Làm sao để thu hút giới 'buôn tiền' chuyên nghiệp về IFC?

Lâu nay Việt Nam quen với bài toán thu hút vốn nước ngoài để đầu tư vào tài sản nội địa; ở vai trò đó, Việt Nam là điểm đến của vốn. Tham vọng của một trung tâm tài chính quốc tế lại khác: biến Việt Nam thành nơi vốn toàn cầu được quản lý, định giá và luân chuyển - kể cả những dòng vốn chỉ đi qua chứ không nhất thiết ở lại. Đây là sự thay đổi căn bản từ một điểm đến của các dòng vốn sang một trung tâm luân chuyển vốn.

Để làm được điều này, mấu chốt là thu hút giới “buôn tiền” chuyên nghiệp. Đây là những chủ thể chủ động tạo lập, định giá và luân chuyển vốn. Có thể phân chia thành 6 chủ thể chính sau:

Nhóm 1 là các quỹ đầu cơ. Đây là nhóm mang tính “buôn tiền” đúng nghĩa: sống bằng chênh lệch giá, đòn bẩy và tốc độ giao dịch. Ngoài ưu đãi thuế, điều kiện cần với nhóm này là khả năng bán khống, vay mượn chứng khoán, một phổ công cụ phái sinh đủ rộng, sự hiện diện của môi giới chính (prime broker) và quyền luân chuyển vốn thông suốt - tất cả đều là yếu tố Việt Nam còn yếu. Do đó, việc Việt Nam cần làm là xây dựng dần những cấu phần đó ngay từ bây giờ, bởi chúng mất nhiều năm mới có thể hoàn thiện.

Nhóm 2 là các nhà tạo lập thị trường (market maker) và các tổ chức tự doanh. Khác với quỹ đầu cơ, họ không quản lý tiền của khách hàng mà giao dịch bằng chính nguồn vốn của mình. Vai trò của nhóm này là liên tục mua - bán, qua đó tạo thanh khoản và giúp thị trường vận hành thông suốt. Thiếu họ, một trung tâm tài chính dù có cơ chế pháp lý tốt cũng khó hình thành một thị trường sôi động. Đối với Việt Nam, đây là lực lượng nòng cốt để xây dựng thanh khoản cho thị trường. Vì vậy, cần sớm hình thành cơ chế nhà tạo lập thị trường chính thức, có các chính sách ưu đãi phù hợp, đồng thời phát triển các nghiệp vụ như bán khống, vay và cho vay chứng khoán, cùng hệ thống giao dịch có độ trễ thấp để nâng cao hiệu quả vận hành của thị trường.

Nhóm 3 là các công ty quản lý tài sản - những tổ chức quản lý dòng vốn dài hạn và ổn định nhất trên thị trường. Họ quản lý tiền của hàng triệu nhà đầu tư thông qua các quỹ đầu tư, quỹ ETF, quỹ hưu trí hay các sản phẩm bảo hiểm, sau đó phân bổ nguồn vốn này vào cổ phiếu và trái phiếu của doanh nghiệp. Nói cách khác, đây là cầu nối biến tiền tiết kiệm của người dân thành nguồn vốn dài hạn cho nền kinh tế. Điều họ quan tâm không phải là ưu đãi thuế, mà là chất lượng của thị trường: mức độ minh bạch, chuẩn mực quản trị doanh nghiệp, khả năng tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài và thanh khoản đủ lớn để giải ngân.

Vì vậy, nhiệm vụ của Việt Nam không chỉ là duy trì lộ trình nâng hạng lên MSCI, mà còn tiếp tục nâng cao chuẩn mực quản trị doanh nghiệp, mở rộng công bố thông tin bằng tiếng Anh, từng bước áp dụng các chuẩn mực kế toán quốc tế, nới giới hạn sở hữu nước ngoài ở những lĩnh vực phù hợp và cải thiện thanh khoản của thị trường.

Nhóm 4 là các quỹ đầu tư tư nhân (private equity), quỹ tín dụng tư nhân (private credit) và quỹ đầu tư mạo hiểm (venture capital). Khác với các quỹ đầu tư trên sàn chứng khoán, họ đầu tư hoặc cho vay trực tiếp doanh nghiệp nên không quá phụ thuộc vào thanh khoản của thị trường. Đây cũng là một trong những dòng vốn tăng trưởng nhanh nhất thế giới, với các tên tuổi như Blackstone, Apollo, KKR hay Ares.

Đối với Việt Nam, đây là nhóm nhà đầu tư nên ưu tiên thu hút trước. Trong bối cảnh doanh nghiệp vẫn phụ thuộc nhiều vào tín dụng ngân hàng, các quỹ này có thể bổ sung nguồn vốn trung và dài hạn cho khu vực sản xuất - kinh doanh. Để đón dòng vốn này, Việt Nam cần sớm hoàn thiện khung pháp lý cho quỹ đầu tư và tín dụng tư nhân, từ cơ chế thành lập quỹ, lựa chọn luật áp dụng, giải quyết tranh chấp đến các kênh thoái vốn minh bạch.

Nhóm 5 là các văn phòng gia đình (family office) và ngân hàng tư nhân (private bank) - nguồn vốn linh hoạt của các cá nhân siêu giàu. Với khẩu vị rủi ro cao và khả năng ra quyết định nhanh, đây là dòng “vốn mồi” mà nhiều trung tâm tài chính mới tìm cách thu hút. Những tên tuổi tiêu biểu gồm Walton Enterprises, Soros Fund Management, UBS, Julius Baer và J.P. Morgan Private Bank. Đối với Việt Nam, đây là nhóm nhà đầu tư phù hợp trong giai đoạn đầu phát triển IFC, nhưng để thu hút họ cần một khung pháp lý riêng cho family office, chính sách về cư trú, bảo vệ tài sản và kế thừa, cùng hạ tầng sống đạt chuẩn quốc tế để họ có thể đưa cả gia đình đến sinh sống và đầu tư.

Nhóm 6 là các định chế phân bổ vốn dài hạn như quỹ đầu tư quốc gia, quỹ hưu trí và doanh nghiệp bảo hiểm. Họ không trực tiếp giao dịch mà phân bổ nguồn vốn khổng lồ thông qua các nhà quản lý tài sản, với tầm nhìn đầu tư hàng chục năm. Tiêu biểu có GIC, Temasek, Khazanah, Danantara, Norway GPFG và ADIA. Điều họ quan tâm nhất là một môi trường đầu tư ổn định, minh bạch và các dự án đủ quy mô để giải ngân. Để thu hút được các định chế này, Việt Nam cần nâng cao chuẩn mực quản trị, phát triển các dự án hạ tầng, năng lượng và tài chính xanh có quy mô lớn, đồng thời xây dựng các đối tác nội địa đủ năng lực tiếp nhận và quản lý dòng vốn.

Vậy nên bắt đầu từ đâu? Trước hết là vốn tư nhân và văn phòng gia đình - những nhóm phù hợp nhất với điều kiện hiện nay của Việt Nam. Tiếp đó là xây dựng hệ sinh thái dịch vụ tài chính, phát huy vai trò của các định chế trong nước và đón dòng vốn từ các công ty quản lý tài sản khi quá trình nâng hạng phát huy hiệu quả. Riêng các quỹ đầu cơ và nhà tạo lập thị trường nên là mục tiêu trung hạn, khi thanh khoản và hạ tầng giao dịch đã phát triển tương xứng.

Song song với đó, Việt Nam cần chuẩn bị nguồn nhân lực tài chính chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực tài chính định lượng, quản trị rủi ro và giao dịch. Quan trọng hơn, mỗi dòng vốn đều có những điều kiện tiên quyết riêng. Không thể thu hút quỹ đầu cơ khi chưa có bán khống, hay mời các công ty quản lý tài sản tham gia khi thị trường còn thiếu minh bạch.