QR code: Con tem nhỏ và cuộc sát hạch thay đổi số phận nông sản Việt

Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành Kế hoạch triển khai truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến 2035, nhằm xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, minh bạch và dựa trên dữ liệu, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

Theo kế hoạch, trong 6 tháng đầu năm 2026, hệ thống truy xuất nguồn gốc sẽ được thí điểm với sầu riêng; từ ngày 1/7/2026 mở rộng sang các nhóm nông sản chủ lực, cho phép truy xuất nhanh thông tin về vùng trồng, quy trình sản xuất qua mã QR. Chuẩn dữ liệu thống nhất, nhật ký vùng trồng và nhật ký canh tác sẽ được triển khai đồng bộ.

Giai đoạn 2027 - 2030, hệ thống được nâng cấp để quản lý dữ liệu xuyên suốt chuỗi giá trị và kết nối với Cổng truy xuất nguồn gốc quốc gia. Đến năm 2035, mục tiêu là hoàn thiện hệ thống truy xuất toàn diện, bao phủ toàn bộ sản phẩm và vật tư nông nghiệp, góp phần nâng cao năng lực quản lý, chất lượng và sức cạnh tranh của nông sản Việt.

Sầu riêng: Món hàng tỷ USD và 'phép thử' của truy xuất nguồn gốc

Việc lựa chọn sầu riêng làm mặt hàng thí điểm truy xuất nguồn gốc không phải là ngẫu nhiên. Đây là một trong những ngành hàng xuất khẩu tăng trưởng nhanh nhất của nông nghiệp Việt Nam, đồng thời chịu sự giám sát chặt chẽ từ thị trường nhập khẩu lớn nhất là Trung Quốc.

Chỉ trong 11 tháng năm 2025, Trung Quốc đã chi gần 7,2 tỷ USD để nhập khẩu sầu riêng. Thái Lan và Việt Nam hiện là hai nguồn cung chủ lực, chi phối gần như toàn bộ thị trường. Trong khi Thái Lan vẫn giữ vị trí số một nhưng thị phần giảm xuống còn 50,39%, thì sầu riêng Việt Nam vươn lên mạnh mẽ, chiếm tới 49,33% tổng lượng nhập khẩu mức cao nhất từ trước đến nay.

Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, xuất khẩu sầu riêng Việt Nam có thể vượt mốc 4 tỷ USD trong năm 2026 nhờ sản lượng dự kiến tăng 10 - 20% và nguồn cung ngày càng ổn định. Trong khi đó, Thái Lan đối thủ lớn nhất của Việt Nam tại thị trường Trung Quốc đang gặp nhiều khó khăn do thiên tai, lũ lụt tại các vùng trồng trọng điểm và chi phí logistics gia tăng, làm suy giảm năng lực cạnh tranh.

Tuy nhiên, để giữ vững và mở rộng thị phần một cách bền vững, theo ông Nguyên, sầu riêng Việt Nam không thể chỉ dựa vào lợi thế mùa vụ hay địa lý, mà cần xây dựng chuỗi sản xuất – xuất khẩu chuẩn mực, minh bạch, trong đó truy xuất nguồn gốc đóng vai trò then chốt.

Chuẩn mới từ sản xuất đến thị trường xuất khẩu

Ở góc độ người sản xuất, bà Lê Thị Bảo Trâm, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao 360 (Gia Lai), cho rằng việc thí điểm truy xuất nguồn gốc sẽ thiết lập một “chuẩn vận hành mới” ngay từ khâu sản xuất. Khi toàn bộ thông tin từ giống, vật tư nông nghiệp đến thu hoạch được số hóa và kiểm chứng, người trồng buộc phải tuân thủ quy trình.

“Giá trị lớn nhất không chỉ nằm ở công nghệ, mà ở chỗ người dân dần coi dữ liệu là một phần của sản phẩm nông nghiệp,” bà Trâm nhấn mạnh. Với những mặt hàng có tiềm năng tăng trưởng mạnh như chanh leo, truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn, mà là điều kiện bắt buộc để mở rộng thị trường và ổn định đầu ra.

Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, bà Ngô Tường Vy, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu trái cây Chánh Thu, khẳng định nền tảng truy xuất nguồn gốc giúp giảm đáng kể rủi ro trong giao dịch quốc tế, cho phép doanh nghiệp chủ động đáp ứng yêu cầu của đối tác thay vì bị động xử lý sự cố theo từng lô hàng.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hiện đã có 6 doanh nghiệp xuất khẩu tham gia thí điểm dán tem xác thực điện tử (QR code) cho các lô sầu riêng. Khi quét mã, người tiêu dùng có thể truy cập trực tiếp vào trang dữ liệu của Bộ, nơi toàn bộ “hành trình” của sản phẩm – từ mã vùng trồng, thời điểm thu hoạch, kho lưu trữ đến đơn vị phân phối – được hiển thị công khai.

Theo ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cho rằng sản xuất nông nghiệp trong nước vẫn còn nhiều hạn chế như quy mô manh mún, chất lượng chưa đồng đều; nhận thức về sử dụng hóa chất, vật tư nông nghiệp chưa đầy đủ; liên kết trong sản xuất và tiêu thụ còn là “điểm nghẽn” lớn. Nếu những vấn đề này không được giải quyết căn cơ, lợi thế hiện tại rất dễ bị xói mòn khi các thị trường nhập khẩu tiếp tục siết chặt rào cản kỹ thuật.

Riêng với truy xuất nguồn gốc, ông Hiếu cho biết hệ thống hiện mới ở giai đoạn thí điểm. Thách thức lớn nhất là làm sao thiết kế nền tảng đủ đơn giản, dễ sử dụng để người dân sẵn sàng thay đổi thói quen ghi chép, cập nhật thông tin. Vì vậy, hệ thống đang được xây dựng theo hướng giảm tối đa thao tác, cho phép nhập liệu bằng giọng nói, tự động nhận diện và đồng bộ dữ liệu thông qua mã định danh.

Từ góc nhìn thị trường, ông Đặng Phúc Nguyên nhấn mạnh việc ghi chép điện tử và truy xuất dữ liệu đầy đủ không còn mang tính khuyến khích, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc nếu doanh nghiệp muốn duy trì và mở rộng xuất khẩu.

Theo Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng, hệ thống truy xuất nguồn gốc không chỉ là giải pháp công nghệ, mà còn là công cụ quan trọng để phòng, chống gian lận thương mại, hàng giả, hàng kém chất lượng. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, giá trị nông sản không còn được quyết định bởi sản lượng, mà bởi chất lượng, mức độ minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc.