự vươn lên của gia tộc Hui Bon Hoa mà đứng đầu là chú Hỏa mang đậm dấu ấn của tư duy kinh tế tư bản mới mẻ, khác biệt hoàn toàn với tư duy tích trữ ruộng đất của các đại địa chủ phong kiến đương thời.

Chú Hỏa nhìn thấy cơ hội không phải ở bờ xôi ruộng mật, cánh đồng ruộng lúa cò bay thẳng cánh, mà ở chính quá trình đô thị hóa mạnh mẽ của Sài Gòn dưới thời Pháp thuộc. Với việc sở hữu từ 20.000 đến 30.000 căn nhà phố, Hui Bon Hoa Company không chỉ kinh doanh, mà thực sự đã góp phần quy hoạch nên diện mạo của khu Chợ Lớn và Sài Gòn. Những dãy phố shophouse hình bàn cờ, những khu thương mại sầm uất mang dấu ấn của ông đã định hình nên nếp sống phố thị đặc trưng ở Sài Gòn – Chợ Lớn và ngày nay là TPHCM: tầng dưới buôn bán, tầng trên để ở, là một mô hình kinh tế năng động còn tồn tại đến tận bây giờ. Nhưng di sản Chú Hỏa để lại cho Sài Gòn hôm nay không nằm ở những con số truyền miệng vốn thường được thêu dệt theo trí tưởng tượng đô thị. Điều đáng bàn hơn là, những gì còn đứng vững, những gì còn được sử dụng và những gì còn sống trong tâm trí cộng đồng.

Di sản vật chất: Từ tư dinh gia tộc thành những thiết chế văn hóa, phúc lợi công cộng của thành phố

Khác với sự giàu có lẩn khuất sau những cánh cổng dinh thự kín đáo, di sản của Chú Hỏa hiện diện rực rỡ và công khai giữa lòng thành phố. Ông đã để lại cho Sài Gòn những công trình mà đến tận 100 năm sau vẫn là những biểu tượng của thẩm mỹ, lợi ích cộng đồng và cả sự xa hoa.

Dấu tích vật chất rõ rệt nhất gắn với Chú Hỏa và gia tộc Hui Bon Hoa là tòa dinh thự nay là Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM (97 Phó Đức Chính, phường Bến Thành). Tòa nhà do con cháu gia tộc chú Hỏa xây năm 1929, hoàn thành sau 5 năm, vào khoảng năm 1934, thiết kế bởi kiến trúc sư người Pháp Rivera. Không chỉ là nơi cư ngụ lúc ban đầu, tòa nhà 99 cửa này là một kiệt tác của sự giao thoa văn hóa Đông – Tây, nơi kiến trúc Art Deco phương Tây hòa quyện nhuần nhị với phong thủy Á Đông, tạo nên một vẻ đẹp vừa lộng lẫy vừa bí ẩn.

Điểm quan trọng của di sản này không chỉ là một ngôi nhà đẹp. Tòa nhà đã chuyển hóa công năng để trở thành không gian công cộng, nơi thành phố trưng bày và lưu giữ những tác phẩm mỹ thuật, tiếp đón người dân, học sinh, du khách đến tham quan. Đó là một dạng di sản kép, vừa là kiến trúc của một thời kỳ, vừa là thiết chế văn hóa đang sống, đang hoạt động hằng ngày, tạo ra dòng chảy thẩm mỹ mới cho đô thị. Nếu coi một thành phố như một cuốn sách, thì Bảo tàng Mỹ thuật là một trang sách đặc biệt, trang sách đó được viết bằng vôi vữa, ban công, cầu thang, cửa vòm. Khi người ta bước vào xem triển lãm, đồng thời cũng bước vào một lớp lịch sử đô thị. Hay như khách sạn Majestic sừng sững bên bến Bạch Đằng, công trình do dòng họ Hui Bon Hoa đầu tư xây dựng năm 1925, đến nay vẫn là chứng nhân lịch sử, là nơi đón tiếp những vị khách sang trọng bậc nhất thế giới khi đến Việt Nam.

Hệ sinh thái nhà cho thuê và dấu tích bất động sản là phần di sản khó nhìn hết, nhưng tiếng vẫn còn vang. Chú Hỏa thường được nhắc như là một “ông vua nhà đất” ở Sài Gòn xưa, gắn với hình ảnh tích lũy bất động sản và cho thuê. Nhiều tư liệu mô tả gia tộc Hui Bon Hoa sở hữu một mạng lưới nhà đất lớn, tạo ảnh hưởng lên đời sống đô thị. Tuy nhiên, khi viết về di sản vật chất, cần một thao tác báo chí quan trọng là tách huyền thoại khỏi dữ kiện. Cần đặt vấn đề về con số 30.000 căn nhà và nhiều chi tiết đã bị truyền miệng phóng đại; thậm chí ngay cả bảng thông tin ở một địa điểm cũng từng gây tranh cãi về cách ghi tên là “Hui Bon Hoa” hay “Hứa Bổn Hòa”.

Nhưng chính thao tác gạn đục khơi trong này lại làm di sản Chú Hỏa trở nên thú vị. Đó là một di sản đô thị không chỉ có phần đúng, mà còn có phần được thành phố tưởng tượng thêm. Những con số huyền thoại, dù sai, vẫn cho thấy sức nặng biểu tượng khi người Sài Gòn từng cảm nhận độ phủ nhà đất của Chú Hỏa lớn đến mức phải dùng con số khổng lồ so với thời đó để diễn tả. Nhiều ngôi nhà thời chú Hỏa và gia tộc xây dựng vẫn còn tồn tại như những dãy nhà phố ở các đường Lê Công Kiều, Nguyễn Thái Bình, Võ Văn Kiệt, Phó Đức Chính, Lê Thị Hồng Gấm… Những ngôi nhà này ngày nay vẫn được sử dụng với công năng quen thuộc: trên lầu làm nhà ở, dưới lầu làm nơi kinh doanh, buôn bán.

Tuy nhiên, điều khiến cái tên Chú Hỏa sống mãi trong lòng người Sài Gòn không chỉ nằm ở những cục vàng huyền thoại hay những tòa nhà, mà nằm ở tấm lòng bác ái, một phẩm chất tạo nên tính cách của người Sài Gòn.

Một lớp di sản khác thường được nhắc đến là đóng góp của gia tộc Hui Bon Hoa cho các công trình phục vụ cộng đồng. Trong khi nhiều phú hộ thời ấy chọn cách vun vén cho gia tộc, Chú Hỏa và con cháu các đời sau trong gia tộc đã chọn cách chia sẻ sự thịnh vượng với cộng đồng. Một số tư liệu ghi nhận rằng ông hiến đất, góp tiền xây dựng hàng loạt công trình phúc lợi công cộng. Bệnh viện Phụ sản Từ Dũ (xưa là Bảo sanh viện Maternité Hui Bon Hoa, được gia tộc hiến 2 mẫu đất), Bệnh viện Đa khoa Sài Gòn (xưa là Phước Kiến Y viện), Phước Thiện Y Viện (nay là Bệnh viện Nguyễn Trãi), Chẩn Y Viện (nay là Bệnh viện đa khoa Sài Gòn), Bệnh viện Olympic Sài Gòn (nay là Trung tâm chấn thương chỉnh hình), chùa Phụng Sơn, chùa Kỳ Viên, Thành Chí học hiệu, (nay là trường THCS Minh Đức)… đều là những quả ngọt từ hạt giống thiện nguyện mà gia tộc ông gieo trồng. Sau trăm năm, những công trình này hiện nay vẫn được sử dụng.

Nhiều sinh linh đã cất tiếng khóc chào đời, hàng vạn người bệnh đã được cứu chữa tại những nơi mà ngày xưa Chú Hỏa đã đặt viên đá đầu tiên. Đó là một di sản sống động, nhân văn và bền vững hơn bất kỳ kho báu nào. Nhằm vinh danh gia tộc Chú Hỏa, chính quyền thuộc địa đã đặt tên cho con đường nối liền Sài Gòn với Chợ Lớn là đại lộ Hui Bon Hoa (Boulevard Hui Bon Hoa) ngày nay là đường Lý Thái Tổ). Năm 1936, tờ báo Diễn Tín, trụ sở tại địa chỉ 23-25-27 Rue Catinat - Saigon, đã đăng tin về việc bảng tên đường vừa được đặt và ảnh chụp công nhân mở rộng đường. Cũng vào khoảng năm 1950, gia tộc chú Hỏa đã xây dựng 8 căn biệt thự ở một khu đất vàng trên con đường này, nay ở địa chỉ số 1 Lý Thái Tổ. Ban đầu là để gia đình Chú Hỏa sử dụng nhưng từ năm 1954, 8 biệt thự được dùng là nơi ở của Ủy hội quốc tế kiểm soát đình chiến. Đây là một tổ chức quốc tế được thành lập vào năm 1954 theo Hiệp định Geneve để giám sát việc thực thi các điều khoản đình chiến ở Việt Nam, Lào và Campuchia sau khi cuộc chiến tranh kết thúc. Thành viên của Ủy hội đến từ các quốc gia Ấn Độ, Ba Lan và Canada. Sau năm 1975, nơi này trở thành nhà khách thuộc quản lý của Bộ Ngoại giao, trở thành Nhà khách Chính phủ và hiện nay được giao về cho chính quyền TPHCM quản lý, hiện đã bị phá dỡ để mang một bộ mặt mới cho đô thị Sài Gòn. Tuy nhiên, trong ký ức người Sài Gòn, nơi này vẫn là dấu ấn một thời của gia tộc Hui Bon Hoa để lại.

Thời gian trôi qua, vật đổi sao dời, những giai thoại về kho vàng hay gánh ve chai năm xưa có thể phôi phai theo lớp bụi thời gian. Nhưng những di sản kiến trúc và y tế, giáo dục, tâm linh, phúc lợi công cộng mà Hui Bon Hoa để lại vẫn sừng sững đó, hòa vào nhịp thở của thành phố này. Ông không chỉ để lại tài sản khổng lồ, ông để lại một bài học về cách làm giàu tử tế. Đó là sự giàu sang chỉ thực sự trở nên tốt đẹp khi nó biết sử dụng để phục vụ con người. Và có lẽ, chính tinh thần ấy đã góp phần hun đúc nên một Sài Gòn hào sảng, bao dung như ngày hôm nay.

Di sản tinh thần: Huyền thoại doanh nhân, truyền kỳ đô thị và bài học về cách thành phố tạo ra người giàu

Nếu di sản vật chất là thứ chúng ta chạm được, di sản tinh thần là thứ bám rễ rất lâu. Chú Hỏa sống trong ký ức người Sài Gòn bằng nhiều câu chuyện.

Đó là huyền thoại từ tay trắng đến ông trùm địa ốc thể hiện giấc mơ thăng tiến, phát triển của đô thị. Nhiều tư liệu kể rằng Chú Hỏa như một hình mẫu vượt nghèo, từ người nhập cư nghèo khó, làm lao động vặt, rồi chuyển sang buôn bán, tích lũy, mở rộng sang nhà đất. Dù các chi tiết tiểu sử có thể khác nhau giữa nguồn này nguồn khác, dù có những huyền thoại, nhưng sự thật vẫn khá ổn định rằng Sài Gòn là nơi người ta có thể đổi đời nếu nắm đúng cơ hội. Chính cấu trúc ấy làm Chú Hỏa trở thành một biểu tượng rất Sài Gòn, thực tế, nhạy bén với thời cuộc.

Đó là truyền kỳ đô thị “Con ma nhà họ Hứa” biến tài sản thành truyện kể. Ở Sài Gòn, người giàu nhiều khi không chỉ có nhà, mà còn có… giai thoại đi kèm nhà. Câu chuyện “con ma nhà họ Hứa” gắn với dinh thự nay là Bảo tàng Mỹ thuật đã trở thành một dạng truyền kỳ đô thị, được nhắc lại không chỉ qua những lời kể truyền miệng mà còn qua nhiều bài viết với các dị bản nói về người con gái mắc bệnh, qua đời, từ đó có lời đồn về bóng ma và những âm thanh kỳ quái. Điều đáng chú ý là giai thoại có ma không chỉ để hù dọa. Nó là cách đô thị “tiểu thuyết hóa” sự giàu có. Khi một khối tài sản quá lớn, người ta có xu hướng gắn cho nó một lớp huyền bí để cân bằng cảm giác bất công hoặc choáng ngợp. Tài sản, theo cách đó, được kể thành truyện, rồi truyện lại quay về định hình ký ức thành phố.

Và trong thời hiện đại di sản của Chú Hỏa cũng là cuộc tranh luận về sự thật và trí tưởng tượng. Chú Hỏa là một trường hợp điển hình cho việc thành phố phải học cách kiểm chứng chính ký ức của mình. Một mặt, Sài Gòn giữ lại các biểu tượng (dinh thự, câu vè, giai thoại). Mặt khác, báo chí và các nhà nghiên cứu liên tục “soi” lại để trả về những câu chuyện thật. Chính sự căng kéo giữa sự thật và huyền thoại làm di sản Chú Hỏa trở thành một chủ đề giàu năng lượng cho việc viết và tìm hiểu. Nó cho phép ta nhìn thấy cách Sài Gòn vận hành như một cơ chế ký ức, nơi dữ kiện lịch sử và trí tưởng tượng dân gian cùng tồn tại, đôi khi tranh nhau quyền kể chuyện.

Gia tộc Chú Hỏa tiếp tục thành công ở những thế hệ sau với nhiều câu chuyện truyền cảm hứng về những con cháu tiếp tục thành đạt, không chỉ ở Sài Gòn, mà còn ở Trung Quốc, Đài Loan, Pháp, Philippines, Singapore... Còn ở thời đương đại tại Việt Nam, có một câu chuyện cũng tạo ra năng lượng tích cực cho những người trẻ. Dịch giả trẻ J.B. Huỳnh Hữu Phước, nổi tiếng với câu chuyện “chàng shipper nói tiếng Pháp”, chính là một người thuộc dòng họ Hui Bon Hoa. Gia đình cá nhân từng giàu có, được nuôi chiều, nhưng sau đó vì gia đình phá sản, Huỳnh Hữu Phước phải nghỉ học, đi làm shipper nuôi mẹ và trở lại ngoạn mục, trở thành một dịch giả có tên tuổi. Có lẽ, dòng máu, tinh thần vượt khó của Chú Hỏa theo một ý nghĩa nào đó, vẫn lưu truyền đến những thế hệ sau.

Nhưng nhìn lại từ góc nhìn sau hơn trăm năm biến động, câu chuyện chú Hỏa và gia tộc ngày nay vẫn là những bài học kinh điển về tầm nhìn kinh doanh, về nghệ thuật thích nghi và quan trọng hơn cả, là một bài học quý: Chỉ những giá trị cống hiến cho cộng đồng, dù là vật chất hay tinh thần, mới là thứ tài sản duy nhất thắng được thời gian, bền lâu hơn tiền bạc sở hữu cá nhân.