Động lực nào để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng 10%?

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân khoảng 10% trong giai đoạn 2026-2030 mức tăng trưởng được đánh giá là đầy tham vọng nhưng cần thiết để hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia có thu nhập cao trong những thập kỷ tới. Để đạt được mục tiêu này, nền kinh tế không chỉ cần duy trì tốc độ tăng trưởng mà còn phải chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng nâng cao chất lượng, hiệu quả và tính bền vững.

Trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều biến động, dư địa từ các động lực truyền thống dần thu hẹp, yêu cầu đặt ra là Việt Nam phải đồng thời nâng cấp các động lực tăng trưởng hiện có và nhanh chóng hình thành những động lực mới dựa trên đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển xanh.

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính, TS. Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương) cho rằng, chìa khóa để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số nằm ở việc phát huy hiệu quả cả hai nhóm động lực tăng trưởng, đồng thời đẩy mạnh cải cách thể chế nhằm giải phóng nguồn lực cho doanh nghiệp và nền kinh tế.

Nâng chất động lực truyền thống, tạo không gian cho động lực mới

Theo TS. Lê Quốc Phương, trong hành trình hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, Việt Nam không thể chỉ dựa vào việc mở rộng quy mô sản xuất hay gia tăng đầu tư như trước đây. Điều quan trọng hơn là phải nâng cao chất lượng của các động lực tăng trưởng truyền thống, đồng thời tạo dư địa để các động lực mới phát triển và đóng góp ngày càng lớn cho nền kinh tế. “Để đạt mục tiêu tăng trưởng cao trong giai đoạn 2026-2030, Việt Nam cần tiếp cận theo hai hướng song song là nâng cao hiệu quả của các động lực tăng trưởng truyền thống và thúc đẩy mạnh các động lực tăng trưởng mới”. Ông Phương đánh giá 3 động lực truyền thống gồm: xuất khẩu, đầu tư và tiêu dùng vẫn sẽ giữ vai trò nền tảng đối với nền kinh tế.

Tuy nhiên, thay vì tiếp tục phát triển theo chiều rộng, Việt Nam cần chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng và hiệu quả của từng động lực. Đối với xuất khẩu, theo ông Phương, dù kim ngạch đã tiến gần mốc 500 tỷ USD, song giá trị gia tăng còn thấp khi phần lớn sản phẩm công nghiệp vẫn dựa trên gia công, lắp ráp. Trong lĩnh vực nông nghiệp, xuất khẩu chủ yếu dựa vào lợi thế sản lượng thay vì chế biến sâu và xây dựng thương hiệu. Đáng chú ý, khu vực doanh nghiệp FDI vẫn chiếm khoảng 70-80% tổng kim ngạch xuất khẩu, phản ánh mức độ phụ thuộc khá lớn của nền kinh tế vào khu vực vốn đầu tư nước ngoài. TS. Lê Quốc Phương nhận định trong giai đoạn tới, Việt Nam cần tái cơ cấu hoạt động xuất khẩu theo hướng gia tăng tỷ trọng các sản phẩm có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao, đồng thời nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, qua đó giảm dần sự phụ thuộc vào khu vực FDI.

Ở lĩnh vực đầu tư, ông Phương cho rằng hiệu quả sử dụng vốn vẫn là điểm hạn chế của nền kinh tế. Thay vì chạy theo quy mô đầu tư, Việt Nam cần ưu tiên các dự án ứng dụng công nghệ cao, sử dụng năng lượng hiệu quả và thân thiện với môi trường. Bên cạnh việc nâng cao hiệu quả đầu tư công, khu vực kinh tế tư nhân cần được trao nhiều cơ hội hơn để trở thành động lực tăng trưởng quan trọng.

Với dòng vốn FDI, mục tiêu cũng cần chuyển từ thu hút bằng mọi giá sang lựa chọn các dự án có chất lượng, có khả năng chuyển giao công nghệ và tạo sức lan tỏa đối với doanh nghiệp trong nước. Đối với tiêu dùng, TS. Lê Quốc Phương nhận định thị trường nội địa với hơn 100 triệu dân vẫn còn nhiều dư địa phát triển. Tuy nhiên, sức mua của người dân chưa thực sự phục hồi mạnh, khiến tiêu dùng chưa phát huy hết vai trò là động lực tăng trưởng. Vì vậy, các chính sách nâng cao thu nhập, tạo việc làm và cải thiện mức sống sẽ có ý nghĩa quan trọng trong việc thúc đẩy cầu nội địa. Bên cạnh việc củng cố các động lực truyền thống, TS. Lê Quốc Phương nhấn mạnh Việt Nam cần tập trung phát triển mạnh các động lực tăng trưởng mới để tạo bước đột phá trong giai đoạn tới.

Trong đó, nổi bật nhất là kinh tế số - lĩnh vực không chỉ tạo ra các ngành nghề mới như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, fintech hay các dịch vụ số, mà còn góp phần nâng cao năng suất của toàn bộ nền kinh tế thông qua quá trình chuyển đổi số trong doanh nghiệp và khu vực công. Cùng với đó, kinh tế xanh được xem là xu hướng tất yếu nếu Việt Nam hướng tới tăng trưởng bền vững. Điều này đòi hỏi sự chuyển dịch mạnh sang các nguồn năng lượng sạch như điện mặt trời, điện gió, thủy điện và các dạng năng lượng mới; đồng thời thúc đẩy công nghệ tiết kiệm năng lượng trong công nghiệp và phát triển nền nông nghiệp xanh, phát thải thấp.

Theo TS. Lê Quốc Phương, kinh tế tuần hoàn cũng sẽ trở thành một động lực quan trọng khi giúp tận dụng chất thải làm đầu vào cho các ngành sản xuất khác, góp phần giảm chi phí tài nguyên, hạn chế phát thải và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Ngoài ba lĩnh vực trên, Việt Nam còn nhiều dư địa phát triển các ngành kinh tế mới như kinh tế tri thức, kinh tế chăm sóc trong bối cảnh dân số già hóa nhanh hay công nghiệp văn hóa - lĩnh vực đã tạo ra giá trị kinh tế rất lớn tại nhiều quốc gia nhưng vẫn chưa được khai thác tương xứng ở Việt Nam.

Theo ông Phương, nếu hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, ưu tiên hàng đầu cần dành cho kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. Đây là hai lĩnh vực vừa tạo dư địa tăng trưởng mới, vừa giúp giảm tác động tiêu cực tới môi trường, trong khi kinh tế tri thức sẽ là nền tảng để nâng cao chất lượng tăng trưởng trong dài hạn.

Cải cách thể chế là chìa khóa hiện thực hóa tăng trưởng 2 con số

Bên cạnh việc tìm kiếm các động lực tăng trưởng mới, TS. Lê Quốc Phương cho rằng cải cách thể chế vẫn là điều kiện tiên quyết để giải phóng các nguồn lực của nền kinh tế. Cùng với hạ tầng và nguồn nhân lực, thể chế hiện vẫn là một trong những điểm nghẽn lớn nhất đối với tăng trưởng. Điều đáng chú ý là những rào cản này phần lớn do chính hệ thống thể chế tạo ra, vì vậy cũng cần được tháo gỡ bằng quyết tâm cải cách từ bên trong. Ông Phương nhấn mạnh, quá trình xây dựng và hoàn thiện thể chế cần bảo đảm ba nguyên tắc cốt lõi là công khai, minh bạch; không để lợi ích nhóm chi phối; và bảo đảm tính khả thi trong thực thi chính sách. Một chính sách dù được thiết kế tốt đến đâu nhưng không thể triển khai hiệu quả thì cũng khó tạo ra tác động tích cực đối với nền kinh tế.

Theo TS. Lê Quốc Phương, trong thời gian tới, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh và tháo gỡ các rào cản đối với khu vực kinh tế tư nhân. Khi được tạo điều kiện thuận lợi hơn trong tiếp cận nguồn lực, vốn, đất đai và cơ hội kinh doanh, doanh nghiệp tư nhân sẽ có điều kiện mở rộng sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước trở thành động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế. “Mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân khoảng 10% trong giai đoạn 2026-2030 là hoàn toàn có thể hướng tới.

Tuy nhiên, điều đó chỉ có thể đạt được khi Việt Nam đồng thời nâng cao hiệu quả của các động lực tăng trưởng truyền thống, phát triển mạnh các động lực mới, đồng thời đẩy nhanh cải cách thể chế để khơi thông mọi nguồn lực cho phát triển. Chỉ khi 3 trụ cột này được triển khai đồng bộ, nền kinh tế mới có đủ nền tảng để tăng trưởng nhanh nhưng vẫn bảo đảm chất lượng và tính bền vững trong dài hạn”, ông Phương nhấn mạnh.