Hải 'đồ cổ': Vàng son, thất bại và sự tái sinh một di sản tư nhân

Câu chuyện về ông Bùi Xuân Hải – người được giới chơi cổ vật gọi là Hải “đồ cổ”, thuộc về vế thứ hai ấy. Một cuộc đời nhiều tầng lớp, từ nhà giáo bước ra thương trường, từ thời kỳ vàng son đến những lần trắng tay, rồi bền bỉ tái sinh, để lại dấu ấn không chỉ cho gia đình, mà cho cả một ngành nghề thủ công mỹ nghệ Việt Nam.

Từ bục giảng đến nhận thức về giá trị lịch sử

Trong ký ức của nhiều thế hệ học trò đầu thập niên 1970, ông Hải trước hết là một nhà giáo. Là giáo viên giỏi cấp quốc gia, dạy địa lý và lịch sử, ông không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn gieo vào học trò ý thức về thời gian, về chiều sâu văn hóa và giá trị của quá khứ. Chính nền tảng đó đã định hình con người ông sau này: nhìn kinh tế không thuần túy bằng con số mà bằng lớp trầm tích lịch sử phía sau mỗi sản phẩm, mỗi hiện vật.

Sau ngày đất nước thống nhất, trong bối cảnh nền kinh tế còn thiếu thốn và manh mún, ông Hải sớm nhận ra một nghịch lý: Việt Nam sở hữu một kho tàng di sản vật chất phong phú nhưng giá trị của chúng chưa được nhận diện đúng mức. Từ nhận thức ấy, ông đến với cổ vật, ban đầu là sưu tầm rồi dần dần chuyển sang kinh doanh với quy mô lớn, trong bối cảnh thị trường đồ cổ còn rất sơ khai.

Có thời điểm ông Hải sở hữu kho đồ cổ chất kín nhà, từ đồ sứ, đồ gỗ đến những hiện vật có niên đại hàng trăm năm, không ít thương nhân nước ngoài, đặc biệt từ Trung Quốc, tìm đến mua lại. Trong bối cảnh kinh tế Việt Nam cuối thập niên 1970 – đầu 1980 còn ở mức rất thấp, quy mô tài sản ấy là điều hiếm gặp, thậm chí gây choáng ngợp.

Tư duy kinh tế sớm hơn thời đại

Ít người biết rằng song song với việc buôn bán đồ cổ, ông Hải còn tham gia tư vấn kinh tế cho một số lãnh đạo cấp cao đầu thập niên 1980, khi đất nước loay hoay tìm kiếm những mô hình phát triển phù hợp. Ông góp mặt trong các chương trình kinh tế nhỏ nhưng mang tính thực nghiệm rất cao, đặt trọng tâm vào việc tận dụng nguồn lực xã hội.

Một trong những dấu ấn đáng nhớ là chương trình “kế hoạch nhỏ” gắn với tái chế. Ông từng trực tiếp dẫn các lãnh đạo ra bãi rác, dùng que gẩy từng loại phế liệu – từ dây đồng, chai nhựa đến kim loại – để minh chứng rằng rác thải, nếu được phân loại đúng cách, có thể trở thành nguồn lực kinh tế. Đó là tư duy mà đến hôm nay, nhiều quốc gia phát triển vẫn xem là một trong những thách thức lớn nhất của kinh tế tuần hoàn.

Chính từ những thực nghiệm ấy, các cơ sở sản xuất ban đầu của ngành nhựa được hình thành. Với ông Hải, kinh tế không thể tách rời xã hội: tạo việc làm cho học sinh, giảm gánh nặng an sinh và biến những thứ bị bỏ đi thành giá trị mới.

Bước ngoặt sang sản xuất và “thời kỳ vàng son”

Nhìn lại kho cổ vật đồ sộ của mình, ông Hải sớm rút ra một kết luận mang tính bản lề: giá trị bền vững nhất không nằm ở kim loại dễ bị ăn mòn hay làm giả mà ở đồ sứ và đồ gỗ – những vật liệu có khả năng tồn tại hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm. Từ nhận thức đó, ông quyết định rẽ sang một hướng đi táo bạo: từ thương mại sang sản xuất.

Năm 1981, xưởng gốm sứ được thành lập, đánh dấu bước ngoặt quan trọng. Thay vì chỉ buôn bán, ông tổ chức đào tạo thợ, đi khắp các làng nghề, tìm kiếm những người trẻ mới 16–17 tuổi nhưng đã có nhiều năm cầm cọ, cầm bàn xoay. Quan điểm của ông rất rõ ràng: Việt Nam có lợi thế nhân công nhưng muốn xuất khẩu thì phải cạnh tranh bằng chất lượng và chuyên môn hóa, không thể chỉ dựa vào giá rẻ.

Thời kỳ ấy, hàng nghìn công nhân làm việc trong hệ thống sản xuất do ông xây dựng. Không chỉ tạo sinh kế, ông còn góp phần nâng tầm giá trị của đồ sứ Việt Nam, đưa sản phẩm từ không gian dân dã bước vào phân khúc trang trí cao cấp. Nhiều làng nghề, trong đó có Bát Tràng, được truyền lại kỹ thuật và tư duy mỹ thuật mới. Đó là giai đoạn “vàng son”, khi ông Hải vừa được giới chơi cổ vật nể trọng, vừa được xem là người có đóng góp đáng kể cho ngành sứ.

Nhưng cũng như nhiều hành trình kinh tế tư nhân khác, sự thăng hoa ấy không kéo dài mãi. Năm 1991, biến động kinh tế và chính trị quốc tế khiến thị trường xuất khẩu sụp đổ. Ông Hải không lựa chọn tiêu thụ trong nước, dòng tiền lập tức đứt gãy. Những hợp đồng trị giá hàng triệu USD dang dở, nhà máy chịu áp lực tài chính khổng lồ.

Sau đó là chuỗi năm tháng khắc nghiệt nhất: bốn lần vào tù, bảy lần đứng trước vành móng ngựa, tài sản nhiều lần bị thu hồi. Với gia đình, đó là giai đoạn vừa kiệt quệ về vật chất, vừa nặng nề về tinh thần. Người con trai – người kế nghiệp hôm nay, thừa nhận đã có lúc giận cha, cho rằng những lựa chọn của ông quá mạo hiểm, quá khác thường so với chuẩn mực an toàn.

Nhưng khi nhìn rộng hơn, anh hiểu rằng có những con người thất bại không phải vì kém năng lực, mà vì đi trước thời đại, gặp hoặc không gặp thời, hoặc bị hoàn cảnh lịch sử đẩy vào thế bất lợi.

Tái sinh từ sứ và vàng

Sau năm 2000, khi một số hiện vật được hoàn trả, trong đó có món đồ sứ khảm vàng, ông Hải nhen nhóm một ý tưởng mới: kết hợp sứ và vàng – hai vật liệu đại diện cho tính bền vững và giá trị. Không phải dát vàng bề mặt đơn giản, mà đưa vàng trở thành một phần của mỹ thuật và cấu trúc sản phẩm.

Phải mất gần 10 năm thử nghiệm, đốt hàng chục cân vàng, công nghệ sứ vẽ vàng mới hoàn thiện vào năm 2010. Với ông, đây không chỉ là kỹ thuật, mà là một triết lý sản xuất: “Vài trăm năm sau, nền sản xuất hôm nay sẽ để lại điều gì?”. Sứ có thể tồn tại lâu dài, vàng là kim loại quý, sự kết hợp ấy tạo ra những sản phẩm vừa có giá trị thẩm mỹ, vừa có giá trị lịch sử và lưu trữ.

Năm 2014, khi ông Hải bị tai biến, con trai ông (anh Bùi Xuân Hoàng Linh) chính thức nhận chuyển giao. Doanh nghiệp lúc này không còn ánh hào quang cũ, lại phải đối mặt với cạnh tranh khốc liệt từ hàng nhập khẩu giá rẻ, đặc biệt là từ Trung Quốc. Thiên tai và sự cố nhà xưởng càng khiến con đường thêm chông gai.

Dưới góc nhìn của người kế nghiệp, những năm tháng bão tố của gia đình là lát cắt điển hình của một thế hệ doanh nhân đi trước thời đại. Những nghiên cứu, thử nghiệm và sản phẩm mà ông Hải theo đuổi, dù có lúc bị bỏ dở hoặc trả giá đắt, đã đặt nền móng quan trọng cho ngành sứ Việt Nam. Tư duy “sứ vàng” không chỉ dừng ở sản phẩm trưng bày mà còn có thể bước vào các công trình kiến trúc, không gian văn hóa, điểm đến du lịch – nơi mỹ thuật, vật liệu quý và giá trị biểu tượng hòa quyện để tạo nên đẳng cấp riêng.

Anh Bùi Xuân Hoàng Linh cho rằng di sản lớn nhất mà cha để lại không nằm ở tài sản hay nhà xưởng mà ở ý chí không khuất phục trước thất bại. Chính tinh thần ấy buộc thế hệ sau phải tiếp tục đi tiếp, dù con đường phía trước không hề bằng phẳng. Vì vậy, khi nói về tương lai thương hiệu “Hải đồ cổ”, anh không đặt mục tiêu đơn thuần là phục hồi ánh hào quang cũ. Điều anh theo đuổi là một sự tái định vị thận trọng nhưng rõ ràng: phục hồi bản sắc, đào sâu giá trị văn hóa và làm phong phú đời sống tinh thần của người Việt thông qua những sản phẩm sứ mang dấu ấn riêng. Không ồn ào, không đại trà, nhưng đủ chiều sâu để tồn tại lâu dài – như chính hành trình hơn nửa thế kỷ thăng trầm của kinh tế tư nhân Việt Nam.