Công trình Xanh: Hạt nhân của nền kinh tế tuần hoàn và tăng trưởng xanh

KTTH tạo ra lợi ích kép cho cả doanh nghiệp, xã hội

Trong nhiều thập kỷ, thế giới từng vận hành dưới một niềm tin cố hữu: tăng trưởng kinh tế đồng nghĩa với việc gia tăng khai thác tài nguyên, đẩy mạnh xây dựng và tối đa hóa tiêu dùng. Đó chính là cốt lõi của Kinh tế tuyến tính (Linear Economy), mô hình hoạt động theo chu trình một chiều: "khai thác - sản xuất - tiêu dùng - thải bỏ".

Trong mô hình này, nguyên liệu thô được lấy từ thiên nhiên với chi phí thấp nhất, biến thành sản phẩm và bán ra thị trường, để rồi sau khi sử dụng, chúng bị vứt bỏ thẳng ra các bãi chôn lấp, tạo nên một lượng rác thải khổng lồ và lãng phí nghiêm trọng nguồn lực tài nguyên quý giá.

Hệ quả của lối tư duy này đang đẩy hành tinh đến bờ vực khủng hoảng. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng các tài nguyên cơ bản như dầu mỏ, đồng, bạc, chì... có nguy cơ cạn kiệt hoàn toàn chỉ trong vòng 50 đến 100 năm tới, và đến năm 2050, khoảng 40% dân số thế giới sẽ phải đối mặt với tình trạng thiếu nước trầm trọng.

Tại Việt Nam, áp lực môi trường đang đè nặng hơn bao giờ hết khi chỉ riêng năm 2021, quốc gia đã phát sinh khoảng 25,5 triệu tấn chất thải, với 75% trong số đó bị tống trực tiếp vào các bãi chôn lấp. Đặc biệt, Việt Nam hiện đang đối mặt với thách thức rác thải nhựa vô cùng to lớn khi thải ra khoảng 3,1 triệu tấn rác thải nhựa mỗi năm, gây ô nhiễm nghiêm trọng các dòng sông, hồ và đại dương.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, chuyển đổi sang mô hình phát triển phát thải thấp đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với mọi quốc gia. Tại Hội nghị COP26, Việt Nam cùng cộng đồng quốc tế đã cam kết đạt mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050, đánh dấu bước chuyển quan trọng từ định hướng sang hành động trong quá trình tăng trưởng xanh. Trong lộ trình đó, chuyển dịch cơ cấu năng lượng theo hướng ưu tiên năng lượng tái tạo và sử dụng năng lượng hiệu quả được xem là một trong những giải pháp nền tảng.

Tuy nhiên, năng lượng chỉ là một phần của lời giải. Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, các giải pháp chuyển đổi năng lượng và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng có thể đóng góp khoảng 55% lượng cắt giảm phát thải cần thiết để đạt mục tiêu Net Zero. 45% còn lại phụ thuộc vào việc chuyển đổi sang mô hình Kinh tế tuần hoàn (Circular Economy) (KTTH) – nơi tài nguyên được sử dụng hiệu quả hơn, chất thải được giảm thiểu ngay từ khâu thiết kế và vật liệu được tái sử dụng, tái chế hoặc tái tạo trong suốt vòng đời sản phẩm.

"Nếu chuyển đổi năng lượng là điều kiện cần để đạt Net Zero thì kinh tế tuần hoàn chính là điều kiện đủ."

Khái niệm này đã được sử dụng chính thức đầu tiên bởi Pearce và Turner vào 1990. “KTTH là một mô hình sản xuất và tiêu dùng bao gồm chia sẻ, cho thuê, tái sử dụng, sửa chữa, làm mới, tái mục đích và tái chế các nguyên vật liệu và sản phẩm hiện có lâu nhất có thể.” Bằng cách này, vòng đời sản phẩm được kéo dài và lượng rác thải được giảm tối đa, giá trị từ một vật liệu và sản phẩm ban đầu tạo ra một giá trị mới.  

Theo Ellen MacArthur Foundation, nền kinh tế tuần hoàn được vận hành dựa trên 3 nguyên tắc nền tảng: Thiết kế nhằm loại bỏ chất thải và ô nhiễm môi trường ngay từ đầu; Duy trì và lưu giữ giá trị của sản phẩm, vật liệu trong chu trình sử dụng lâu nhất có thể và Tái tạo hệ sinh thái tự nhiên.

Áp dụng KTTH mang lại những giá trị vượt trội, tạo ra lợi ích kép cho cả doanh nghiệp, xã hội và hành tinh. Đối với doanh nghiệp, giúp tiết kiệm chi phí sản xuất, giảm phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu thô khan hiếm, hạn chế rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu và tạo ra các nguồn doanh thu mới (từ dịch vụ sửa chữa, tân trang hoặc bán sản phẩm tái chế). Đồng thời, giúp doanh nghiệp tạo sự khác biệt, nâng cao giá trị thương hiệu và sớm thích ứng với các quy định khắt khe của thị trường xuất khẩu, điển hình như Quy định Thiết kế sinh thái sản phẩm bền vững (ESPR) của EU.

Đối với môi trường và khí hậu, là công cụ mạnh mẽ giúp cắt giảm lượng khí nhà kính và bảo tồn đa dạng sinh học. Nghiên cứu từ Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) chỉ ra rằng chuyển dịch sang KTTH tại Việt Nam có thể giúp giảm tới 50% lượng phát thải CO2 trong các ngành công nghiệp then chốt như dệt may và sản xuất thực phẩm.

Đối với xã hội, tạo ra hàng triệu cơ hội việc làm xanh mới. Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) dự báo việc thúc đẩy các hoạt động tuần hoàn như tái chế, sửa chữa, cho thuê và tái sản xuất sẽ tạo thêm 6 triệu việc làm trên toàn cầu vào năm 2030.

Từ những bước tiến pháp lý

KTTH tại Việt Nam hiện không còn dừng lại ở mức độ khuyến khích tự nguyện, mà đã được chính thức thể chế hóa mạnh mẽ. Luật Bảo vệ môi trường 2020 (Điều 142) lần đầu tiên quy định KTTH là một nội dung bắt buộc mang tính pháp lý.

Đi kèm với đó, cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) quy định tại các Nghị định số 08/2022/NĐ-CP và Nghị định số 05/2025/NĐ-CP đã buộc các doanh nghiệp sản xuất và nhập khẩu phải thực hiện nghĩa vụ thu gom, tái chế sản phẩm, bao bì sau sử dụng hoặc đóng góp tài chính để xử lý chất thải.

Đây chính là đòn bẩy pháp lý vững chắc thúc đẩy các doanh nghiệp chủ động loại bỏ tư duy tuyến tính lỗi thời để chuyển mình sang mô hình tuần hoàn bền vững, mở ra cánh cửa thịnh vượng lâu dài cho cả nền kinh tế và hành tinh.

Đến thực tế thực hiện

Tại Phuc Khang Corporation (PKC), cùng với tầm nhìn, sứ mệnh và sản phẩm là những dự án BĐS xanh, đô thị xanh, cộng động xanh mà PKC đã và đang xây dựng trong 13 năm qua cho thấy Tập đoàn đang đi đúng hướng và theo xu thế chung để thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững có trách nhiệm với xã hội và môi trường của chính doanh nghiệp, tại Việt Nam và trên thế giới. Những khía cạnh của mô hình KTTH đang được PKC khai thác và cải thiện trong từng sản phẩm BĐS bao gồm:

Giảm phát thải trong suốt quá trình thiết kế, xây dựng, vận hành luôn được làm tốt hơn trong tất cả các dự án của PKC. Các chứng nhận công trình xanh (CTX) như LEED, LOTUS, EDGE, Green Mark… mà PKC đang theo đuổi cho tất cả các dự án đều có các tiêu chí rất chặt chẽ để công trình luôn được thực hiện đúng chuẩn và xanh trong tất cả các giai đoạn.

Sử dụng năng lượng điện và nước hiệu quả thông qua việc tích hợp và tối ưu áp dụng cả giải pháp thiết kế thụ động và chủ động.

Chất lượng môi trường sống, sự tiện nghi, sức khỏe của cư dân là mối quan tâm hàng đầu trong từng dự án được phát triển.

Hệ thống sinh thái bản địa tại các dự án đều được giữ gìn, tôn tạo và kết nối vào hệ thống chung của khu vực lân cận hoặc rộng hơn. Ở mỗi dự án, sự ý thức về một lối sống tử tế với môi trường tự nhiên được hình thành trong mỗi cá thể và cộng đồng cư dân, từ đó lan tỏa ra các khu vực lân cận.

Các sản phẩm dù là CTX hay khu đô thị xanh đều mang ý tưởng đặc biệt, thích ứng với khí hậu, đóng góp làm giảm tác động có hại lên môi trường và hệ sinh thái đô thị, làm tăng giá trị văn hóa truyền thống – nhân văn – tính cộng đồng.

KTTH trong bất động sản cũng đòi hỏi sự tham gia của toàn bộ chuỗi giá trị. Vì vậy, Phúc Khang luôn coi trọng việc hợp tác với các đối tác trong và ngoài nước có cùng tầm nhìn về phát triển bền vững. Việc hợp tác cùng Mitsubishi Corporation trong phát triển dự án Diamond Lotus Riverside là một trong những ví dụ về sự kết nối giữa kinh nghiệm quốc tế, công nghệ tiên tiến và cam kết phát triển công trình xanh tại Việt Nam.

Một công trình có vòng đời hàng chục, thậm chí hàng trăm năm, với sự tham gia của nhiều chủ thể từ quy hoạch, thiết kế, cung ứng vật liệu, thi công, vận hành đến người sử dụng. Vì vậy, để tạo ra một sản phẩm thực sự tuần hoàn, cần có sự thay đổi đồng bộ trong tư duy phát triển, công nghệ, quản trị và sự phối hợp của toàn bộ hệ sinh thái.

Tuy nhiên, chuyển đổi sang mô hình KTTH trong lĩnh vực bất động sản không phải là hành trình dễ dàng. Ngành xây dựng đang phải đối mặt với hai rào cản lớn nhất: rào cản nguyên nhân sâu xa từ "Sự phức tạp của vật liệu và cấu trúc công trình" và rào cản vận hành lớn nhất từ "Sự thiếu hợp tác giữa các bên liên quan trong chuỗi cung ứng xây dựng". Sự tham gia của quá nhiều thực thể kinh tế từ nhà quản lý, nhà đầu tư, nhà thầu cho đến người sử dụng cuối cùng dễ dẫn đến tình trạng đứt gãy chuỗi giá trị tuần hoàn.

KTTH định hình cách chúng ta sử dụng tài nguyên, còn công trình xanh là nơi các nguyên tắc đó được hiện thực hóa thông qua thiết kế, xây dựng, vận hành và tái tạo giá trị trong suốt vòng đời công trình.

Công trình xanh là động lực của tăng trưởng xanh

Đó cũng là lý do chúng tôi cho rằng công trình xanh không chỉ là kết quả của một dự án riêng lẻ, mà là kết quả của một hệ sinh thái phát triển bền vững. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế; các tổ chức tài chính thúc đẩy dòng vốn xanh; doanh nghiệp đổi mới mô hình kinh doanh và đầu tư công nghệ; các đơn vị tư vấn, thiết kế và nhà thầu nâng cao năng lực chuyên môn; còn người sử dụng trở thành trung tâm của quá trình chuyển đổi thông qua những lựa chọn tiêu dùng có trách nhiệm.

Trong những năm qua, Việt Nam đã có nhiều bước tiến quan trọng với cam kết Net Zero vào năm 2050, Chiến lược quốc gia về Tăng trưởng xanh, Đề án phát triển kinh tế tuần hoàn, Chương trình quốc gia về Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2019-2030, Lộ trình hình thành thị trường carbon và nhiều chính sách thúc đẩy sử dụng năng lượng hiệu quả. Đây là nền tảng quan trọng để công trình xanh phát triển mạnh mẽ hơn trong giai đoạn tới.

Tuy nhiên, để công trình xanh thực sự trở thành động lực của tăng trưởng xanh, Việt Nam cần tiến thêm một bước trong việc hoàn thiện khung pháp lý. Bên cạnh các quy định hiện hành, cần sớm xây dựng hệ thống tiêu chí thống nhất về công trình xanh, cơ chế ưu đãi tài chính và thuế, chính sách tín dụng xanh, cũng như các quy định về đo lường và kiểm kê phát thải carbon trong suốt vòng đời công trình. Khi đó, công trình xanh sẽ không còn là một lựa chọn tự nguyện của doanh nghiệp, mà sẽ trở thành một cấu phần tất yếu của ngành xây dựng và của nền kinh tế phát thải thấp.

Nếu kinh tế tuần hoàn là mô hình phát triển của tương lai, thì công trình xanh chính là hạ tầng để mô hình đó được hiện thực hóa. Đầu tư cho công trình xanh vì thế không chỉ tạo ra giá trị cho một dự án hay một doanh nghiệp, mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, tăng khả năng chống chịu của đô thị và kiến tạo một môi trường sống bền vững cho các thế hệ mai sau.

(Bà Lưu Thị Thanh Mẫu - Phó Chủ tich Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam (VYEA), Phó chủ tịch thường trực Hiệp Hội Doanh Nghiệp Xanh TP.HCM (HGBA), Tổng Giám đốc Phuc Khang Corporation)