Hàng trăm nghìn doanh nghiệp 'xác sống': Làm gì để rút lui an toàn?

Quy trình thành lập doanh nghiệp ngày càng được đơn giản hóa, chỉ cần vài thao tác trực tuyến hoặc 2 - 3 ngày làm việc là một doanh nghiệp mới có thể ra đời. Thế nhưng, ở chiều ngược lại, việc giải thể hoặc phá sản vẫn là một hành trình nhiều trở ngại, có thể kéo dài hàng tháng, thậm chí hàng năm, khiến chủ doanh nghiệp tốn không ít thời gian, chi phí và công sức.

Nút thắt từ cả doanh nghiệp và cơ chế quản lý

Ở góc độ doanh nghiệp, GS.TS Mạc Quốc Anh, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội, cho rằng thủ tục đóng mã số thuế, tạm ngừng kinh doanh và giải thể vẫn là điểm khó, đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ.

Theo ông, trong khi doanh nghiệp lớn thường có bộ phận kế toán, pháp chế hoặc thuê đơn vị tư vấn để xử lý các nghĩa vụ khi rút khỏi thị trường, nhiều doanh nghiệp nhỏ lại chưa phân biệt rõ giữa “nghỉ bán hàng”, “tạm ngừng kinh doanh”, “chấm dứt hoạt động” và “đóng mã số thuế”. Đây là nguyên nhân khiến doanh nghiệp dễ bỏ sót nghĩa vụ và gặp khó khi muốn hoàn tất thủ tục chấm dứt hoạt động.

GS.TS Mạc Quốc Anh cho rằng cần nhìn nhận vấn đề từ cả hai phía. Doanh nghiệp có nghĩa vụ thì phải thực hiện, nợ thuế thì phải trả, nhưng cũng cần phân biệt giữa trường hợp cố tình vi phạm, trốn tránh nghĩa vụ với những doanh nghiệp thực tế đã ngừng hoạt động, không còn doanh thu nhưng chưa hoàn tất thủ tục pháp lý.

Ở góc độ quản lý, PGS.TS Trần Huy Hoàng, Phó hiệu trưởng thường trực Trường đại học Văn Hiến, chuyên gia tài chính - ngân hàng, cho rằng một bộ phận người kinh doanh còn chủ quan, mặc định rằng khi ngừng hoạt động thì doanh nghiệp đã “chết” và không còn nghĩa vụ kê khai, nộp phí, lệ phí. Trong khi đó, các nghĩa vụ này vẫn được quy định rõ trong Luật Doanh nghiệp và Luật Quản lý thuế. Việc không thực hiện nghĩa vụ trong nhiều năm có thể khiến doanh nghiệp phát sinh nợ, tiền phạt và thêm nhiều vướng mắc khi giải thể.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Trần Huy Hoàng, nút thắt lớn hơn nằm ở chính cơ chế thủ tục. Ông chỉ ra sự bất bình đẳng giữa hai đầu của vòng đời doanh nghiệp: gia nhập thị trường được thiết kế theo hướng hậu kiểm, tạo điều kiện để doanh nghiệp thành lập nhanh và thuận lợi, trong khi rút lui lại mang nặng tư duy tiền kiểm, với yêu cầu kiểm tra trước khi hoàn tất giải thể.

Hạ tầng dữ liệu chưa đủ mạnh để các cơ quan tự động đối soát cũng làm gia tăng tâm lý e ngại rủi ro của cán bộ thuế. Lo ngại bỏ sót nghĩa vụ thuế hoặc phát sinh gian lận khiến phương án an toàn thường được lựa chọn là kéo dài thời gian kiểm tra, qua đó làm gia tăng lượng hồ sơ tồn đọng.

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance, luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS, gọi đây là tình trạng “doanh nghiệp xác sống”, tức doanh nghiệp đã dừng kinh doanh từ nhiều năm nhưng vẫn tồn tại trên hệ thống do chưa hoàn tất các thủ tục pháp lý.

Theo luật sư, nguyên nhân một phần xuất phát từ nguyên tắc quản lý thuế “tự khai, tự nộp, tự chịu trách nhiệm”. Khi doanh nghiệp tự ý ngừng hoạt động, bỏ địa chỉ kinh doanh mà không làm thủ tục tạm ngừng hoặc giải thể, về mặt pháp lý doanh nghiệp vẫn tồn tại.

Trong khi đó, dữ liệu và cơ chế cảnh báo chưa thực sự liên thông, chủ động. Nhiều chủ doanh nghiệp chỉ biết mình còn nghĩa vụ thuế hoặc đang vướng mã số thuế khi phát sinh nhu cầu thực hiện một thủ tục hành chính khác, thậm chí khi làm thủ tục xuất cảnh.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn cũng lưu ý không nên mặc định toàn bộ số tiền hàng trăm triệu đồng mà một số doanh nghiệp phải xử lý để “khai tử” là tiền phạt. Khoản tiền này có thể bao gồm lệ phí môn bài, tiền chậm nộp, các khoản phạt vi phạm thủ tục trong thời hiệu xử phạt và chi phí thuê dịch vụ kế toán, pháp lý để xử lý hồ sơ tồn đọng.

Đáng chú ý, theo quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế, thời hiệu xử phạt đối với vi phạm thủ tục thuế là 2 năm. Do đó, không thể hiểu rằng cơ quan thuế có thể xử phạt một hành vi không nộp tờ khai từ năm 2014 vào năm 2026.

Cần cơ chế để doanh nghiệp “rút lui” an toàn

Từ thực tế trên, GS.TS Mạc Quốc Anh đề xuất xây dựng quy trình rút gọn để doanh nghiệp có thể đóng cửa đúng pháp luật theo hướng đơn giản, thuận tiện, không tạo tâm lý e ngại khi rời thị trường.

Với những doanh nghiệp thực tế không còn hoạt động, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, có thể thiết kế quy trình trực tuyến, cho phép người nộp thuế tự tra cứu toàn bộ nghĩa vụ, hoàn thành các khoản phải nộp và nhận xác nhận chấm dứt hoạt động ngay trên hệ thống.

Trong khi đó, luật sư Nguyễn Văn Tuấn cho rằng cần nghiên cứu một cơ chế rút lui minh bạch, nhanh chóng đối với doanh nghiệp đã thực sự ngừng hoạt động, không còn doanh thu và không có dấu hiệu trốn thuế.

Một phương án được ông đề xuất là bổ sung cơ chế “xóa tên tự động”. Theo đó, doanh nghiệp không phát sinh doanh thu, không nộp báo cáo tài chính hoặc tờ khai thuế trong 3 năm liên tiếp và không có nợ thuế gốc, hoặc chỉ có khoản nợ dưới một ngưỡng nhất định, có thể được cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế xem xét tự động chấm dứt hiệu lực mã số thuế và xóa tên khỏi hệ thống.

Một hướng khác là nghiên cứu cơ chế “giải thể trước, bảo lưu nghĩa vụ thuế sau” đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa đáp ứng các điều kiện nhất định. Doanh nghiệp không có nợ thuế của bên thứ ba có thể được giải thể trên cơ sở cam kết tự kê khai, trong khi cơ quan chức năng vẫn có quyền hậu kiểm và xử lý nếu phát hiện nghĩa vụ thuế còn tồn tại.

Luật sư cũng đề xuất xem xét miễn hoặc giảm các khoản phạt thủ tục, lệ phí môn bài đối với doanh nghiệp chứng minh được đã ngừng hoạt động thực tế, không có dòng tiền và không phát sinh hóa đơn trong giai đoạn bị khóa mã số thuế.

Bên cạnh cơ chế rút lui, ông Nguyễn Văn Tuấn cho rằng cần xây dựng hệ thống cảnh báo sớm để doanh nghiệp biết ngay khi phát sinh vi phạm. Với sự phát triển của VNeID, eTaxMobile và cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, cơ quan thuế có thể nghiên cứu gửi cảnh báo tự động tới người đại diện theo pháp luật ngay khi doanh nghiệp trễ hạn tờ khai đầu tiên, đồng thời nêu rõ nghĩa vụ và hậu quả nếu không khắc phục.

“Không thể để tình trạng ‘nuôi vi phạm cho lớn’ rồi mới xử lý. Cơ chế quản lý cần chuyển mạnh từ xử lý hậu quả sang cảnh báo và phòng ngừa vi phạm từ sớm”, luật sư Nguyễn Văn Tuấn đề xuất.

Theo ông, tháo gỡ điểm nghẽn này không đồng nghĩa với dung túng cho hành vi trốn thuế. Ngược lại, một cơ chế rút lui rõ ràng sẽ giúp làm sạch dữ liệu quản lý, giảm gánh nặng thủ tục và tạo cơ hội để những người từng thất bại trong kinh doanh có thể khép lại nghĩa vụ một cách minh bạch, thay vì bị “treo” trên hệ thống trong nhiều năm.

Theo số liệu của Cục Thuế, trong 8 tháng đầu năm, cơ quan thuế đã hoàn tất chấm dứt hiệu lực mã số thuế đối với 94.991 doanh nghiệp, tổ chức. Tuy nhiên, chỉ 23.017 hồ sơ được đề nghị chấm dứt trong năm 2026, trong khi gần 72.000 hồ sơ còn lại được nộp từ năm 2025 trở về trước và được tập trung xử lý trong khuôn khổ Chiến dịch “Làm sạch mã số thuế”.

Phó Cục trưởng Cục Thuế Mai Sơn cho biết, việc số doanh nghiệp, tổ chức được đưa ra khỏi hệ thống quản lý thuế tăng mạnh trong năm nay không đồng nghĩa số doanh nghiệp thực tế rút khỏi thị trường cũng tăng tương ứng. Phần lớn số liệu phản ánh quá trình xử lý hồ sơ tồn đọng, cập nhật trạng thái pháp lý và làm sạch dữ liệu quản lý thuế.