Giữ lửa làng nồi đất xứ Nghệ

Những ngày cuối năm, con đường dẫn vào làng Trù Sơn, huyện Đô Lương (nay thuộc xã Bạch Hà), tỉnh Nghệ An dường như chậm lại. Không phải bởi đông đúc, mà bởi cảm giác bình yên khó gọi tên của một miền quê từng sống bằng đất và lửa. Trong các ngõ nhỏ, trên những khoảng sân, đâu đó vẫn còn những chồng nồi phơi nắng, những bàn tay sạm màu đất. Ở Trù Sơn, nghề làm nồi đất không chỉ là sinh kế, mà còn là ký ức tập thể, là dấu ấn của một vùng quê xứ Nghệ.

Khi đất và lửa kể chuyện làng xưa

Không ai còn xác định chính xác nghề làm nồi đất xuất hiện từ khi nào. Người làng chỉ biết rằng qua nhiều thế hệ, đất sét và lửa đã trở thành một phần đời sống. Đất để làm nồi không phải lấy tại chỗ, mà là loại đất sét trắng, dẻo, ít tạp chất, được tìm từ những vùng phù hợp rồi mang về phơi, ngâm, nhồi kỹ. “Đất mà non quá thì nồi dễ nứt, già quá thì không vuốt được”, một người thợ vừa nhồi đất vừa giải thích. Đất phải được “thuần”, cầm lên không dính tay nhưng vẫn đủ dẻo để tạo hình. Mỗi mẻ đất là kết quả của nhiều ngày chuẩn bị, bởi chỉ cần còn sạn, nồi khi nung sẽ rạn.

Từ nắm đất vô tri, chiếc nồi dần hiện hình trên bàn xoay. Không khuôn đúc, không máy móc, mọi thao tác đều dựa vào cảm giác nghề. Độ dày thành nồi, độ cong của miệng, sự cân đối của dáng nồi được quyết định bằng đôi tay đã quen với đất từ thuở thiếu thời. Người thợ chỉ liếc mắt cũng biết nồi đã “đứng dáng” hay chưa. Công đoạn nung lò – khâu quan trọng nhất – đòi hỏi sự chính xác gần như tuyệt đối. Lửa non, nồi không chín; lửa già, nồi rạn vỡ. “Canh lửa cũng như canh bệnh”, một người thợ nói gọn. “Phải thức, phải nghe, phải nhìn. Chỉ lơ là một chút là hỏng cả mẻ”.

Đã có thời, Trù Sơn sống trong những tháng ngày thịnh đạt. Nồi đất theo chân thương lái đi khắp các tỉnh miền Trung, miền Bắc, rồi ra nước ngoài. Trong những gian bếp gia đình, chiếc nồi đất mộc mạc gắn với bữa cơm hằng ngày, với nồi cá kho, nồi thịt kho ngày Tết. “Hồi đó, làm không kịp bán”, một người thợ gắn bó cả đời với nghề nhớ lại. “Nhà ni xong, nhà kia đã chờ lấy”. Tiếng nồi va vào nhau, tiếng gọi nhau phơi đất, nhóm lò từng là nhịp sống quen thuộc của làng.

Nhưng cùng với sự thay đổi của đời sống, con đường ấy dần chững lại. Sự phổ biến của nồi nhôm, nồi inox, bếp gas, bếp điện khiến nồi đất mất dần vị trí trong gian bếp hiện đại. Tính tiện dụng, độ bền, sự nhanh chóng của sản phẩm công nghiệp đã khiến nồi đất – vốn dễ vỡ, cần nhiều công chăm sóc – trở nên “lép vế”. “Có lúc tưởng nghề ni hết rồi”, một người thợ thở dài. “Làm ra không ai mua, lò đành tắt”.

Những năm khó khăn, nhiều gia đình ở Trù Sơn bỏ nghề, tìm kế sinh nhai khác. Những lò nung từng đỏ lửa quanh năm phủ dần lớp tro lạnh. Cả làng chỉ còn lác đác vài hộ duy trì sản xuất, chủ yếu vì “không đành lòng bỏ nghề của cha ông”. “Bỏ thì dễ, nhưng bỏ rồi là mất luôn”, một người phụ nữ vừa xếp nồi phơi nắng vừa nói. “Còn làm được ngày mô thì còn giữ ngày nấy”.

Con đường vàng son còn ấm hơi người

Chính từ sự bền bỉ ấy, ngọn lửa nghề chưa bao giờ tắt hẳn. Nó âm ỉ cháy, chờ một cơ hội để bùng lên. Những năm gần đây, cùng với xu hướng quay về giá trị truyền thống, ẩm thực nguyên bản và lối sống chậm, nồi đất dần được nhắc đến trở lại. Các nhà hàng, quán ăn truyền thống tìm về Trù Sơn đặt nồi để kho cá, nấu canh, phục vụ thực khách muốn cảm nhận hương vị xưa. “Kho cá bằng nồi đất, lửa liu riu, vị ngấm đều, ăn là nhớ”, một chủ quán nói. Cùng với đó, nhu cầu của các gia đình trong những dịp lễ, Tết cũng tăng lên, bởi nồi đất không chỉ là vật dụng, mà còn là một phần của không khí sum họp.

Đơn hàng tuy không nhiều như trước, nhưng đủ để những lò nung được nhóm lửa trở lại. Người thợ già vui vì nghề chưa bị lãng quên; người trẻ trong làng bắt đầu tò mò, tìm hiểu và học nghề, dù không phải để gắn bó trọn đời, nhưng để hiểu rằng quê hương mình từng có một làng nghề đáng tự hào. “Giữ hồn cũ, nhưng phải tìm đường mới thì nghề mới sống được”, một người trẻ chia sẻ. Từ nhu cầu ấy, nồi đất Trù Sơn cũng dần thay đổi hình thức tồn tại. Ngoài các sản phẩm phục vụ nấu nướng, người làng làm thêm nồi nhỏ trang trí, chậu trồng cây, đồ lưu niệm. Những sản phẩm này giúp nồi đất bước ra khỏi gian bếp, trở thành một phần của không gian văn hóa và du lịch.

Không chỉ dừng ở sản phẩm, câu chuyện về làng nghề cũng được kể theo những cách mới. Các nhóm học sinh, sinh viên, du khách tìm về trải nghiệm quy trình làm nồi; nhiều người lần đầu được tự tay nhồi đất, xoay bàn, nhóm lò. “Làm thử mới thấy nghề ni không đơn giản”, một bạn trẻ nói sau buổi trải nghiệm. Những chuyến đi ngắn ấy không tạo ra lợi nhuận lớn, nhưng góp phần đưa làng nghề trở lại trong đời sống đương đại, để nghề không chỉ tồn tại trong ký ức.

Tuy vậy, con đường phục hồi không hề bằng phẳng. Nguồn đất sét phù hợp ngày càng khó kiếm, chi phí vận chuyển tăng, trong khi giá bán nồi đất không thể tăng mạnh. Lao động trẻ ít người gắn bó lâu dài bởi thu nhập bấp bênh. Bài toán bảo tồn vì thế không chỉ là giữ kỹ thuật, mà còn là tìm mô hình phát triển bền vững để người làm nghề có thể sống được bằng nghề. Trong bối cảnh ấy, vai trò của cộng đồng và chính quyền địa phương trở nên quan trọng. Việc đưa làng nghề vào các chương trình bảo tồn văn hóa, gắn với du lịch trải nghiệm, hỗ trợ quảng bá sản phẩm trên nền tảng số… đang mở ra những hướng đi mới. Dù còn khiêm tốn, những bước đi này cho thấy nỗ lực để nghề nồi đất không bị đứt mạch trong guồng quay kinh tế thị trường. “Chúng tôi không mong làng nghề trở lại thời vàng son như trước, chỉ mong nghề còn sống, còn người nối tiếp”, một cán bộ địa phương chia sẻ.

Những ngày giáp Tết, Trù Sơn rộn ràng hơn thường lệ. Lò nung đỏ lửa từ sáng sớm đến khuya. Trong cái lạnh cuối năm, hơi ấm từ bếp lửa lan ra từng góc sân. Những mẻ nồi mới ra lò xếp ngay ngắn, chờ người đến lấy. “Mệt nhưng vui”, người thợ cười. “Vui vì Tết ni, nồi đất mình lại có mặt trong bữa cơm nhiều nhà”. Làng nghề hiện lên không chỉ bằng hình ảnh, mà bằng âm thanh và nhịp sống: tiếng lửa tí tách trong lò, tiếng gió lùa qua sân phơi, tiếng người thợ gọi nhau chỉnh lại mẻ nồi. Tất cả tạo nên một không gian rất riêng của đất lửa xứ Nghệ – mộc mạc, bền bỉ và không phô trương.

ỞTrù Sơn, nghề không chỉ nằm trong sản phẩm, mà nằm trong nhịp sinh hoạt hằng ngày. Sáng sớm, khi sương còn đọng trên bờ rào, đã nghe tiếng sàng đất lạo xạo, tiếng nước chảy trong những thùng ngâm. Trưa, nắng lên, sân phơi nồi trở thành một bức tranh đất nung, xếp lớp, xếp hàng, mỗi chiếc mang một dáng vẻ riêng. Chiều, lò được nhóm, củi được chẻ, lửa được “nuôi” như nuôi một sinh mệnh. Đêm xuống, người thợ thay nhau canh lò, mắt không rời màu lửa, tai lắng nghe tiếng nứt rất nhỏ của đất. “Lò mà kêu khác đi là biết có chuyện”, một cụ ông nói, giọng chậm rãi như kể chuyện xưa. Nhịp sống ấy, tưởng chừng giản đơn, lại là trường học đầu đời của nhiều thế hệ, nơi trẻ con lớn lên cùng mùi đất, mùi khói, cùng những câu chuyện về nghề được kể bên bếp lửa.

Xuân về, người Trù Sơn không nói nhiều về những kế hoạch lớn lao. Điều họ mong mỏi giản dị: còn người làm, còn người dùng, còn người hiểu giá trị của nồi đất. Con đường vàng son của làng nghề có thể không trở lại như xưa, nhưng những dấu chân cũ vẫn đang được lần theo bằng sự kiên nhẫn và tình yêu nghề bền bỉ. “Chỉ cần còn người nhóm lửa”, người thợ bên lò nói khẽ, “thì nghề ni còn sống”.