Làn sóng thuế quan mới của Tổng thống Trump chỉ mới bắt đầu

Khi trở lại Nhà Trắng vào năm ngoái, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã giáng loạt đòn thuế quan trên diện rộng lên các đối tác thương mại. Tuy nhiên, khởi đầu đầy quyết liệt đó nhanh chóng biến thành một giai đoạn hỗn loạn của chương trình nghị sự thương mại, trước khi bị đảo ngược bởi Tòa án Tối cao Mỹ trong năm nay.

Hiện chính quyền Tổng thống Trump đang chuyển sang giai đoạn mới, tập trung xây dựng một "bức tường thuế quan" có nền tảng pháp lý vững chắc hơn bằng cách dựa vào các đạo luật thương mại truyền thống đã được kiểm chứng qua thực tiễn.

Thay thế trực tiếp các mức thuế cũ

Đợt áp thuế toàn cầu mới nhất của Mỹ là mức thuế 10% - 12,5% đối với hàng hóa từ 60 quốc gia với lý do các nước này thực thi chưa hiệu quả các lệnh cấm lao động cưỡng bức. Đây được xem là phát súng mở màn cho hàng loạt biện pháp thuế quan sẽ được công bố trong những tháng tới.

Các biện pháp này bao gồm điều tra về tình trạng dư thừa năng lực sản xuất công nghiệp, đánh cắp sở hữu trí tuệ, cũng như các biện pháp bảo vệ an ninh quốc gia đối với những ngành công nghiệp chiến lược như chất bán dẫn, robot và máy móc công nghiệp.

Theo ông Dan Ujczo, Phó Tổng cố vấn pháp lý của tập đoàn năng lượng Canada Cenovus Energy và là chuyên gia về thương mại Mỹ - Canada, chính sách thuế quan của Tổng thống Trump đang bước qua giai đoạn khởi đầu để tiến tới quá trình triển khai trên diện rộng.

"Trong vài tuần tới, và chắc chắn trước khi mùa hè kết thúc, phần lớn chính sách thương mại của Tổng thống Trump sẽ được đưa vào thực thi đầy đủ", ông Dan Ujczo nhận định.

Theo các chuyên gia, điều này có thể mang lại sự rõ ràng và ổn định hơn cho cộng đồng doanh nghiệp về cấu trúc thuế quan mà chính quyền Tổng thống Trump hướng tới. Trong khi đó, nhiều đối tác thương mại của Mỹ có thể sẽ phải tiếp tục đàm phán và cân nhắc các nhượng bộ bổ sung nhằm duy trì khả năng tiếp cận thị trường nhập khẩu trị giá 3.400 tỷ USD của nước này.

Các mức thuế chống lao động cưỡng bức mới được áp dụng theo Điều 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 gần như thay thế trực tiếp mức thuế tạm thời 10% áp dụng trên phạm vi toàn cầu vừa hết hiệu lực vào ngày 24/7. Đạo luật Thương mại năm 1974 là đạo luật về chống các hành vi thương mại không công bằng từng được chính quyền Tổng thống Trump sử dụng để áp thuế lên Trung Quốc trong nhiệm kỳ đầu.

Theo Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR), các mức thuế mới sẽ bao phủ tới 99,4% tổng kim ngạch hàng nhập khẩu của Mỹ.

Động thái này cũng tái dựng một phần chính sách thuế quan "Ngày Giải phóng" (Liberation Day) – gói thuế từ 10% đến 50% áp dụng đối với gần như mọi quốc gia – vốn đã bị Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ vì cho rằng được ban hành dựa trên một đạo luật về tình trạng khẩn cấp quốc gia chưa từng được kiểm chứng về mặt pháp lý.

Một phần khác của hệ thống thuế quan nền tảng nhiều khả năng sẽ được khôi phục thông qua cuộc điều tra theo Điều 301 về tình trạng dư thừa năng lực sản xuất công nghiệp, nhắm vào 16 đối tác thương mại lớn, gồm Trung Quốc, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản, Hàn Quốc, Mexico. Cuộc điều tra này tập trung vào các khoản trợ cấp công nghiệp và những chính sách thúc đẩy xuất khẩu của các nền kinh tế nói trên.

Giữa làn sóng chỉ trích đối với chính sách mới của ông Trump, một số doanh nghiệp lại cho rằng về cơ bản mọi thứ vẫn không thay đổi nhiều.

Ông Mark Bissell, Giám đốc điều hành hãng sản xuất máy hút bụi Bissell Inc có trụ sở tại bang Michigan, cho biết các mức thuế mới nhìn chung đều nằm trong dự liệu của công ty, do đó doanh nghiệp không tiến hành tích trữ hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc hay các quốc gia khác để chạy trước thời điểm áp thuế.

"Chúng tôi vẫn điều hành hoạt động kinh doanh với giả định rằng mức thuế sẽ duy trì trong khoảng 10-15%", ông Bissell cho biết trong email gửi Reuters.

Tác động đối với ngân sách Mỹ

Riêng các mức thuế trong chương trình "Ngày Giải phóng" đã đem lại khoảng 166 tỷ USD tiền thuế, góp phần bù đắp đáng kể cho khoản thâm hụt ngân sách liên bang ngày càng lớn. Tuy nhiên, việc hoàn thuế cho các nhà nhập khẩu hiện đã khiến số thu ròng từ chương trình này chuyển sang âm.

Trong khi đó, các mức thuế tạm thời có thời hạn 150 ngày, được áp dụng theo một đạo luật vốn được thiết kế để xử lý khủng hoảng cán cân thanh toán, đã mang lại thêm khoảng 31 tỷ USD doanh thu tính đến ngày 5/7. Tuy nhiên, nếu phán quyết của tòa án liên bang chống lại các mức thuế này được giữ nguyên, toàn bộ khoản tiền trên cũng sẽ phải hoàn trả.

Trong bối cảnh nợ công của Mỹ đang tiến sát mốc 40.000 tỷ USD, ông Josh Lipsky, Chủ tịch phụ trách Kinh tế Quốc tế của Hội đồng Đại Tây Dương (Atlantic Council), cho rằng các chính quyền kế tiếp có thể sẽ ngày càng phụ thuộc vào nguồn thu từ thuế quan.

"Bức tường thuế quan đang được xây dựng lại từng viên gạch một và sẽ rất bền vững", ông Lipsky nhận định.

Việc ông Trump sử dụng rộng rãi Điều 301 để áp thuế trong vụ việc liên quan đến lao động cưỡng bức đã ngay lập tức vấp phải đơn kiện từ các doanh nghiệp nhỏ. Tuy nhiên, các chuyên gia thương mại và pháp lý cho rằng quá trình tố tụng sẽ còn kéo dài. Điều 301 vốn có tiền lệ pháp lý khá vững chắc trước các tòa án, trong khi các thẩm phán có thể sẽ thận trọng trước việc ngăn chặn những biện pháp được lập luận là nhằm chống lao động cưỡng bức và giảm bớt các rào cản đối với hàng hóa Mỹ.

Cơ sở pháp lý thay đổi nhưng chiến lược thương mại thì không

Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer trong tuần này khẳng định chính quyền Tổng thống Trump sẽ sử dụng mọi công cụ pháp lý hiện có để dựng lên hàng rào thuế quan nhằm đưa hoạt động sản xuất trở lại nước Mỹ và thu hẹp thâm hụt thương mại.

"Các cơ sở pháp lý mà chính quyền sử dụng có thể đã thay đổi, nhưng chiến lược thương mại thì không", ông Greer phát biểu trước Ủy ban Tài chính Thượng viện Mỹ.

Dù chưa đưa ra mốc thời gian cụ thể cho các cuộc điều tra về năng lực sản xuất công nghiệp, ông Greer cho biết các tầng thuế quan đang được xây dựng sẽ không vượt quá mức trần đã được xác định trong các thỏa thuận thương mại mà ông đang đàm phán. Theo đó, mức trần là 15% đối với EU, Nhật Bản và Hàn Quốc, trong khi các nước Đông Nam Á sẽ phải chịu mức thuế cao hơn.

Các quan chức chính quyền Mỹ cũng cho biết dù Trung Quốc được xem là nguồn gốc lớn nhất của tình trạng dư thừa công suất sản xuất toàn cầu, mức thuế áp dụng đối với nước này sẽ không vượt quá ngưỡng khoảng 20% mà Tổng thống Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã thống nhất vào tháng 11 năm ngoái. Mức thuế này được áp dụng bổ sung bên cạnh mức thuế 25% từ nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump.

Một số mức thuế được công bố có thể cao hơn mức thuế thực tế được áp dụng. Theo các nhà phân tích, đây có thể là một công cụ nhằm gây sức ép để các quốc gia tiếp tục tuân thủ những cam kết đã đạt được trong các thỏa thuận thương mại.

Tuy nhiên, những quyết định bất ngờ vẫn luôn có thể xuất hiện. Mới đây nhất là việc ông Trump tuyên bố áp thuế 50% đối với bia, sữa, gậy khúc côn cầu và nhiều sản phẩm khác của Canada sau khi Ottawa từ chối nhượng bộ về thương mại. Ông cũng đe dọa cắt đứt toàn bộ quan hệ thương mại với Tây Ban Nha vì nước này không đáp ứng mục tiêu chi tiêu quốc phòng của NATO.

Theo ông Eswar Prasad, giáo sư thương mại tại Đại học Cornell và cựu Trưởng bộ phận Trung Quốc của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), xu hướng đưa ra các tuyên bố áp thuế bất ngờ vẫn sẽ là một rủi ro thường trực.

"Việc ông Trump sẵn sàng sử dụng thuế quan để giải quyết hàng loạt bất bình khác nhau sẽ không chỉ tiếp tục làm gián đoạn hệ thống thương mại toàn cầu mà còn gây ra những tác động tiêu cực đáng kể đối với các hộ gia đình và doanh nghiệp Mỹ", ông Prasad nhận định.