Mở những 'đường dẫn', chuyển hóa nguồn lực thành vốn dài hạn cho tăng trưởng

Nguồn lực lớn nhưng vẫn phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng

Theo PGS.TS Trần Việt Dũng và PGS.TS Phạm Mạnh Hùng (Viện Nghiên cứu khoa học Ngân hàng, Học viện Ngân hàng), tổng nhu cầu đầu tư của Việt Nam trong giai đoạn 2026–2030 có thể lên tới khoảng 38,5 triệu tỷ đồng, tương đương gần 40% GDP.

Trong đó, khu vực nhà nước dự kiến đóng góp khoảng 22%, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài chiếm 12%. Phần còn lại, tương đương 25,5 triệu tỷ đồng, phải được huy động từ doanh nghiệp, thị trường vốn trong và ngoài nước cùng các nguồn lực ngoài hệ thống ngân hàng.

Bài toán trở nên khó hơn khi nền kinh tế Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào tín dụng ngân hàng. Tỷ lệ tín dụng trên GDP được ước tính ở mức 136 – 146%, thuộc nhóm cao trong các nền kinh tế có thu nhập tương đương. Ngân hàng vẫn là kênh cung ứng vốn chủ đạo, nhưng dư địa tiếp tục mở rộng tín dụng để tài trợ tăng trưởng đang thu hẹp.

Việc dùng nguồn vốn huy động chủ yếu ngắn hạn để tài trợ cho các dự án trung và dài hạn cũng làm gia tăng rủi ro chênh lệch kỳ hạn. Trong khi đó, doanh nghiệp phụ thuộc quá lớn vào vốn vay sẽ khó duy trì cấu trúc tài chính ổn định, nhất là với các dự án hạ tầng, chuyển đổi năng lượng, công nghệ cao và đổi mới sáng tạo.

PGS.TS Chu Khánh Lân cho rằng, cấu trúc tài chính thiên lệch là một trong những thách thức lớn đối với mục tiêu tăng trưởng cao. Cuối năm 2025, tổng vốn hóa thị trường cổ phiếu và quy mô thị trường trái phiếu tương đương khoảng 109% GDP, thấp hơn đáng kể quy mô tín dụng khoảng 146% GDP.

Trong đó, vốn hóa cổ phiếu đạt khoảng 77,6% GDP; trái phiếu Chính phủ, trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh và trái phiếu chính quyền địa phương chiếm 21,6%; còn trái phiếu doanh nghiệp chỉ tương đương 9,6% GDP. Huy động qua IPO, phát hành thêm cổ phiếu và chào bán trái phiếu ra công chúng vẫn còn khiêm tốn.

Trên thực tế, nền kinh tế không thiếu nguồn lực tài chính. Tiền gửi dân cư đến tháng 3/2026 đạt khoảng 10,56 triệu tỷ đồng. Tổng tài sản ngành bảo hiểm vượt 1 triệu tỷ đồng. Khối doanh nghiệp nhà nước nắm giữ hơn 4,5 triệu tỷ đồng tài sản. Việt Nam còn nhận khoảng 16 tỷ USD kiều hối mỗi năm, trong khi lượng vàng trong dân được một số nguồn ước tính trị giá 35–40 tỷ USD.

Tuy nhiên, PGS.TS Trần Việt Dũng và PGS.TS Phạm Mạnh Hùng lưu ý không thể coi toàn bộ số tiền này là vốn nhàn rỗi có thể lập tức đưa vào đầu tư. Tiền gửi dân cư phần lớn đã được ngân hàng sử dụng để cấp tín dụng. Tài sản doanh nghiệp nhà nước chủ yếu nằm trong nhà máy, đất đai và hoạt động sản xuất. Kiều hối thường được dùng cho tiêu dùng, nhà ở hoặc tiết kiệm; còn việc chuyển vàng thành vốn đầu tư phụ thuộc lớn vào niềm tin và tính ổn định của chính sách.

Ngay cả dòng tiền trên thị trường chứng khoán cũng chưa đồng nghĩa với vốn đi vào sản xuất. TS Bùi Thanh Minh, Phó Giám đốc chuyên môn Văn phòng Ban Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tư nhân, dẫn chứng năm 2025, VN-Index tăng hơn 40% nhưng chỉ khoảng 19% số cổ phiếu tăng cao hơn chỉ số chung. Riêng nhóm cổ phiếu Vingroup đóng góp khoảng một nửa mức tăng của VN-Index.

Theo ông Minh, dòng vốn đang có xu hướng tập trung vào các doanh nghiệp lớn, có tài sản, thương hiệu và khả năng tiếp cận thị trường. Trong khi đó, phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa niêm yết gần như đứng ngoài quá trình gia tăng giá trị tài sản tài chính.

Mở đúng đường dẫn cho nguồn vốn thay vì chỉ huy động thêm tiền

Theo nhóm nghiên cứu của Học viện Ngân hàng, điểm nghẽn của Việt Nam nằm ở khả năng chuyển nguồn lực thành năng lực tài trợ. Việt Nam chỉ có khoảng 3–5 năm để đáp ứng nhu cầu vốn đến năm 2030, trong khi thị trường trái phiếu doanh nghiệp thường cần 7–15 năm để phát triển đủ chiều sâu, quỹ hưu trí cần 10–20 năm và trung tâm tài chính quốc tế có thể cần 5–10 năm mới tạo ra đóng góp thực chất.

Việt Nam không thiếu công cụ chính sách. PPP, trái phiếu chính quyền địa phương, quỹ hưu trí bổ sung, huy động vàng, kiều hối hay trung tâm tài chính quốc tế đều đã được đề cập hoặc luật hóa. Vấn đề là có nguồn lực nhưng thiếu kênh đưa vốn vào dự án; có vốn nhưng thiếu dự án đạt chuẩn; hoặc có nhà đầu tư và dự án nhưng thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro phù hợp.

Trong ngắn hạn, PPP là một trong những kênh có tiềm năng lớn nhất đối với hạ tầng. Tuy nhiên, trở ngại chính không hẳn là thiếu nhà đầu tư, mà nằm ở cơ chế chia sẻ rủi ro doanh thu, giải phóng mặt bằng và thay đổi chính sách chưa đủ rõ ràng.

Trái phiếu chính quyền địa phương cũng có thể trở thành kênh vốn cho các dự án đô thị và giao thông, nhưng phải gắn với danh mục đầu tư, kế hoạch giải ngân, nguồn trả nợ và xếp hạng tín nhiệm độc lập.

Đối với trái phiếu doanh nghiệp, ông Phùng Xuân Minh, Chủ tịch HĐQT PT Group và Saigon Ratings, nhận định nhà đầu tư đã chuyển sự quan tâm từ lãi suất cao sang khả năng trả nợ, dòng tiền và mức độ minh bạch của tổ chức phát hành.

Năm 2025, giá trị trái phiếu doanh nghiệp lưu hành đạt hơn 1,38 triệu tỷ đồng, tăng 10,9%. Tuy nhiên, nghĩa vụ thanh toán năm 2026 được ước tính khoảng 324.100 tỷ đồng. Trong nửa đầu năm 2026, lãi suất phát hành bình quân tăng lên 9,27%, cao hơn đáng kể mức 6,85% cùng kỳ năm trước.

Theo ông Minh, xếp hạng tín nhiệm cần trở thành một phần của hạ tầng thị trường vốn. Công cụ này giúp nhà đầu tư đánh giá đòn bẩy, dòng tiền, tài sản bảo đảm và triển vọng kinh doanh, qua đó phân biệt rõ hơn doanh nghiệp tốt với doanh nghiệp có rủi ro cao.

PGS.TS Chu Khánh Lân cũng đề xuất phát triển hạ tầng định giá, tăng công bố thông tin và mở rộng đội ngũ nhà đầu tư tổ chức như quỹ đầu tư, quỹ hưu trí và doanh nghiệp bảo hiểm.

Dù vậy, vốn vẫn cần được dẫn tới đúng đối tượng. Theo TS Bùi Thanh Minh, tổng dư nợ tín dụng cuối tháng 6/2026 đã vượt 20 triệu tỷ đồng, nhưng tín dụng dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa chỉ chiếm khoảng 19,84%. Nhiều doanh nghiệp có đơn hàng, khoản phải thu, dữ liệu hoặc quyền sở hữu trí tuệ nhưng vẫn khó vay do thiếu bất động sản làm tài sản bảo đảm.