Điều gì khiến Kospi biến động 'điên cuồng' hơn cả Bitcoin?

Những rung lắc dữ dội đã buộc Sở Giao dịch Chứng khoán Hàn Quốc phải kích hoạt cơ chế "ngắt mạch" (circuit breaker) tổng cộng 9 lần tính đến cuối tháng 7 nhằm tạm dừng giao dịch, ngăn các cú lao dốc đột ngột và hạn chế tâm lý hoảng loạn trên thị trường. Để so sánh, cả năm 2025 không ghi nhận lần ngắt mạch nào, trong khi năm 2024 chỉ xảy ra duy nhất một lần.

Sau đợt bán tháo đặc biệt nghiêm trọng vào cuối tháng 7, Chính phủ và Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc đã cam kết triển khai một loạt biện pháp nhằm ổn định thị trường.

Dưới đây là những nguyên nhân chính dẫn đến mức độ biến động chưa từng có của thị trường chứng khoán Hàn Quốc.

Hiện tượng Samsung – SK Hynix

Hai doanh nghiệp đứng sau những cơn "sóng dữ" của thị trường chứng khoán Hàn Quốc là Samsung Electronics và SK Hynix. Lợi nhuận của hai hãng tăng vọt nhờ cung cấp các dòng chip nhớ thiết yếu cho thế hệ hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) mới. Cơn sốt AI đã đẩy giá cổ phiếu của hai gã khổng lồ này tăng mạnh đến mức hiện chiếm hơn 50% tỷ trọng của chỉ số Kospi. Nếu tính cả các công ty thành viên đang niêm yết, mức độ chi phối còn lớn hơn nữa.

Hệ quả là các quỹ đầu tư mô phỏng chỉ số Kospi thực chất đã trở thành một "canh bạc" khổng lồ đặt cược vào lĩnh vực AI. Cuối tháng 6, khi Kospi đóng cửa ở mức cao kỷ lục, hơn 650 trong tổng số 831 cổ phiếu thành phần của chỉ số này thực tế lại giảm giá.

Hàng trăm tỷ USD đang được đổ vào các nền tảng AI và trung tâm dữ liệu với kỳ vọng công nghệ này sẽ tạo ra nguồn lợi nhuận khổng lồ trong tương lai. Tuy nhiên, đến nay AI vẫn chưa tạo ra đủ doanh thu từ người dùng cuối để bù đắp chi phí đầu tư hạ tầng. Vì vậy, giá cổ phiếu của các doanh nghiệp liên quan đến AI đặc biệt nhạy cảm với mọi thay đổi trong tâm lý nhà đầu tư đối với lĩnh vực này.

Những lo ngại rằng các tập đoàn công nghệ Mỹ như Meta Platforms đang xây dựng nhiều trung tâm dữ liệu hơn nhu cầu thực tế, cùng với kết quả kinh doanh gây thất vọng, đã châm ngòi cho đợt lao dốc của cổ phiếu SK Hynix. Chỉ trong ba phiên giao dịch cuối tháng 7, doanh nghiệp này đã mất 27% vốn hóa thị trường. Tuy nhiên ngay sau đó, cổ phiếu SK Hynix lại tăng kịch trần 30% – mức tăng tối đa trong một phiên tại Hàn Quốc – qua đó góp phần kéo chỉ số Kospi bật tăng kỷ lục 18%.

Bùng nổ các quỹ ETF đòn bẩy

ETF đòn bẩy là sản phẩm đầu tư rất phổ biến tại Hàn Quốc nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro cao. Các quỹ này sử dụng công cụ phái sinh và vốn vay để khuếch đại mức sinh lời hàng ngày của chỉ số hoặc tài sản cơ sở, thông thường ở mức gấp hai lần.

Do tính chất phức tạp và mức độ rủi ro lớn, tại hầu hết các thị trường trên thế giới, ETF đòn bẩy chủ yếu dành cho các nhà giao dịch và nhà đầu tư chuyên nghiệp. Tuy nhiên, tại Hàn Quốc, các sản phẩm này lại được đông đảo nhà đầu tư cá nhân đón nhận, dù phần lớn sử dụng tiền tiết kiệm và không được đào tạo bài bản về tài chính.

Làn sóng ETF đòn bẩy tại Hàn Quốc bắt đầu từ năm 2010, khi Samsung Asset Management ra mắt KODEX Leverage – sản phẩm ETF đòn bẩy gấp hai lần theo dõi chỉ số KOSPI 200, được xem là quỹ ETF đòn bẩy đầu tiên tại châu Á. Trong hơn một thập kỷ sau đó, thị trường ETF đòn bẩy của Hàn Quốc chủ yếu tập trung vào các chỉ số chứng khoán rộng.

Đà tăng mạnh của thị trường chứng khoán Hàn Quốc được thúc đẩy bởi cơn sốt AI và nhóm cổ phiếu bán dẫn. Tuy nhiên, mức độ biến động cực lớn cùng sự phụ thuộc quá mức vào hai doanh nghiệp đầu ngành cũng làm dấy lên lo ngại rằng thị trường đang hình thành một bong bóng có thể vỡ bất cứ lúc nào.

Các cơ quan quản lý tài chính Hàn Quốc từng nhận diện rủi ro này khi tìm cách hạn chế nhu cầu đầu tư vào ETF đòn bẩy nước ngoài của nhà đầu tư trong nước trong năm 2025. Thế nhưng sang năm nay, họ lại cấp phép cho hơn một chục ETF đòn bẩy mới theo dõi riêng cổ phiếu Samsung và SK Hynix. Hiện khoảng 90% lượng chứng chỉ quỹ của các sản phẩm này đang nằm trong tay các nhà đầu tư cá nhân.

Cùng với hai cổ phiếu bán dẫn làm tài sản cơ sở, các ETF này có thời điểm chiếm hơn 70% tổng giá trị giao dịch mỗi ngày trên thị trường chứng khoán Hàn Quốc trị giá khoảng 3.400 tỷ USD, qua đó khuếch đại đáng kể biến động giá.

Khi thị trường chứng khoán Hàn Quốc chao đảo vào cuối tháng 7, Bộ trưởng Tài chính Koo Yun Cheol thừa nhận rằng giới chức lẽ ra cần thẩm định kỹ hơn các sản phẩm này trước khi cấp phép. Chính phủ cũng cam kết sẽ sớm triển khai các biện pháp hạn chế nhà đầu tư cá nhân tiếp cận ETF đòn bẩy, bao gồm áp trần tỷ trọng nắm giữ trong danh mục đầu tư và tăng chi phí giao dịch.

Áp lực từ nhà đầu tư cá nhân

Người dân Hàn Quốc từ lâu đã có truyền thống đầu tư chứng khoán, nhưng cơn sốt AI xoay quanh Samsung và SK Hynix mới thực sự thổi bùng làn sóng đầu tư của các cá nhân.

Từ đầu năm đến nay, nhà đầu tư trong nước đã rót hơn 110.000 tỷ won (khoảng 77 tỷ USD) vào cổ phiếu trên sàn Kospi. Dòng vốn này giúp doanh nghiệp giảm chi phí huy động vốn và hỗ trợ các kế hoạch mở rộng quy mô, nhưng đồng thời cũng khiến biến động giá cổ phiếu trở nên mạnh hơn.

Ở chiều ngược lại, bên bán chủ yếu là các nhà đầu tư nước ngoài, đặc biệt là các quỹ đầu tư buộc phải giảm tỷ trọng nắm giữ Samsung và SK Hynix để tránh danh mục quá tập trung vào hai cổ phiếu này. Từ đầu năm, khối ngoại đã bán ròng khoảng 115 tỷ USD cổ phiếu trên sàn Kospi, trong đó riêng SK Hynix ghi nhận lượng vốn rút ra hơn 40 tỷ USD.

Các nhà đầu tư cá nhân Hàn Quốc nổi tiếng với khẩu vị rủi ro cao và luôn sẵn sàng theo đuổi lợi nhuận lớn. Họ thường được gọi là "những con kiến" (ants) vì xu hướng hành động theo đám đông. Khi giá cổ phiếu giảm mạnh, làn sóng bán tháo dễ dàng lan rộng vì tâm lý hoảng loạn. Ngược lại, khi giá tăng, nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội (FOMO) lại thúc đẩy các nhà đầu tư nhỏ lẻ mua đuổi ở mức giá cao.

Trong khi đó, các nhà đầu tư tổ chức thường kiên nhẫn hơn, sẵn sàng nắm giữ doanh nghiệp trong giai đoạn khó khăn và có cái nhìn sát với giá trị nội tại hơn trong những thời điểm thị trường hưng phấn quá mức.

Sự bùng nổ của các ETF đòn bẩy càng khiến tình trạng này trở nên nghiêm trọng hơn. Theo báo cáo cuối tháng 6 của các chiến lược gia Goldman Sachs, tổng tài sản của các ETF đòn bẩy tại Hàn Quốc – bao gồm các quỹ mô phỏng chỉ số và cổ phiếu riêng lẻ – đã tăng vọt từ khoảng 5 tỷ USD đầu năm lên hơn 40 tỷ USD.

Đến cuối tháng 7, hoạt động mua cổ phiếu bằng vốn vay (margin) đã hạ nhiệt so với đỉnh thiết lập trong tháng 6, sau khi đợt điều chỉnh của thị trường kích hoạt làn sóng bán giải chấp và dòng vốn rút khỏi các quỹ ETF. Trong báo cáo công bố ngày 29/7, các chiến lược gia của JPMorgan Chase nhận định rằng "quá trình tất toán các vị thế tại ETF đòn bẩy về cơ bản đã hoàn tất, trong khi các quỹ phòng hộ cũng đã hoàn thành khoảng 90% quá trình giảm đòn bẩy".