'Đòn bẩy' mới của Trung Quốc trong cuộc đua AI

Từ trợ cấp nhà nước sang sức mạnh của thị trường vốn

Trong bối cảnh cơn sốt AI đang làm thị trường công nghệ sôi động chưa từng thấy, màn chào sàn của CXMT Corp tại Thượng Hải vào tháng trước vẫn gây ấn tượng mạnh. Chỉ trong vài giờ, cổ phiếu của nhà sản xuất chip nhớ này tăng hơn 500%, đưa CXMT trở thành doanh nghiệp có giá trị vốn hóa lớn nhất Trung Quốc đại lục, vượt qua cả doanh nghiệp đã giữ vị trí dẫn đầu trong nhiều năm là Ngân hàng Công thương Trung Quốc (ICBC).

Đằng sau màn tăng giá chóng mặt của CXMT là một sự chuyển dịch đáng chú ý trong cách Trung Quốc tài trợ cho cuộc đua AI. Thay vì chủ yếu dựa vào trợ cấp và đầu tư trực tiếp của nhà nước, Bắc Kinh đang tìm cách huy động nguồn lực từ thị trường vốn trị giá 28.000 tỷ USD để hỗ trợ các ngành công nghệ chiến lược.

Trong nhiều năm, Bắc Kinh xây dựng các ngành công nghiệp chiến lược bằng công thức quen thuộc: trợ cấp, ưu đãi thuế và đầu tư từ nhà nước. Mô hình này từng giúp Trung Quốc tạo dựng những ngành dẫn đầu thế giới như xe điện với BYD hay pin với CATL.

Nhưng AI là một cuộc chơi khác. Việc phát triển chip, xây dựng trung tâm dữ liệu và huấn luyện các mô hình AI đòi hỏi lượng vốn khổng lồ, đồng thời cần những khoản đầu tư dài hạn trước khi có thể tạo ra lợi nhuận. Khi khả năng tiếp cận công nghệ tiên tiến từ Mỹ ngày càng bị hạn chế, việc bảo đảm nguồn tài chính cho các doanh nghiệp trong nước trở thành một phần quan trọng trong chiến lược cạnh tranh của Bắc Kinh.

Các công ty công nghệ Trung Quốc đã huy động khoảng 217 tỷ USD thông qua IPO và phát hành trái phiếu trong 2 năm qua. Con số này vẫn kém rất xa Mỹ, khi các doanh nghiệp cùng ngành tại nước này huy động được hơn 1,4 nghìn tỷ USD, tức hơn 6 lần Trung Quốc. Tuy nhiên, khoảng cách này cũng cho thấy dư địa rất lớn để Bắc Kinh khai thác thị trường vốn trong nước.

Một nguồn lực đáng chú ý khác là khoản tiết kiệm khoảng 26.000 tỷ USD của các hộ gia đình Trung Quốc. Nếu một phần dòng tiền này được chuyển sang cổ phiếu và trái phiếu của các doanh nghiệp công nghệ, nguồn vốn dành cho những ngành chiến lược có thể được mở rộng đáng kể.

CXMT là minh chứng rõ nhất cho hướng đi này. Công ty trở thành doanh nghiệp đầu tiên được áp dụng cơ chế “xem xét sơ bộ” dành riêng cho các doanh nghiệp chiến lược, giúp rút ngắn đáng kể quy trình IPO. Từ lúc nộp hồ sơ đến khi bắt đầu giao dịch chỉ mất chưa đầy 8 tháng. Đây là một tốc độ hiếm thấy đối với quy trình thường có thể kéo dài nhiều năm.

Thương vụ IPO trị giá 9,8 tỷ USD của CXMT cũng trở thành một trong những đợt niêm yết lớn nhất Trung Quốc trong nhiều năm. Đáng chú ý, cổ phiếu công ty tăng tới 466% trong ngày giao dịch đầu tiên, cho thấy nhu cầu của nhà đầu tư vượt xa lượng cổ phiếu được chào bán.

“Tiền rẻ” trở thành vũ khí mới của Bắc Kinh

Nếu Mỹ vẫn vượt trội về quy mô huy động vốn, thì Trung Quốc lại sở hữu một lợi thế khác: chi phí vốn rẻ. Các doanh nghiệp công nghệ lớn của Trung Quốc đang phát hành trái phiếu với lãi suất trung bình chỉ khoảng 1,9% trong năm nay, thấp hơn hơn 300 điểm cơ bản so với các doanh nghiệp cùng ngành tại Mỹ. Đây là khoảng cách lớn nhất kể từ ít nhất năm 2015.

CATL là ví dụ điển hình. Nhà sản xuất pin lớn nhất thế giới phát hành trái phiếu nhân dân tệ kỳ hạn 5 năm với lãi suất chỉ 1,58%, trong khi LG Energy Solution phải trả 5,25% cho trái phiếu USD có kỳ hạn tương đương. Chênh lệch này mang lại lợi thế đáng kể cho các doanh nghiệp Trung Quốc trong việc mở rộng sản xuất và đầu tư dài hạn.

Không chỉ những "gã khổng lồ" hưởng lợi. Jiangsu Lettall Electronic, một doanh nghiệp sản xuất linh kiện điện tử ít tên tuổi, lần đầu tiên phát hành trái phiếu công khai để huy động 200 triệu nhân dân tệ phục vụ đầu tư AI với lãi suất chỉ 2,5%.

Theo ông Zhu Lei, Giám đốc bộ phận trái phiếu châu Á của Fidelity International, nguồn vốn dài hạn với chi phí thấp cho phép các doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư mạnh tay hơn vào AI, mở rộng năng lực sản xuất và nghiên cứu mà không phải chịu áp lực lợi nhuận ngắn hạn như nhiều doanh nghiệp phương Tây.

Tuy nhiên, Bắc Kinh không chỉ dựa vào trái phiếu. Dòng tiền trên thị trường chứng khoán cũng đang dịch chuyển theo định hướng chính sách. Nhà đầu tư rút vốn khỏi bất động sản và những lĩnh vực tăng trưởng truyền thống để chuyển sang các doanh nghiệp bán dẫn và công nghệ tiên tiến. Chỉ số STAR 50 - tập trung nhiều doanh nghiệp sản xuất chip - đã tăng khoảng 30% trong năm nay, trong khi CSI 300 chỉ tăng khoảng 1,4%.

Nhiều doanh nghiệp AI cũng đang nối tiếp CXMT chuẩn bị lên sàn. Moonshot AI - chủ sở hữu mô hình Kimi K3 - đặt mục tiêu IPO trong vòng 6 tháng tới. DeepSeek cũng đã bắt đầu chuẩn bị cho kế hoạch niêm yết của riêng mình, trong khi Z.AI và MiniMax theo đuổi việc niêm yết cổ phiếu loại A sau khi ra mắt tại Hồng Kông.

Trung Quốc sắp bắt kịp Mỹ?

Dù chiến lược huy động vốn đang tăng tốc, khoảng cách giữa Trung Quốc và Mỹ vẫn còn rất lớn. Riêng trong năm nay, các công ty công nghệ Trung Quốc mới phát hành khoảng 38 tỷ USD trái phiếu, trong khi các doanh nghiệp Mỹ huy động tới 578 tỷ USD, với Amazon, Alphabet và SpaceX chiếm khoảng 1/3 tổng giá trị.

Các ngân hàng Trung Quốc cũng vẫn ưu tiên những doanh nghiệp có dòng tiền ổn định hơn là các startup AI đang thua lỗ vì chi phí nghiên cứu phát triển quá lớn. Dù các khoản vay công nghệ chiếm khoảng 22% tín dụng doanh nghiệp mới trong quý II, phần lớn dòng vốn vẫn chảy vào các công ty đã trưởng thành. Đây cũng là một trong những lý do khiến Bắc Kinh phải mở rộng vai trò của thị trường vốn.

Bên cạnh đó, việc định giá IPO quá thận trọng cũng tạo ra nghịch lý. Cổ phiếu CXMT tăng tới 466% ngay trong ngày giao dịch đầu tiên, cho thấy doanh nghiệp đã bán cổ phiếu với mức giá thấp hơn đáng kể so với nhu cầu thực tế. Điều này giúp bảo vệ nhà đầu tư, nhưng đồng thời khiến doanh nghiệp huy động được ít vốn hơn so với các đối thủ quốc tế như SK Hynix.

Rủi ro còn đến từ chính dòng vốn quá dồi dào. Ông Gary Tan, nhà quản lý danh mục đầu tư tại Allspring Global Investments, cho rằng CXMT đang được định giá cao hơn đáng kể so với các doanh nghiệp sản xuất chip nhớ trên thế giới, cho thấy tâm lý được thúc đẩy bởi chính sách đang lấn át các yếu tố cơ bản.

Ông Zhu Lei của Fidelity cũng cảnh báo rằng việc vốn liên tục đổ vào những ngành được ưu tiên có thể dẫn tới tình trạng dư thừa công suất – điều từng xảy ra với ngành pin mặt trời và xe điện của Trung Quốc.

Quan trọng hơn, tiền không phải là tất cả. Ông Hongxu Wei, chuyên gia kinh tế tại Anbound, cho rằng vốn chỉ là điều kiện cần; công nghệ, nhân tài và khả năng thương mại hóa mới quyết định kết quả cuối cùng.

Điều đáng chú ý là Trung Quốc có thể không cần chi nhiều tiền như Mỹ để đạt được kết quả tương tự. UBS ước tính chi phí đào tạo các mô hình AI của Trung Quốc thấp hơn khoảng 10% so với những mô hình hàng đầu như OpenAI hay Anthropic, trong khi giá API của các mô hình lớn tại Trung Quốc thấp hơn khoảng 20% so với các đối thủ quốc tế.

Nếu những lợi thế về chi phí này tiếp tục được duy trì, Bắc Kinh có thể thu hẹp khoảng cách không phải bằng cách vượt Mỹ về đổi mới, mà bằng cách công nghiệp hóa và thương mại hóa AI trên quy mô lớn, tận dụng nền tảng sản xuất, chuỗi cung ứng sâu rộng và lực lượng kỹ sư đông đảo.

Theo ông Kyle Chan, chuyên gia của Viện Brookings, cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung cuối cùng sẽ được quyết định bởi quốc gia nào duy trì được đầu tư quy mô lớn và bền vững vào cả đổi mới sáng tạo lẫn năng lực công nghiệp, và đó chính là cuộc đua mà Bắc Kinh đang đặt cược vào sức mạnh của thị trường vốn.