‘Khủng hoảng còn lớn hơn Covid’: Những cú sốc bủa vây doanh nghiệp Mỹ

Ông Jeff Vojta dường như không thể thoát khỏi những vận rủi liên tiếp. Giám đốc điều hành Dilworth Coffee ở Raleigh, bang Bắc Carolina, đã phải đối mặt với một vụ mùa cà phê tồi tệ tại Brazil vào năm 2024, đẩy giá cà phê kỳ hạn lên mức cao kỷ lục.

Sang năm sau, chính sách thuế quan toàn cầu của Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục khiến giá cà phê tăng cao hơn. Đến năm nay, chiến sự tại Iran và hiện tượng Siêu El Niño lại tạo thêm những bất ổn mới.

“Giữa những gián đoạn trong vận chuyển, tình trạng thiếu container, chi phí tăng cao do những diễn biến ở Biển Đỏ và giá phân bón leo thang, chúng ta đang trải qua một giai đoạn biến động chưa từng có. Có quá nhiều điều bất định”, ông Vojta, người sáng lập nhà phân phối cà phê hơn 30 năm trước, cho biết.

Trên khắp nước Mỹ, các chủ doanh nghiệp trong nhiều ngành nghề cũng bày tỏ rằng họ đang rơi vào tình cảnh tương tự. Một cuộc khảo sát hàng tháng của Viện Quản lý Chuỗi Cung ứng (ISM) hồi đầu tháng cho thấy một số lãnh đạo doanh nghiệp thậm chí so sánh môi trường kinh doanh hiện tại với thời kỳ đại dịch Covid.

Theo họ, Covid còn dễ đối phó hơn. Những gián đoạn quy mô lớn và tình trạng giá cả biến động mạnh đang buộc các doanh nghiệp phải đưa ra những lựa chọn khó khăn. Họ không biết phải lập kế hoạch ra sao, trong khi khách hàng vốn lo ngại lạm phát cũng không muốn phải trả thêm tiền.

“Đây chắc chắn là một vấn đề lớn hơn Covid. Nó hoàn toàn khác. Đây là một vấn đề về năng lượng”, ông Jack Buffington, Phó giáo sư quản lý chuỗi cung ứng tại Đại học Denver, nhận định.

Chính quyền Tổng thống Trump đã cố gắng mô tả chiến sự với Iran như một cú sốc kinh tế tạm thời, đồng thời cho rằng khi xung đột được giải quyết, giá dầu và lạm phát sẽ nhanh chóng hạ nhiệt. Tuy nhiên, những khó khăn mà chuỗi cung ứng Mỹ đang phải đối mặt cho thấy áp lực giá sẽ không dễ dàng biến mất, ngay cả khi chiến sự kết thúc.

Những cú sốc liên tiếp đẩy chi phí lên cao

“Giá dầu sẽ giảm mạnh khi chiến sự với Iran kết thúc thắng lợi. Tất cả sẽ diễn ra nhanh chóng”, Tổng thống Trump viết trong một bài đăng trên Truth Social vào Ngày Lao động.

Thực tế từng cho thấy giá năng lượng có thể giảm nhanh khi tình hình tại Trung Đông dịu xuống. Vào giữa tháng 6, khi eo biển Hormuz tạm thời mở cửa trở lại sau khi Mỹ và Iran ký một bản ghi nhớ, giá xăng giảm xuống dưới 4 USD/gallon, trong khi giá dầu xuống dưới mức trước chiến sự.

“Rõ ràng, giá xăng đang quá cao. Khi chúng ta giải quyết được vấn đề tại eo biển Hormuz, điều đó sẽ tác động trực tiếp và giúp kéo giảm giá thực phẩm”, Chủ tịch Hạ viện Mỹ Mike Johnson nói trong một cuộc họp báo ngày 16/9.

Tuy nhiên, nhiều yếu tố đã thay đổi kể từ tháng 6. Giá nhiên liệu và chi phí vận chuyển cao bắt đầu lan sang nhiều lĩnh vực khác của nền kinh tế. Lạm phát lõi, không bao gồm giá năng lượng và thực phẩm dễ biến động, đã tăng trong tháng trước với tốc độ mạnh nhất kể từ tháng 4, trong đó giá dịch vụ tiếp tục tăng - những chi phí thường khó giảm trở lại sau khi đã tăng.

Giá dầu diesel đã tăng gấp đôi kể từ tháng 3 do chiến sự tại Trung Đông leo thang và Ukraine tiếp tục tấn công các nhà máy lọc dầu của Nga. Lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel của Nga cũng đã loại khỏi thị trường khoảng 12% nguồn cung dầu diesel vận chuyển bằng đường biển toàn cầu.

Trong khi đó, các cuộc tấn công của lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn tại Biển Đỏ và nạn cướp biển Somalia ở Vịnh Aden tiếp tục buộc các hãng tàu phải chuyển hướng vòng qua châu Phi để tránh các cuộc tấn công. Theo ông Ryan Petersen, Giám đốc điều hành Flexport, điều này đã làm giảm 15% năng lực vận tải biển toàn cầu trong năm nay.

“Tôi đã làm trong lĩnh vực logistics 25 năm và chưa bao giờ chứng kiến điều gì tồi tệ như thế này”, ông Petersen nói.

Thời tiết cực đoan cũng khiến tình hình thêm phức tạp. Những cơn bão liên tiếp từng khiến cảng Thượng Hải, cảng container lớn nhất thế giới, gần như đóng cửa trong hai tuần và tiếp tục gây ra những chậm trễ đáng kể.

Trong khi đó, các doanh nghiệp nhỏ đang ngày càng chịu sức ép. Ông Sean Brownlee, Giám đốc điều hành Ravenox, nhà sản xuất dây thừng, dây buộc và dây xích, cho biết doanh nghiệp nhỏ thường cố gắng hấp thụ chi phí càng lâu càng tốt trước khi buộc phải chuyển một phần sang khách hàng. “Giờ đây, chúng tôi đang cảm nhận áp lực rất lớn”, ông Brownlee nói.

Bài toán khó hơn cả thời Covid

Một người tham gia khảo sát của ISM mô tả tình hình chuỗi cung ứng hiện nay là một “cuộc khủng hoảng thậm chí còn lớn hơn và phức tạp hơn cả trong và sau đại dịch Covid”.

Năm 2020, các tàu container mắc kẹt hàng tuần khi tìm cách cập cảng, trong khi các cửa hàng không thể đáp ứng nhu cầu đối với giấy vệ sinh, khẩu trang hay nước rửa tay. Chuỗi cung ứng gần như đình trệ hoàn toàn trước khi từng bước hoạt động trở lại.

Điểm khác biệt hiện nay là chuỗi cung ứng liên tục thay đổi và khó dự đoán. Hoạt động vận chuyển khi bị gián đoạn, khi được khôi phục, rồi lại tiếp tục gặp trục trặc. Giá cả cũng biến động liên tục, lúc tăng, lúc giảm, rồi có thể lại tăng vọt.

“Chuỗi cung ứng vẫn vận hành, nhưng với chi phí cao hơn, nhiều trở ngại hơn và mức độ bất định lớn hơn so với thời Covid”, ông Brownlee nói.

Mức độ biến động này đặc biệt khó khăn đối với những doanh nghiệp vốn cần lập kế hoạch dài hạn. Ông Vojta cho biết Dilworth Coffee hiện phải dành nhiều nguồn lực hơn cho việc nghiên cứu và xây dựng mô hình giá. Công ty từng chốt nguồn cung cà phê trước 12-24 tháng, nhưng nay chỉ dám chuẩn bị trước 3-6 tháng.

Thời tiết tiếp tục là một yếu tố quan trọng. Hiện tượng Siêu El Niño trong năm nay đã làm dấy lên những lo ngại về sản lượng cà phê tại Việt Nam và Brazil. Trong khi đó, chi phí vận chuyển quá cao khiến Dilworth không thể dự trữ lượng cà phê lớn như trước. Biên lợi nhuận bị thu hẹp, còn khách hàng không còn nguồn thu nhập khả dụng dồi dào như những năm sau đại dịch.

Thông thường, doanh số của Vojta chỉ biến động khoảng 5% mỗi tháng. Hiện nay, con số này có thể tăng hoặc giảm tới 20%.

“Diễn biến này hoàn toàn mới đối với chúng tôi: Giá dầu diesel sẽ duy trì trên 6 USD trong bao lâu? Chúng tôi sẽ chuyển phần chi phí này sang khách hàng như thế nào? Đây là một thách thức - khách hàng của chúng tôi cũng đang phải đối mặt với những vấn đề tương tự”, ông Vojta nói.

Đối với các doanh nghiệp Mỹ, thách thức hiện nay không chỉ đến từ một cuộc chiến hay một cú sốc năng lượng riêng lẻ, mà từ sự cộng hưởng của nhiều yếu tố: chi phí nhiên liệu tăng, vận tải gián đoạn, thời tiết cực đoan và giá cả biến động khó lường. Chính sự bất định kéo dài này đang khiến việc lập kế hoạch và duy trì hoạt động trở nên khó khăn hơn.