Di sản của 'vua gạch bông' Nguyễn Tấn Đời

Khởi nghiệp từ vùng đất Chín Rồng

Nguyễn Tấn Đời sinh năm 1922 tại làng Bình Hòa, tổng Định Thành, tỉnh Long Xuyên (nay là An Giang). Xuất thân trong một gia đình điền chủ có tiếng, lẽ ra ông đã có một cuộc đời êm ả. Tuy nhiên, biến cố thời cuộc và chiến tranh những năm 1945 đã đẩy chàng thanh niên miền Tây vào bước ngoặt định mệnh.

Chiến tranh lan rộng, việc học gián đoạn, Nguyễn Tấn Đời phải bỏ dở chương trình Cao đẳng Tiểu học để lên Sài Gòn lánh nạn. Tại chốn phồn hoa đô hội nhưng đầy rẫy cạm bẫy này, chàng công tử miệt vườn ngày nào đã nếm trải những ngày tháng cơ cực nhất. Ban ngày lân la tìm việc, ban đêm ngủ vạ vật dưới mái hiên đường Champagne (nay là Lý Chính Thắng). Có những lúc cùng cực, Nguyễn Tấn Đời phải đi lùa bò thuê, làm sổ sách thuê cho các hãng buôn Pháp để kiếm từng bữa cơm.

Chính những ngày tháng nằm gai nếm mật này đã tôi luyện cho ông một ý chí sắt đá và khả năng quan sát thị trường nhạy bén. Ông nhận ra rằng làm thuê mãi không thể giàu, chỉ có kinh doanh và phải kinh doanh những thứ xã hội đang khao khát nhất mới có thể đổi đời.

Ông bắt đầu tập tành làm “cò” (môi giới). Từ vải vóc đến vật liệu xây dựng, bất cứ thứ gì có thể mua bán, ông đều tham gia. Năm 1949, ông từng liều lĩnh buôn bán tiền tệ và thất bại trắng tay, phá sản hoàn toàn. Nhưng với Nguyễn Tấn Đời, thất bại chỉ là một bài học đắt giá để chuẩn bị cho một sự trở lại ngoạn mục hơn.

Đế chế gạch bông Đời Tân

Sau cú ngã ngựa đầu đời, Nguyễn Tấn Đời dồn hết vốn liếng và uy tín còn sót lại để bước vào ngành sản xuất vật liệu xây dựng. Sau Hiệp định Genève 1954, làn sóng di cư vào Nam và sự phát triển của Sài Gòn khiến nhu cầu xây dựng bùng nổ. Gạch ngói khan hiếm trầm trọng, trong khi vật liệu lúc bấy giờ chủ yếu phải nhập khẩu từ Pháp với giá đắt đỏ. Nhận thấy cơ hội tấc đất tấc vàng, ông Nguyễn Tấn Đời dồn vốn liếng lập hãng gạch bông Đời Tân. Cái tên Đời Tân không chỉ ghép từ tên ông, mà còn hàm ý về một cuộc đời mới, một kỷ nguyên mới của người Việt làm chủ kinh tế. Xưởng gạch của ông nằm ở khu vực Cầu Kho - Khánh Hội. Ông mua lại máy móc cũ của Pháp, cải tiến kỹ thuật để viên gạch có độ bền cao, hoa văn tinh xảo không thua kém hàng ngoại nhập nhưng giá thành rẻ hơn nhiều. Đích thân ông chủ Nguyễn Tấn Đời đi chào hàng tại các công trình. Ông lấy chữ tín làm đầu, cam kết đền bù nếu gạch nứt vỡ. Chỉ trong 2 năm, gạch Đời Tân đã phủ sóng khắp lục tỉnh Nam Kỳ, đánh bật nhiều đối thủ ngoại quốc.

Gạch ngói là thứ định hình diện mạo thành phố cả trăm năm. Trong cơn lốc đô thị hóa của Sài Gòn, ai nắm vật liệu, người đó nắm nhịp xây dựng. Các thương hiệu gạch bông như Đời Tân tiếp nối các hãng gạch của Vương Thái, Chú Hỏa nắm giữ quyền lực kiến tạo. Thời bấy giờ, một ngôi nhà được lát gạch bông với hoa văn tinh xảo là biểu tượng của sự gia nhập tầng lớp trung lưu. Khác với gạch tàu nung đỏ bình dân hay nền đất nện, gạch Đời Tân với công nghệ ép thủy lực nhập từ Pháp đã tạo ra những viên gạch chịu lực tốt, bề mặt láng mịn. Chúng xuất hiện từ sảnh khách sạn Continental sang trọng, các tòa nhà hành chính cho đến phòng khách của các gia đình công chức.

Thời đó máy lạnh còn xa xỉ, những viên gạch bông của Đời Tân hay các lò gạch Chợ Lớn chính là hệ thống điều hòa nhiệt độ. Giai thoại kể rằng, công thức pha trộn xi măng và bột màu, cộng với áp lực nén cực cao của máy ép nhập từ Pháp, đã tạo ra những viên gạch có bề mặt láng mịn như lụa và khả năng giữ nhiệt cực thấp. Nếu ai đã từng bước vào một ngôi biệt thự cổ ở trung tâm Sài Gòn hay một ngôi nhà phố cũ ở Chợ Lớn giữa trưa hè nắng đổ lửa, sẽ hiểu giá trị của những viên gạch bông thời đó. Chỉ cần bước vào nhà, đặt chân trần lên nền gạch bông là thấy mát lạnh cả người. Trẻ con thời đó thích nhất là nằm áp bụng xuống nền gạch để ngủ hay nhìn những hoa văn kỷ hà xoay vòng hoa cả mắt.

Gạch Đời Tân và các hãng gạch Chợ Lớn còn thắng thế nhờ vào tính thẩm mỹ. Trong khi gạch Pháp thiên về màu trầm, đơn điệu, thì gạch nội địa rực rỡ sắc màu với vàng nghệ, xanh cổ vịt, đỏ booc-đô, phù hợp hoàn hảo với ánh sáng nhiệt đới phương Nam. Chính họ đã tạo nên phong cách nội thất Indochine (Đông Dương) mà ngày nay giới kiến trúc đang mải miết phục dựng.

Không chỉ làm gạch, Nguyễn Tấn Đời còn độc quyền nhập khẩu các loại tôn từ Nhật Bản. Chính lợi nhuận khổng lồ từ vật liệu đô thị hóa là gạch và tôn đã tạo ra nguồn vốn khổng lồ để sau này ông thành lập Ngân hàng Tín Nghĩa, một ngân hàng tư nhân lớn nhất miền Nam trước 1975. Có thể nói những viên gạch Đời Tân đã xây nên đế chế tài chính Nguyễn Tấn Đời. Tiền đổ về như nước, biến ông thành một trong những người giàu có nhất Sài Gòn trong những thập niên 1950 - 1960. Đời Tân không chỉ bán gạch. Đời Tân bán một lời hứa rằng làm ăn đàng hoàng thì thương hiệu sẽ đứng vững. Và khi thương hiệu đã đứng vững, nó trở thành đòn bẩy để ông nhảy sang các lĩnh vực có lợi nhuận lớn hơn như bất động sản, cao ốc, dịch vụ tài chính ngân hàng. Đó là đường đi của nhiều tài phiệt ở các đô thị trên thế giới, từ sản xuất hoặc thương mại, chuyển sang bất động sản, rồi bước vào tài chính. Và Nguyễn Tấn Đời đã đi đúng con đường ấy trong bối cảnh Sài Gòn trước 1975.

Tín Nghĩa ngân hàng và đỉnh cao quyền lực tài chính

Không dừng lại ở sản xuất, tham vọng của Nguyễn Tấn Đời vươn sang lĩnh vực tài chính. Ông thâu tóm và vực dậy Ngân hàng Tín Nghĩa, đưa nó trở thành ngân hàng thương mại lớn nhất miền Nam Việt Nam thời bấy giờ. Khoảng năm 1965, có một nhóm thương gia xin phép lập ngân hàng tư nhân Tín Nghĩa để cạnh tranh với một số ngân hàng nước ngoài ở Sài Gòn, nhưng không đủ mức vốn dự trữ theo quy định, nên thuyết phục Nguyễn Tấn Đời mua số cổ phần còn lại. Ông chấp thuận và dưới bàn tay của Nguyễn Tấn Đời, Tín Nghĩa ngân hàng đã tạo ra những cú sốc marketing chưa từng có trong lịch sử ngân hàng Việt Nam. Trong khi các ngân hàng khác chỉ tập trung vào giới thượng lưu, Tín Nghĩa ngân hàng mở rộng cửa đón nhận những khoản tiền gửi nhỏ lẻ của tiểu thương, người lao động. Nguyễn Tấn Đời tung ra chương trình gửi tiền dự thưởng xổ số. Khách hàng gửi tiền không chỉ nhận lãi suất mà còn có cơ hội trúng độc đắc. Cách làm này khiến người dân Sài Gòn nườm nượp mang tiền đến gửi tại Tín Nghĩa ngân hàng. Tín Nghĩa ngân hàng còn phát triển mạng lưới chi nhánh rộng khắp, len lỏi vào từng khu chợ, từng tỉnh thành, tạo nên một dòng vốn luân chuyển khổng lồ.

Vào thời hoàng kim, Nguyễn Tấn Đời được mệnh danh là “Vua ngân hàng”, nắm trong tay quyền lực tài chính có thể chi phối cả nền kinh tế miền Nam. Ở đây, ý chí tự lực của ông lại xuất hiện dưới dạng khác, đó là tự học kinh doanh một ngành mới. Từ gạch bông sang ngân hàng là một cú nhảy về tư duy, từ hàng hóa hữu hình sang dòng tiền vô hình, từ quản lý sản xuất sang quản trị rủi ro và niềm tin. Không phải doanh nhân nào cũng đủ dũng cảm để nhảy và càng không phải ai cũng đủ kỷ luật và niềm tin để học lại từ đầu.

Có tiền và quyền lực, Nguyễn Tấn Đời chuyển hướng sang bất động sản với giấc mơ thay đổi diện mạo Sài Gòn. Ông cho xây dựng hàng loạt cao ốc như Cao ốc Mai Loan, Khách sạn Victoria, Cao ốc Tân Lộc... Nhưng nổi tiếng và tai tiếng nhất chính là Building President (Khách sạn Tổng thống) tại số 727 Trần Hưng Đạo, Quận 5. Đây là công trình quy mô nhất thời bấy giờ với thiết kế 13 tầng, chia làm 6 tòa, gồm 530 phòng. Theo bản vẽ của kiến trúc sư Pháp, đây là một tổ hợp khách sạn hiện đại bậc nhất Đông Nam Á. Tòa nhà này gắn liền với vô số lời đồn đại ma quái về con số 13 định mệnh. Người ta đồn rằng để trấn yểm toà nhà, ông Đời đã phải mời thầy pháp từ Hong Kong về làm lễ. Tuy nhiên, dưới góc nhìn kinh doanh, Building President là minh chứng cho tầm nhìn vượt thời đại của ông về mô hình căn hộ khách sạn (condotel) phục vụ cho quân đội Mỹ và người giàu thuê với giá rất cao. Nguyễn Tấn Đời không chỉ nghĩ như một người bán vật liệu, mà nghĩ như người bán trải nghiệm đô thị, khi Sài Gòn hình thành tầng lớp tiêu dùng mới, dịch vụ cao cấp sẽ là một mỏ vàng. Đáng tiếc, công trình này cũng trở thành tử huyệt, chôn vùi sự nghiệp của ông khi thời cuộc thay đổi.

Đầu thập niên 1970, khi thế lực của Nguyễn Tấn Đời trở nên quá lớn, ông bắt đầu gặp phải sự đố kỵ từ giới chính trị. Mối quan hệ giữa ông và chính quyền Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu rạn nứt nghiêm trọng. Ngày 21/4/1973, một biến cố chấn động Sài Gòn xảy ra khi Nguyễn Tấn Đời bị bắt giam. Chính quyền khi đó cáo buộc ông vi phạm các quy định về ngân hàng và đầu cơ. Tín Nghĩa ngân hàng bị đóng cửa, tài sản bị phong tỏa và tịch thu. Tín Nghĩa ngân hàng lúc đó có 32 chi nhánh, gần 1.000 nhân viên và việc phong tỏa khiến dư luận chấn động. Đế chế tài chính sụp đổ trong chớp mắt. Ông bị giam cầm suốt hai năm mà không hề được đưa ra xét xử. Từ một tỷ phú hô mưa gọi gió, ông trở thành kẻ trắng tay trong ngục tối, chứng kiến đứa con tinh thần của mình bị xâu xé.

Đây là phần khiến chân dung Nguyễn Tấn Đời vượt ra khỏi câu chuyện một doanh nhân thành đạt. Nó trở thành câu chuyện về rủi ro chính trị đối với giới tài phiệt trong một bối cảnh quyền lực bất ổn. Bạn có thể giỏi đến đâu, giàu đến đâu, nhưng nếu luật chơi không minh bạch, thì tài sản có thể bị biến thành tang vật chỉ bằng một chữ ký.

Tái sinh từ tro tàn

Tháng 4/1975, trong những ngày cuối cùng của chế độ cũ, Nguyễn Tấn Đời bất ngờ được trả tự do (khoảng ngày 29/4/1975). Ông bước ra khỏi nhà tù khi Sài Gòn đang trong cơn hỗn loạn. Tài sản mất hết, vợ con đã di tản sang Canada từ trước.

Ông tìm đường đoàn tụ với gia đình tại Canada. Tại đây, ở độ tuổi không còn trẻ, ngôn ngữ bất đồng, vốn liếng không còn, tưởng chừng Nguyễn Tấn Đời sẽ sống nốt phần đời còn lại trong sự an phận. Nhưng không, dòng máu kinh doanh vẫn chảy tràn trong huyết quản. Ông khởi nghiệp lần thứ ba. Nhờ vào uy tín cũ, ông được một người bạn Nhật Bản từng là đối tác thời làm ăn ở Sài Gòn giúp đỡ vốn và kỹ thuật. Ông mở nhà hàng chuyên bò Kobe tại Canada và Mỹ. Nhà hàng ăn nên làm ra, ông tiếp tục mở rộng chuỗi kinh doanh, một lần nữa trở thành triệu phú trên đất khách.

Ngoài việc kinh doanh, ông còn dành gần 20 năm cuối đời để theo đuổi vụ kiện các ngân hàng Thụy Sĩ nhằm đòi lại số tài sản đã bị phong toả trước năm 1975. Dù vụ kiện kéo dài dai dẳng và không đi đến hồi kết trọn vẹn trước khi ông qua đời năm 1995, nhưng nó cho thấy tính cách kiên cường, không bao giờ khuất phục trước bất công của ông.

Di sản của “Vua gạch bông”

Cuộc đời Nguyễn Tấn Đời khép lại nơi đất khách, nhưng những gì ông để lại vẫn còn in dấu ấn đậm nét. Dù tòa nhà 727 Trần Hưng Đạo đã bị giải tỏa do xuống cấp, nhưng nhiều cao ốc khác do ông xây dựng vẫn còn tồn tại rải rác ở Sài Gòn. Những viên gạch bông mang thương hiệu Đời Tân hoặc phong cách gạch bông thời đó vẫn hiện diện trong những ngôi nhà cổ, biệt thự Pháp tại TP.HCM và các tỉnh miền Tây, trở thành một nét văn hóa kiến trúc đặc trưng mang màu sắc retro Saigon. Ngày nay, đi dạo quanh Sài Gòn, nếu tinh ý, ta vẫn thấy dấu vết của chúng. Đó là những viên gạch bông Đời Tân vẫn còn nguyên vẹn màu sắc sau 70 năm dưới sàn một quán cà phê hoài cổ hay một biệt thự lâu năm.

Nhưng di sản lớn nhất của Nguyễn Tấn Đời chính là bài học về tư duy doanh nhân. Trước hết đó là tinh thần tự lực. Ông là minh chứng sống động cho câu nói “Không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời”. Xuất phát điểm không quan trọng bằng đích đến và nỗ lực trên đường đi. Từ việc nội địa hóa sản xuất gạch đến việc bình dân hóa dịch vụ ngân hàng, ông luôn là người đi tiên phong, dám làm những điều người khác không dám nghĩ, đó là một tư duy dám đổi mới. Ngay cả khi sa cơ lỡ vận, những đối tác cũ như người bạn Nhật Bản vẫn tin tưởng và giúp đỡ ông, đó là quả ngọt của việc giữ chữ tín cả một đời. Bản đồ quyền lực kinh tế năm xưa đã thay đổi, nhưng ký ức về một thời vàng son, nơi thương hiệu Việt làm chủ sân nhà, vẫn là một di sản tinh thần vô giá, nhắc nhở thế hệ doanh nhân hôm nay về bản lĩnh và lòng tự tôn.

Nguyễn Tấn Đời mãi là một huyền thoại dang dở của Sài Gòn, một câu chuyện đầy cảm hứng và bi tráng về phận người doanh nhân trước những cơn sóng dữ của lịch sử. Chân dung ông hấp dẫn công chúng không chỉ vì giàu, mà vì kịch tính của số phận, đang ở đỉnh cao thì bị bắt giam, hệ thống ngân hàng bị phong tỏa, tài sản bị đánh sập; sau đó là chuỗi năm tháng mất mát, kiện tụng và một kết thúc buồn vào năm 1995 khi nhiều tranh chấp vẫn chưa khép lại.

Nhưng nếu chỉ kể đời ông như một bi kịch của tiền bạc, ta sẽ bỏ lỡ phần xương sống đáng giá nhất, đó là ý chí tự lực của một doanh nhân tự đào tạo, một “self-made man” người đã tự dạy cho mình những bài học từ thương trường và tự đúc bản lĩnh từ những cú ngã.

Có những doanh nhân để lại di sản bằng tiền. Nhưng Nguyễn Tấn Đời còn để lại di sản bằng một câu chuyện, từ viên gạch bông Đời Tân lát dưới chân đô thị đến những tòa nhà vươn cao; từ xưởng sản xuất đến bàn điều hành ngân hàng; từ đỉnh danh vọng đến những năm tháng tù đày và kiện tụng.

Và câu chuyện ấy đặt lại một câu hỏi rất hiện đại: một xã hội muốn có những doanh nhân tự lực, thì phải làm gì để họ không bị đánh gục bởi những rủi ro phi thị trường? Khi câu hỏi đó còn được nhắc, nghĩa là di sản tinh thần của Nguyễn Tấn Đời vẫn còn sống, như một lời nhắc rằng người giỏi có thể tự làm nên cơ nghiệp, nhưng sự công bằng và minh bạch mới là nền tảng vững chắc giúp cơ nghiệp ấy đứng vững giữa mưa bão lịch sử.