Giáo dục tài chính trong trường học ở Mỹ, Canada và lộ trình gợi ý cho Việt Nam

Tháng 7/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 1413/QĐ-TTg, trong đó giao Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng Đề án phổ cập kiến thức tài chính, đưa giáo dục tài chính vào trường học từ năm 2027. Định hướng này đặt ra bài toán: Dạy thế nào để học sinh có thể biến kiến thức thành kỹ năng quản lý tiền bạc khi bước vào đời?

Canada: Học về tiền từ khi còn nhỏ, chuyên sâu dần khi lớn

Trao đổi với VietnamFinance về vấn đề này, bà Nguyễn Chu Kim Yến - Chuyên gia quản lý tài chính cá nhân và quản lý khởi nghiệp tại Canada, Co-founder Fidey Việt Nam, cho biết Canada không có một chương trình giáo dục tài chính thống nhất trên toàn liên bang. Giáo dục thuộc thẩm quyền của từng tỉnh bang nên chương trình, môn học và độ tuổi bắt đầu có thể khác nhau.

Tuy nhiên, giáo dục tài chính cá nhân khá phổ biến trong hệ thống giáo dục Canada. Ở nhiều nơi, học sinh được học các nội dung như tính lãi suất, lập ngân sách thu chi, đồng thời tiếp cận những kiến thức cơ bản về kinh tế vi mô và kinh tế vĩ mô.

Tên môn học cũng không hoàn toàn giống nhau, có thể là Financial Literacy hoặc Career Life Education. Tại Alberta, nơi bà Yến đang sinh sống, học sinh có thể bắt đầu tiếp cận giáo dục tài chính từ lớp 7, trong khi ở nhiều nơi, các nội dung chuyên sâu thường tập trung ở cấp THPT, khoảng lớp 10-12.

Điểm đáng chú ý là giáo dục tài chính không chờ đến cấp THPT mới bắt đầu. Theo bà Yến, ngay từ lớp 1, học sinh đã có thể tiếp cận những khái niệm rất đơn giản thông qua các môn học như Toán.

“Ví dụ con tôi học lớp 1, lớp 2 thì được học nhận biết các loại tiền xu, tiền giấy, tính tiền, giả định đi chợ, bán hàng...”, bà Yến chia sẻ.

Từ những bài học rất cơ bản đó, nội dung được nâng dần theo độ tuổi. Học sinh lớn hơn có thể tiếp cận các vấn đề như thuế, bảo hiểm, nợ và đầu tư.

Theo bà Yến, cách tiếp cận này có một ưu điểm quan trọng giúp trẻ hình thành thói quen và cách tư duy về tiền bạc trước khi thực sự phải tự chịu trách nhiệm với tiền.

“Tôi nghĩ Việt Nam nên học theo cách mà Canada đang làm, lồng ghép học từ nhỏ, dần dần lớn hơn vào cấp 3 thì học chuyên sâu, cụ thể hơn”, bà nói.

Thực tế giảng dạy tài chính cá nhân cho học sinh THPT tại Việt Nam cũng giúp bà Yến nhìn rõ khoảng trống hiện nay. Bà cho biết nhiều học sinh đã biết sử dụng tiền để mua sắm hoặc có ý thức tiết kiệm, nhưng lại thiếu kiến thức về lập kế hoạch tài chính, đầu tư và ý nghĩa của tiền.

Điều này cho thấy giáo dục tài chính không nên chỉ được hiểu là dạy trẻ cách tiết kiệm. Khi bước vào đời, một cá nhân phải đối diện với hàng loạt quyết định liên quan đến thu nhập, chi tiêu, vay nợ, bảo hiểm, đầu tư và các rủi ro tài chính. Nếu những kỹ năng này chỉ được học sau khi đã đi làm, người trẻ có thể phải trả giá bằng chính những sai lầm đầu tiên của mình.

Mỹ: Từ "lồng ghép" sang môn riêng bắt buộc

Trả lời VietnamFinance, ông Vũ Thành Công, cố vấn tài chính, phân tích viên một ngân hàng tại Mỹ cũng cho biết, Mỹ không có một chương trình giáo dục tài chính chung trên toàn quốc. Giáo dục phổ thông thuộc thẩm quyền của từng bang và các khu học chánh. Vì vậy, cách tổ chức giáo dục tài chính cũng rất khác nhau giữa các địa phương.

Tuy nhiên, trong khoảng 10-15 năm trở lại đây, Mỹ đang chứng kiến xu hướng chuyển từ mô hình “lồng ghép” sang môn tài chính cá nhân riêng và bắt buộc.

Theo số liệu được ông Vũ Thành Công dẫn lại, tính đến tháng 8/2026, đã có 30 bang yêu cầu học sinh hoàn thành một môn tài chính cá nhân như một điều kiện để tốt nghiệp THPT. Thông thường, môn học kéo dài một học kỳ, tương đương khoảng 0,5 tín chỉ, và được triển khai chủ yếu ở lớp 11-12.

“Bài học quan trọng nhất từ Mỹ là mở môn không có nghĩa là có người học. Ở các bang để tự chọn, 45% trường có mở môn nhưng chỉ 12% trường yêu cầu học”, ông Công nói.

Đây cũng là lý do ngày càng nhiều bang chuyển sang mô hình bắt buộc. Khi tài chính cá nhân chỉ là môn tự chọn, những học sinh cần kiến thức nhất, đặc biệt tại các khu vực thu nhập thấp, lại có thể là nhóm ít đăng ký học nhất.

Mỹ đồng thời cho thấy một bài toán khác mà Việt Nam sẽ phải đối mặt nếu đưa giáo dục tài chính vào chương trình chính khóa đó là thời lượng học tập là hữu hạn.

Theo ông Công, khi một bang đưa tài chính cá nhân thành môn bắt buộc, môn học này đôi khi thay thế hoặc được tính tương đương với môn Kinh tế học. Một số chương trình cũng đưa kiến thức tài chính vào môn Toán, chẳng hạn thông qua lãi kép, khấu hao và thuế.

“Mở thêm một môn” vì vậy không đơn giản là bổ sung một nội dung mới. Nhà quản lý phải quyết định môn này nằm ở đâu trong chương trình, ai dạy, học bao nhiêu tiết và đánh giá thế nào.

Đáng chú ý, dù môn học chuyên biệt thường xuất hiện ở cấp THPT, kiến thức tài chính ở Mỹ cũng được xây dựng từ sớm. Các chuẩn giáo dục tài chính cá nhân phổ biến xoay quanh 6 nhóm chính gồm thu nhập, chi tiêu, tiết kiệm, đầu tư, tín dụng và nợ, quản lý rủi ro và bảo hiểm.

Cách tiếp cận là cùng một chủ đề nhưng được nâng dần theo độ tuổi. Một học sinh nhỏ tuổi có thể học phân biệt “cần” và “muốn”, trong khi học sinh lớn hơn học cách lập ngân sách, hiểu lãi suất, tín dụng, vay tiền, bảo hiểm và đầu tư.

Điều quan trọng là giáo dục tài chính tại Mỹ không nhằm biến học sinh thành những nhà đầu tư nhỏ tuổi.

Theo ông Công, trọng tâm thực tế thiên về “phòng thủ” hơn “tấn công”. Học sinh được trang bị kiến thức để quản lý ngân sách, hiểu điểm tín dụng, thẻ tín dụng, các khoản vay, thuế, bảo hiểm và kế hoạch hưu trí. Đối với đầu tư, trọng tâm là lãi kép, quan hệ giữa lợi nhuận và rủi ro, phân bổ tài sản và quỹ đầu tư, thay vì dạy cách chọn cổ phiếu hay giao dịch ngắn hạn.

“Với người trẻ Việt Nam bây giờ, một môn học giúp các em không mất tiền oan vì lừa đảo và không sa vào nợ xấu đã có giá trị hơn nhiều so với dạy các em cách kiếm lời”, ông Công nhấn mạnh.

Đây có thể là điểm Việt Nam cần đặc biệt lưu ý. Trong môi trường tài chính ngày càng số hóa, người trẻ có thể tiếp cận ví điện tử, tín dụng tiêu dùng, mua trước trả sau, ứng dụng đầu tư và các sản phẩm tài chính khác từ rất sớm. Cùng với cơ hội là những rủi ro như lừa đảo trực tuyến, tín dụng đen, các ứng dụng vay nặng lãi hay những lời mời đầu tư với lợi nhuận bất thường.

Do đó, một chương trình giáo dục tài chính hiệu quả trước hết phải giúp học sinh biết "không để mất tiền", sau đó mới đến câu chuyện làm cho tiền sinh sôi.

Lộ trình gợi ý cho Việt Nam

Từ kinh nghiệm của Canada và Mỹ, hai chuyên gia đều cho rằng Việt Nam không nên lựa chọn giữa “lồng ghép” và “môn học riêng” theo cách loại trừ nhau.

Thay vào đó, có thể kết hợp hai mô hình: lồng ghép từ nhỏ và chuyên sâu ở cấp THPT.

Ở tiểu học, trẻ có thể học về tiền thông qua những tình huống gần gũi như nhận biết tiền, mua bán, tính toán, phân biệt nhu cầu và mong muốn. Lên THCS, nội dung có thể chuyển sang lập ngân sách, tiết kiệm, lãi suất, tín dụng và những rủi ro tài chính cơ bản.

Đến lớp 11 hoặc 12, khi học sinh chuẩn bị đi làm, học đại học hoặc bắt đầu có thu nhập, một chuyên đề hoặc môn học bắt buộc về tài chính cá nhân có thể được thiết kế với nội dung cụ thể hơn.

"Lợi thế của Việt Nam là mình có chương trình giáo dục phổ thông thống nhất toàn quốc. Trong khi Mỹ mất 18 năm và 30 lần thay đổi luật pháp ở 30 bang mới đi được đến đây", ông chia sẻ.

Cụ thể, ông Công cho rằng Việt Nam có thể xây dựng khoảng 30-35 tiết bắt buộc ở lớp 11 hoặc 12, đồng thời xây dựng chuẩn đầu ra theo các mốc lớp 5, lớp 9 và lớp 12.

Nội dung cần được bản địa hóa thay vì sao chép nguyên mẫu nước ngoài. Chẳng hạn, phần thu nhập có thể bao gồm tiền lương, thuế thu nhập cá nhân, BHXH; phần chi tiêu tập trung vào quản lý chi tiêu số, ví điện tử và mua sắm trực tuyến; phần tín dụng cần đề cập thẻ tín dụng, mua trước trả sau, vay tiêu dùng và tín dụng đen.

Ở phần rủi ro, học sinh cần hiểu BHYT, BHXH và các loại bảo hiểm. Còn ở phần đầu tư, trọng tâm nên là mối quan hệ giữa lợi nhuận và rủi ro, phân bổ vốn, quỹ mở, ETF và đặc biệt là nhận diện các dấu hiệu lừa đảo tài chính.

Theo ông Công, nguyên tắc nên là “phòng thủ trước, tấn công sau”. Một học sinh hiểu rằng lợi nhuận cao luôn đi cùng rủi ro cao, biết cảnh giác với cam kết lợi nhuận cố định bất thường và biết đọc kỹ hợp đồng trước khi ký đã có được một kỹ năng tài chính quan trọng.

Bên cạnh nội dung, bài toán lớn không kém là đội ngũ giáo viên. Kinh nghiệm Mỹ cho thấy giáo viên phổ thông không phải lúc nào cũng được đào tạo chuyên sâu về tài chính cá nhân. Vì vậy, các tổ chức giáo dục và phi lợi nhuận thường cung cấp giáo trình, tài liệu và chương trình tập huấn.

Việt Nam có thể huy động chuyên môn từ Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, các hiệp hội và chuyên gia, nhưng cần cơ chế thẩm định độc lập để bảo đảm tính trung lập. Giáo dục tài chính trong trường học không nên trở thành kênh quảng bá sản phẩm ngân hàng, bảo hiểm hay đầu tư.

Một yêu cầu khác là phải đo được kết quả. Thay vì chỉ kiểm tra học sinh nhớ bao nhiêu khái niệm, có thể đánh giá qua những bài tập thực tế như lập ngân sách một tháng, tính chi phí của một khoản vay, xây dựng kế hoạch tiết kiệm hoặc phân tích một tình huống lừa đảo tài chính.

“Bài tập nên là dự án thật, không phải học thuộc lòng. Chẳng hạn: lập ngân sách gia đình trong một tháng; mô phỏng một danh mục đầu tư trong ba tháng và viết lại mình đã sai ở đâu; tính xem tiết kiệm 1 triệu/tháng trong 10 năm với lãi kép thì được bao nhiêu...”, ông Công nói.

Đồng thời cần đánh giá đầu ra. Utah có bài thi cuối môn toàn bang, và đó là lý do họ biết được chương trình có hiệu quả hay không. Nếu không đo, 10 năm sau chúng ta sẽ không trả lời được câu hỏi "việc này có tác dụng gì không". Và nên có thêm khảo sát quốc gia về hiểu biết tài chính định kỳ vài năm một lần.

Cuối cùng, việc triển khai cần có lộ trình. Có thể bắt đầu bằng thí điểm tại một số địa phương 1-2 năm, đánh giá kết quả, điều chỉnh giáo trình rồi mới nhân rộng. Theo ông Công, từ khi có quyết định chính sách đến khi lứa học sinh đầu tiên hoàn thành đầy đủ chương trình có thể mất 4-5 năm, do phải chuẩn hóa nội dung, đào tạo giáo viên và sắp xếp thời khóa biểu. Nhưng "đây là việc phải làm với tâm thế dài hạn".

Ngoài ra, giáo dục tài chính không chỉ nằm trong phạm vi nhà trường. Gia đình, tổ chức cộng đồng và các nền tảng trực tuyến cũng có vai trò quan trọng. Các kênh này có thể giúp phổ cập kiến thức nhanh hơn trong thời gian chương trình chính khóa còn đang được xây dựng.

Với mục tiêu xây dựng một thị trường tài chính hiện đại, có khả năng huy động và phân bổ hiệu quả nguồn lực trong và ngoài nước, Quyết định 1413/QĐ-TTg cũng đặt vấn đề phát triển cơ sở nhà đầu tư và nâng cao chất lượng thị trường tài chính trong dài hạn. Khi đó, một thế hệ người dân có hiểu biết tài chính tốt hơn sẽ không chỉ được hưởng lợi ở cấp độ cá nhân, mà còn có thể trở thành nền tảng cho một thị trường tài chính phát triển bền vững hơn.