Hơn 30.000 tỷ đồng cải tạo Hồ Tây: Khai mở 'mỏ vàng' du lịch của Hà Nội

Di sản bị "bóp nghẹt" bởi thực tại lấn chiếm, ô nhiễm

Hồ Tây từ lâu được ví như “lá phổi xanh”, “viên ngọc quý” và cấu trúc văn hóa - sinh thái đặc biệt của Thăng Long - Hà Nội. Tuy nhiên, tốc độ đô thị hóa nhanh đang tạo sức ép lên môi trường, giao thông và không gian công cộng ven hồ, khiến người dân ngày càng khó tiếp cận, tận hưởng trọn vẹn giá trị của khu vực này.

Một chiều cuối tuần, anh Minh và chị Lan đưa con gái 2 tuổi từ Thanh Xuân đến Hồ Tây. Chuyến đi đơn giản trở nên bất tiện khi gia đình khó tìm chỗ gửi xe, vỉa hè nhiều đoạn bị thu hẹp bởi bàn ghế, xe máy. “Có lúc cả gia đình phải xuống lòng đường để đi qua một khoảng bị chắn”, chị Lan chia sẻ.

Đây không phải trường hợp cá biệt. Dọc Trích Sài, Nguyễn Đình Thi, Vệ Hồ, vỉa hè nhiều nơi bị hàng quán lấn chiếm, xe máy xếp kín, trong khi giao thông thường xuyên ùn ứ. Không gian công cộng ven hồ vì thế ngày càng thu hẹp, khiến một bộ phận người dân phải “trả phí” hoặc chấp nhận nhiều bất tiện nếu muốn tận hưởng cảnh quan Hồ Tây.

Bên cạnh tình trạng lấn chiếm không gian ven hồ, Hồ Tây còn chịu áp lực ô nhiễm nguồn nước ngày càng nghiêm trọng. Hình ảnh mặt hồ trong xanh với đàn cá, sen Bách Diệp Quảng An nay dần nhường chỗ cho rác thải, bọt nước và những đợt cá chết, thậm chí giống sen Bách Diệp trứ danh Quảng An - linh hồn di sản Hồ Tây phải được đưa sang nơi khác bảo tồn. Nhiều công trình biểu tượng như nhà ga Thủy Phi Cơ cũng xuống cấp, rác thải bủa vây, làm suy giảm cảnh quan đô thị và giá trị của di sản Hồ Tây.

Theo giới chuyên gia, nếu Hà Nội không sớm thực hiện một cuộc tái thiết mềm mại và bài bản, di sản Hồ Tây sẽ tiếp tục chịu nhiều sức ép và người dân Thủ đô sẽ thiệt thòi nhất.

Số liệu thống kê từ Công an phường Tây Hồ cho thấy, trong 6 tháng đầu năm 2026, các lực lượng chức năng trên địa bàn phường đã lập hồ sơ xử phạt 1.700 trường hợp vi phạm trật tự đô thị và an toàn giao thông, thu nộp ngân sách nhà nước hơn 1,17 tỷ đồng. Trong đó, vi phạm liên quan dải ven hồ Tây chiếm tới một nửa.

Theo bà Nguyễn Thị Thiên Phương - Phó Cục trưởng Cục Môi trường, hệ sinh thái hồ Tây đang phải đối mặt với những thách thức môi trường rất lớn từ nước thải, rác thải sinh hoạt, đặc biệt là rác thải nhựa, vỏ bao bì… Nguyên nhân từ áp lực của đô thị hóa nhanh chóng, từ các hoạt động dịch vụ, vui chơi quanh hồ.

Lãnh đạo Cục Môi trường khẳng định, bảo vệ hồ Tây không còn là trách nhiệm của riêng một cơ quan, tổ chức nào, mà đòi hỏi sự chung tay mạnh mẽ của toàn xã hội.

“Hà Nội có một, Thủ đô có một, Hồ Tây cũng chỉ có một”. Hồ Tây mang giá trị đặc biệt về cảnh quan và di sản văn hóa, vì vậy việc phát triển khu vực này cần được nghiên cứu, quy hoạch đồng bộ và phù hợp với yêu cầu phát triển của một Thủ đô hiện đại. Việc khai thác Hồ Tây cần đặt trong tầm nhìn dài hạn, vừa bảo tồn giá trị đặc hữu, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển mới của Hà Nội.

Triết lý "Lấy con người làm trung tâm" và bước đi chiến lược

Câu hỏi về việc bảo tồn và nâng tầm du lịch Hồ Tây mới đây đã phần nào được giải đáp bằng một dự án quy mô lớn do Hà Nội chủ trì. Dự án cải tạo và phát huy giá trị Hồ Tây vừa được Hội đồng Nhân dân Thành phố Hà Nội thông qua chủ trương đầu tư với tổng mức sơ bộ hơn 30.151 tỷ đồng. Dự án được triển khai theo phương thức đối tác công tư (PPP), loại hợp đồng xây dựng - chuyển giao (BT).

Điểm đột phá lớn nhất của dự án này chính là triết lý quy hoạch văn minh: Lấy con người làm trung tâm. Mục tiêu của dự án là kiến tạo không gian cho cộng đồng. Lợi ích cốt lõi thuộc về người dân thông qua việc mở rộng tối đa các trục đi bộ, xây dựng quảng trường nổi, bến thuyền du lịch và các công viên chuyên đề, giúp cộng đồng dễ dàng tiếp cận mặt nước và thụ hưởng không gian văn hóa.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Tiến nhìn nhận, quá trình đô thị hóa, sự gia tăng dân số và số lượng phương tiện cá nhân đang tạo áp lực ngày càng lớn lên khu vực ven hồ. Hạ tầng giao thông chưa theo kịp nhu cầu thực tế khiến nhiều điểm thường xuyên xảy ra ùn ứ, nhiều khu vực ô nhiễm nguồn nước nghiêm trọng. Cảnh quan và các không gian công cộng cũng chưa được tổ chức thành một hệ thống liên tục, thuận tiện để người dân tiếp cận và thụ hưởng.

"Tôi kỳ vọng dự án sẽ đồng thời đáp ứng ba yêu cầu quan trọng. Trước hết là hoàn thiện hạ tầng, cải thiện kết nối và giảm áp lực giao thông quanh hồ. Tiếp đó là chỉnh trang cảnh quan, nâng cao chất lượng môi trường và bảo vệ hệ sinh thái. Trên nền tảng ấy, thành phố mới có thể kết nối các giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan để hình thành những sản phẩm du lịch có chiều sâu, tạo thêm không gian vui chơi, nghỉ ngơi và sinh hoạt văn hóa cho cộng đồng. Đây là việc rất cần thiết và nên được triển khai sớm, triển khai đồng bộ", nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Tiến nói.

Để hiện thực hóa triết lý vị nhân sinh, dự án đưa ra giải pháp tăng diện tích mảng xanh ven hồ từ 120% đến 150% so với hiện trạng. Đây là con số "biết nói" đắt giá nhất trong bản quy hoạch, cụ thể hóa phương án "Mở rộng đường - Tăng diện tích cây xanh".

Theo các bản vẽ mặt cắt, phần diện tích mở rộng thêm chủ yếu dành cho dải phân cách trồng cây và vỉa hè dạo bộ. Vỉa hè ven hồ sẽ được mở rộng tới 3m, 5m, thậm chí 6,8m, kết hợp cùng các làn đường dành riêng cho xe đạp. Việc mở rộng lòng đường tại các trục chính (như từ 5,5m lên 14m) hoàn toàn để tạo ra không gian đệm cho các hoạt động đi bộ, giao lưu văn hóa và lễ hội cộng đồng.

Đồng thời, mặt đường mới sẽ được chẻ đôi bởi các dải phân cách xanh rộng khoảng 2m. Sự xuất hiện của dải phân cách này giúp lọc bụi, giảm tiếng ồn, chia tách luồng giao thông an toàn và tạo bóng mát liên tục cho người đi bộ.

Bên cạnh đó, để giải quyết triệt để bài toán mở rộng không gian mà không làm thu hẹp mảng xanh trên bờ, dự án áp dụng giải pháp kỹ thuật tinh tế: Sử dụng kết cấu sàn và cầu đi bộ lắp ghép bám sát và "vươn ra hồ" (thiết kế dầm consol). Kỹ thuật vươn ra hồ này giúp tránh việc xén gọt các công viên, vườn hoa hiện hữu trên bờ. Đồng thời, các sàn ngắm cảnh nhẹ nhàng vươn ra mặt nước tạo thành những khoảng lùi an toàn, đưa người dân tiếp cận trực tiếp với mặt nước mà không làm mất đi bờ cong uốn lượn tự nhiên của Hồ Tây.

Đánh thức "mạch di sản", mở dư địa phát triển du lịch Hồ Tây

Ở góc độ phát triển du lịch, ông Phạm Hải Quỳnh - Viện trưởng Viện Phát triển Du lịch Châu Á, Chủ tịch Hội Du lịch Cộng đồng Việt Nam, nhấn mạnh, nhu cầu của thị trường du lịch đã thay đổi. Du khách ngày càng quan tâm đến du lịch trải nghiệm, du lịch văn hóa - di sản và các hoạt động kinh tế đêm. Nếu Hồ Tây không chuyển mình kịp thời, Hà Nội có thể bỏ lỡ nguồn thu đáng kể từ dòng khách chất lượng cao.

Quá trình đô thị hóa nhanh đang tạo sức ép lên môi trường nước, cảnh quan và không gian sống quanh hồ. Nếu không sớm có một dự án tổng thể, vừa chỉnh trang hạ tầng, xử lý môi trường, vừa bảo tồn di sản, Hồ Tây có nguy cơ trở thành một hồ sinh hoạt đô thị thông thường, dần đánh mất bản sắc riêng.

"Vì vậy, cải tạo và phát huy giá trị Hồ Tây lúc này không chỉ là làm đẹp một hồ nước hay xây dựng một vài tuyến đường. Đây phải là dự án định hình lại tâm điểm văn hóa - sinh thái của Hà Nội, đưa Hồ Tây thành một điểm đến có tầm vóc, nơi di sản nghìn năm có thể "trò chuyện" với nhịp sống hiện đại", ông Phạm Hải Quỳnh chia sẻ.

TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch và Phát triển Việt Nam, cho rằng với tầm nhìn phát triển Hà Nội trong 100 năm tới, việc chỉnh trang, cải tạo Hồ Tây là cần thiết. Trước hết cần rà soát và đánh giá đầy đủ hệ giá trị của Hồ Tây, bao gồm lịch sử, văn hóa, cảnh quan và kinh tế. Cần xem xét những giá trị này tác động như thế nào đến không gian Hà Nội và ngược lại, từ đó đưa ra phương án cải tạo phù hợp với định hướng phát triển dài hạn của Thủ đô.

Nhìn ra thế giới, những hồ nước di sản nổi tiếng như Tây Hồ (Hàng Châu, Trung Quốc) hay hồ Union (Seattle, Mỹ) cũng từng đứng trước nguy cơ "chết lâm sàng" vì ô nhiễm và đô thị hóa. Nhưng nhờ những cuộc "đại phẫu" hạ tầng quyết liệt, nạo vét bùn đất và kiên quyết nhường không gian ven nước cho người đi bộ, họ đã biến những mặt nước này thành di sản sống tầm cỡ quốc tế, thu hút hàng triệu du khách và cải thiện mạnh mẽ chất lượng sống cho người dân.