FIFA muốn bán World Cup, giải thể thao nào đã làm điều tương tự?

Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, nhiều tổ chức thể thao đã tìm cách biến bản quyền truyền hình, tài trợ, dữ liệu, vé và giá trị thương hiệu thành một loại tài sản có thể định giá, gọi vốn hoặc bán trước dòng tiền tương lai. Tổ chức thể thao giữ quyền quyết định chuyên môn, trong khi các tài sản tạo doanh thu được chuyển sang một pháp nhân thương mại riêng. Nhà đầu tư bên ngoài bỏ tiền mua cổ phần công ty này, đổi lại được hưởng một phần lợi nhuận hoặc dòng tiền trong nhiều năm.

Quyền thương mại thể thao trở thành tài sản đầu tư

Một trong những trường hợp gần với cấu trúc mà FIFA đang đề xuất nhất là thương vụ giữa Hiệp hội Quần vợt nữ WTA và quỹ đầu tư CVC Capital Partners.

Năm 2023, WTA thành lập WTA Ventures, một công ty riêng phụ trách bản quyền truyền hình, tài trợ, dữ liệu, nội dung số và những hoạt động tạo doanh thu khác của hệ thống quần vợt nữ. CVC sau đó đầu tư 150 triệu USD để sở hữu 20% công ty mới.

Về lý thuyết, WTA vẫn quản lý lịch thi đấu, luật lệ, quan hệ với vận động viên và các vấn đề chuyên môn. WTA Ventures tập trung khai thác thương mại và mở rộng doanh thu. Nhà đầu tư không sở hữu môn quần vợt nữ, nhưng sở hữu một phần bộ máy biến môn thể thao này thành tiền.

Đây gần như là phiên bản thu nhỏ của kế hoạch mà FIFA theo đuổi: quyền quản trị vẫn thuộc tổ chức thể thao, còn nhà đầu tư nắm cổ phần thiểu số trong công ty giữ các tài sản sinh lời.

Một tiền lệ khác đến từ Six Nations Rugby. Năm 2021, CVC đồng ý trả tối đa 365 triệu bảng để sở hữu 1/7 Six Nations Rugby, công ty tổ chức và khai thác thương mại các giải đấu giữa sáu liên đoàn rugby hàng đầu châu Âu.

Các liên đoàn Anh, Pháp, Ireland, Italy, Scotland và Wales giữ lại phần lớn quyền sở hữu. Khoản tiền từ CVC được phân phối cho các thành viên, giúp họ có nguồn vốn ngay lập tức trong bối cảnh doanh thu chịu sức ép sau đại dịch.

Đổi lại, CVC được hưởng lợi khi giá trị bản quyền, tài trợ, vé và các hoạt động thương mại của Six Nations tăng lên. Nhà đầu tư không trực tiếp lựa chọn đội hình hay thay đổi luật rugby, nhưng lợi ích tài chính của họ gắn chặt với việc giải đấu phải tạo ra nhiều doanh thu hơn.

Liên đoàn rugby New Zealand cũng đi theo con đường tương tự khi hợp tác với Silver Lake. Tổ chức này thành lập một công ty thương mại riêng, đưa vào đó các tài sản tạo doanh thu gắn với đội tuyển rugby quốc gia, hệ thống giải đấu, tài trợ và thương hiệu.

Silver Lake đầu tư vào công ty thương mại thay vì mua quyền kiểm soát liên đoàn rugby New Zealand. Cách sắp xếp này giúp tổ chức rugby nhận được nguồn vốn lớn mà vẫn khẳng định quyền quản lý chuyên môn thuộc về mình.

Dù vậy, thương vụ vẫn gây tranh cãi. Những người phản đối lo rằng một khi nhà đầu tư cần lợi nhuận, đội tuyển và các vận động viên có thể phải tham gia nhiều trận đấu hơn, mở rộng lịch thi đấu hoặc đẩy mạnh khai thác thương hiệu để đáp ứng mục tiêu tài chính.

Đó cũng chính là lập luận đang được đưa ra đối với FIFA. Quyền thay đổi luật chơi có thể vẫn nằm trong tay tổ chức thể thao, nhưng áp lực tăng doanh thu không nhất thiết phải xuất hiện dưới dạng một mệnh lệnh trực tiếp. Nó có thể được phản ánh qua số giải đấu, số trận, địa điểm tổ chức, giá vé, gói bản quyền và cách khai thác người hâm mộ.

Trong bóng đá, thương vụ LaLiga với CVC là một ví dụ nổi bật hơn về việc bán trước dòng tiền tương lai.

CVC cam kết đầu tư gần 2 tỷ euro, đổi lại nhận quyền lợi kinh tế tương đương 8,2% doanh thu từ một số hoạt động thương mại của LaLiga trong khoảng 50 năm. Phần lớn số tiền được chuyển cho các câu lạc bộ để nâng cấp sân vận động, đầu tư công nghệ, mở rộng thị trường và cải thiện năng lực tài chính.

Về bản chất, LaLiga nhận một khoản tiền lớn ở hiện tại, nhưng phải chia sẻ doanh thu với nhà đầu tư trong nhiều thập kỷ sau đó. Các ông lớn Real Madrid, Barcelona và Athletic Bilbao phản đối mạnh mẽ. Các câu lạc bộ này cho rằng LaLiga đang đánh đổi tài sản dài hạn để lấy nguồn vốn ngắn hạn, trong khi những thế hệ lãnh đạo và cầu thủ tương lai vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ chia sẻ dòng tiền.

Tranh cãi tại LaLiga cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở quyền biểu quyết hay khả năng can thiệp vào chuyên môn. Câu hỏi quan trọng hơn là liệu một tổ chức thể thao có quyền cam kết doanh thu của hàng chục năm sau để giải quyết nhu cầu vốn hiện tại hay không.

Những thương vụ đổ vỡ cũng chủ yếu từ bóng đá

Không phải mọi nỗ lực đưa nhà đầu tư tư nhân vào các giải đấu đều thành công.

Tại Đức, đơn vị điều hành 2 giải bóng đá hàng đầu là Bundesliga và Bundesliga 2 từng có kế hoạch thành lập một công ty truyền thông, sau đó bán quyền lợi kinh tế dài hạn cho nhà đầu tư để thu về khoảng 1 tỷ euro. Kế hoạch được phần lớn các câu lạc bộ thông qua, nhưng vấp phải phản ứng dữ dội từ người hâm mộ. Trong nhiều tuần, các trận đấu liên tục bị gián đoạn bởi bóng tennis, đồng chocolate và nhiều vật thể được ném xuống sân.

Phản ứng này không đơn thuần xuất phát từ tâm lý bài xích vốn ngoại. Người hâm mộ lo ngại nhà đầu tư sẽ thúc đẩy việc thay đổi giờ thi đấu, đưa nhiều trận ra nước ngoài, tăng giá vé hoặc điều chỉnh giải đấu nhằm phục vụ khán giả truyền hình thay vì cộng đồng địa phương.

Cuối cùng, Liên đoàn Bóng Đá Đức phải dừng quá trình đàm phán dù kế hoạch đã có đủ sự ủng hộ về mặt biểu quyết. Trường hợp Bundesliga cho thấy một thương vụ thể thao có thể hợp pháp, được thông qua theo đúng thủ tục, nhưng vẫn thiếu tính chính danh nếu các bên liên quan cảm thấy mình không được tham vấn.

Serie A cũng từng tiến gần tới việc bán 10% công ty truyền thông cho một liên danh gồm CVC, Advent và FSI với giá khoảng 1,7 tỷ euro. Tuy nhiên, kế hoạch đổ vỡ khi một nhóm câu lạc bộ rút lại sự ủng hộ do lo ngại hợp đồng dài hạn sẽ hạn chế quyền tự chủ và làm giảm giá trị bản quyền trong tương lai.

Dù thất bại, Serie A những năm sau đó vẫn tiếp tục nghiên cứu các cấu trúc gọi vốn khác. Điều này phản ánh một thực tế rằng nhu cầu huy động tiền của các tổ chức thể thao là có thật, đặc biệt khi chi phí vận hành ngày càng lớn và thị trường bản quyền truyền thống không còn tăng trưởng dễ dàng như trước.

Ở đầu kia của phổ sở hữu là Formula 1. Năm 2017, Liberty Media hoàn tất việc mua công ty mẹ nắm quyền thương mại của giải đua xe với giá trị doanh nghiệp khoảng 8 tỷ USD.

Khác với những thương vụ bán cổ phần thiểu số, Liberty Media gần như sở hữu toàn bộ hoạt động kinh doanh của Formula 1. Tuy nhiên, Liên đoàn Ô tô Quốc tế FIA vẫn tồn tại như một cơ quan riêng chịu trách nhiệm về luật thi đấu, tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn.

Mô hình này cho thấy một giải đấu toàn cầu có thể được vận hành như một tài sản thương mại thuộc sở hữu doanh nghiệp, trong khi quyền quản lý môn thể thao được đặt ở một tổ chức khác.

FIFA lại nằm trong tình thế phức tạp hơn. Tổ chức này vừa làm luật, vừa lựa chọn nước đăng cai, vừa tổ chức World Cup, vừa bán bản quyền, ký hợp đồng tài trợ và phân phối tiền cho 211 liên đoàn thành viên.

Nếu các nguồn thu này được chuyển sang một công ty có cổ đông tư nhân, ranh giới giữa trách nhiệm quản trị bóng đá và mục tiêu tối đa hóa giá trị doanh nghiệp sẽ trở nên khó phân định hơn.

Vì vậy, kế hoạch của FIFA không phải một cuộc thử nghiệm chưa từng xuất hiện trong thể thao. Các mô hình tương tự đã được áp dụng tại WTA, Six Nations, New Zealand Rugby và LaLiga.

Một số mang lại lượng vốn lớn và giúp các tổ chức mở rộng hoạt động. Một số khác bị hủy bỏ bởi sự phản đối của câu lạc bộ và người hâm mộ. Điểm chưa từng có nằm ở tầm vóc của tài sản được đưa ra thị trường.