Động thái Mỹ trừng phạt Iran: 'Giọt nước tràn ly' đối với Trung Quốc?

Đầu tháng này, khi Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent đe dọa trừng phạt bất kỳ quốc gia nào tiếp tục mua dầu thô của Iran, ông không nêu đích danh Trung Quốc. Tuy nhiên, điều đó dường như không cần thiết. Là khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran, Trung Quốc rõ ràng nằm trong tầm ngắm của Washington.

Mỹ đã công bố các lệnh trừng phạt mới nhằm vào 60 cá nhân, công ty và tàu thuyền có liên quan đến hoạt động thương mại với Iran, trong đó có một số đối tượng ở Trung Quốc đại lục và Hong Kong.

Chỉ ba tháng sau hội nghị thượng đỉnh hồi tháng 5 giữa Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Donald Trump, cuộc gặp được kỳ vọng sẽ giúp ổn định quan hệ thương mại song phương, sự bình yên mong manh giữa hai nước lại một lần nữa bị thử thách.

Mỹ liên tục gia tăng sức ép

Washington gần như không ngừng gia tăng sức ép kể từ tháng 5. Tháng 6, Lầu Năm Góc đưa hàng chục công ty Trung Quốc, trong đó có Alibaba, Baidu và BYD, vào danh sách “các công ty quân sự Trung Quốc”. Việc bị đưa vào danh sách này có thể hạn chế khả năng tiếp cận nguồn vốn và thị trường Mỹ của các doanh nghiệp.

Đến tháng 7, Mỹ tuyên bố áp mức thuế từ 10% đến 12,5% đối với hàng hóa từ 60 nền kinh tế, trong đó có Trung Quốc, sau cuộc điều tra theo Điều 301 liên quan đến vấn đề lao động cưỡng bức.

Tiếp đó, Washington áp lệnh cấm nhập khẩu robot và bộ biến tần điện từ Trung Quốc trong tháng 7, rồi áp mức thuế 15% đối với polysilicon vào tháng 8. Thông điệp từ Washington ngày càng rõ ràng: Mỹ đang siết kiểm soát đối với Trung Quốc trên nhiều mặt trận, và Iran chỉ là đòn bẩy mới nhất.

Phản ứng của Bắc Kinh trước sức ép này vẫn rất thận trọng và có tính toán. Thời kỳ đáp trả bằng những đòn thuế quan trên diện rộng dường như đã qua. Thay vào đó, Trung Quốc lựa chọn kiềm chế khi chi phí leo thang lớn hơn lợi ích, đồng thời chỉ tung ra các biện pháp đáp trả có mục tiêu khi những lợi ích cốt lõi bị đe dọa.

Mỹ áp thuế mới từ 10% đến 12,5% đối với 60 nền kinh tế. Khi Mỹ áp mức thuế 12,5% liên quan đến vấn đề lao động cưỡng bức, thấp hơn mức trần 20% được cho là đã thống nhất trước đó, Bắc Kinh không đáp trả. Nhưng khi Washington vượt qua những giới hạn mà Trung Quốc coi là mang tính hệ thống, chẳng hạn đưa 43 công ty Trung Quốc vào danh sách đen nhập khẩu với cáo buộc liên quan đến lao động cưỡng bức, Bắc Kinh đã phản ứng bằng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu có mục tiêu và một cuộc điều tra thương mại vì lý do an ninh quốc gia. Trung Quốc giờ đây dường như đã nắm khá rõ cách sử dụng những công cụ mà Washington thường áp dụng.

Tuy nhiên, với Iran, bài toán lại rõ ràng hơn. Trung Quốc kiên quyết phản đối bất kỳ nỗ lực nào nhằm áp đặt việc nước này được phép giao dịch với quốc gia nào. Nếu Mỹ thực sự áp dụng các biện pháp trừng phạt thứ cấp, Bắc Kinh đã phát tín hiệu rằng họ sẽ đáp trả mạnh mẽ. Đây không chỉ là lời cảnh báo mang tính ngoại giao.

Hai điểm nóng có thể đẩy quan hệ Mỹ - Trung đến giới hạn

Ngoài Iran, còn hai điểm nóng khác có thể quyết định liệu căng thẳng hiện nay sẽ tiếp tục được kiểm soát hay chuyển thành một cuộc đối đầu sâu rộng hơn.

Thứ nhất là cuộc điều tra sắp tới của Mỹ về tình trạng dư thừa năng lực sản xuất. Bộ Thương mại Mỹ dự kiến kết luận rằng các khoản trợ cấp của Trung Quốc đã góp phần tạo ra tình trạng dư thừa trên toàn cầu trong những ngành như năng lượng mặt trời, xe điện và thép.

Tuy nhiên, bất kỳ mức thuế trừng phạt nào vượt quá 7,5%, qua đó đẩy tổng mức thuế lên gần mức trần 20%, gần như chắc chắn sẽ dẫn đến phản ứng từ Bắc Kinh. Các biện pháp có thể bao gồm siết chặt kiểm soát xuất khẩu đất hiếm và khoáng sản quan trọng, những lĩnh vực Trung Quốc đang nắm giữ vị thế chi phối trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thứ hai là khả năng Mỹ xem xét lại quy chế Quan hệ Thương mại Bình thường Vĩnh viễn, hay PNTR, dành cho Trung Quốc. Nỗ lực của các nghị sĩ thuộc cả hai đảng tại Quốc hội Mỹ nhằm đưa PNTR của Trung Quốc vào diện xem xét hàng năm không còn đơn thuần là một đề xuất chính trị. Một báo cáo điều tra của Ủy ban Thương mại Quốc tế Mỹ đã đưa những lập luận này vào một phân tích chính thức dựa trên dữ liệu.

Dù những phát hiện mới được công bố cho thấy việc thu hồi hoàn toàn PNTR của Trung Quốc sẽ gây ra chi phí rất lớn cho Mỹ, qua đó khiến phương án này kém hấp dẫn hơn với một số nhà lập pháp, báo cáo cũng cho thấy việc xem xét lại PNTR đang trở thành một lựa chọn chính sách thực sự.

Việc chấm dứt PNTR sẽ khiến hàng hóa Trung Quốc phải chịu mức thuế theo Cột 2, qua đó đưa mức thuế trung bình của Mỹ lên khoảng 35% đến 45%. Sự kết hợp giữa thuế quan cao của Mỹ và phản ứng mạnh từ Trung Quốc có thể tạo ra cuộc đổ vỡ sâu sắc nhất trong thương mại song phương kể từ khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới năm 2001.

Điều đáng chú ý là Washington đang chuyển trọng tâm từ cuộc chiến thuế quan sang các biện pháp phi thuế quan, thông qua danh sách đen, kiểm soát xuất khẩu và áp giá nhập khẩu tối thiểu, một công cụ hiện vẫn được sử dụng khá hạn chế.

Trọng tâm của Mỹ cũng đang chuyển từ việc hạn chế nguồn cung sang hạn chế nhu cầu, đặc biệt trong các lĩnh vực năng lượng xanh và công nghệ cao. Phối hợp với Liên minh châu Âu và các đồng minh, Washington đang sử dụng thuế quan, kiểm soát xuất khẩu và các tiêu chuẩn kỹ thuật để hạn chế khả năng tiếp cận thị trường của hàng hóa Trung Quốc, qua đó trực tiếp làm giảm nhu cầu đối với các sản phẩm này.

Về phía mình, Bắc Kinh hiện đã có trong tay nhiều công cụ để đáp trả và có thể không dừng lại ở thuế quan. Các biện pháp hạn chế tương tự từng được áp dụng với máy bay không người lái và linh kiện có thể được mở rộng sang polysilicon và những lĩnh vực khác. Điều này có thể gây thiệt hại đáng kể cho các nhà sản xuất Mỹ, bởi Trung Quốc đang giữ vị trí thống trị trong nhiều chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, mục tiêu cốt lõi của Washington không phải là tìm kiếm sự đáp trả từ Bắc Kinh mà là kiềm chế tốc độ trỗi dậy của Trung Quốc bằng nhiều công cụ khác nhau. Với Bắc Kinh, cách tiếp cận cũng ngày càng rõ ràng: kiềm chế có tính toán khi có thể, đáp trả mạnh khi cần thiết và bảo vệ những lợi ích mà nước này coi là cốt lõi.

Kỷ nguyên hợp tác kinh tế chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc đã qua. Thay vào đó là một trạng thái cùng tồn tại nhưng cạnh tranh, với thuế quan cao có thể được duy trì trong thời gian dài, chuỗi cung ứng từng bước được tái định hình và ranh giới công nghệ ngày càng trở nên rõ nét.

Các cuộc gặp thượng đỉnh tiếp theo vào cuối năm nay có thể đóng vai trò như những van giảm áp, giúp hai bên tạm thời hạ nhiệt căng thẳng. Nhưng những cuộc gặp này khó có thể thay đổi cách Washington nhìn nhận sự trỗi dậy của Trung Quốc.

Nỗi lo ngại ngày càng sâu sắc về sức mạnh của Trung Quốc sẽ tiếp tục thúc đẩy Mỹ siết chặt các biện pháp kiểm soát. Và Iran có thể chỉ là bước ngoặt mới nhất trong quá trình đối đầu ngày càng rộng giữa hai cường quốc.