Muốn DNNN bứt phá, phải chấm dứt tư duy 'giữ phần, sợ sai'

Tư duy vượt rào về thể chế

- Thưa ông, đâu là điểm mới quan trọng nhất của Nghị quyết 79 so với trước đây?

LS Nguyễn Thanh Hà: Nghị quyết 79 không chỉ là một văn bản định hướng, mà chứa đựng những thay đổi mang tính “vượt rào” về tư duy thể chế. Điểm đột phá lớn nhất là xác lập vai trò “tiên phong kiến tạo và dẫn dắt” của kinh tế nhà nước, gắn với quản trị theo chuẩn mực quốc tế.

Trước đây, DNNN chủ yếu được nhìn nhận với vai trò “giữ phần”, bảo toàn vốn, dẫn tới tâm lý quản trị an toàn, thụ động. Nay, nghị quyết đặt DNNN vào vị thế lực lượng “mở đường” trong các lĩnh vực then chốt, công nghệ cao và đổi mới sáng tạo – nơi khu vực tư nhân chưa đủ khả năng hoặc chưa sẵn sàng đầu tư.

Nghị quyết cũng nhấn mạnh khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính, đặt ra yêu cầu DNNN phải áp dụng công nghệ tiên tiến, quản trị hiện đại, đủ sức cạnh tranh trong nước và quốc tế.

Đồng thời, việc xây dựng các tập đoàn, tổng công ty nhà nước quy mô lớn được định hướng theo cơ chế thị trường, dẫn dắt bằng năng lực cạnh tranh, công nghệ và chuỗi giá trị, thay vì mệnh lệnh hành chính.

Có thể nói, điểm mới lớn nhất là đưa DNNN vào quỹ đạo thị trường với tâm thế chủ động và hiện đại hơn, tạo động lực tái cơ cấu nền kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

- Nhiều năm qua, khu vực doanh nghiệp nhà nước vẫn nắm giữ nguồn lực lớn nhưng hiệu quả chưa tương xứng. Theo ông, dưới góc độ pháp lý, theo quan điểm của ông những “điểm nghẽn” cốt lõi nằm ở đâu?

LS Nguyễn Thanh Hà: Thứ nhất là chưa tách bạch triệt để giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng đại diện chủ sở hữu vốn. Dù đã có quy định, nhưng trên thực tế vẫn tồn tại sự can thiệp sâu của cơ quan quản lý vào hoạt động kinh doanh, khiến doanh nghiệp thiếu tự chủ và phản ứng chậm với thị trường.

Thứ hai là tâm lý “sợ sai, sợ trách nhiệm”. Hệ thống pháp lý chưa phân định rõ giữa vi phạm cố ý và rủi ro kinh doanh, khiến người quản lý có xu hướng chọn giải pháp an toàn, làm giảm động lực đổi mới.

Thứ ba là hạn chế về động lực và nhân sự quản trị. Cơ chế tuyển dụng, tiền lương còn mang tính hành chính, chưa đủ sức thu hút nhân tài, trong khi lại yêu cầu quản trị theo chuẩn quốc tế.

Cuối cùng, cổ phần hóa và thoái vốn còn vướng nhiều thủ tục, tranh chấp pháp lý, làm chậm quá trình tái cấu trúc.

Để tháo gỡ, cần chuyển từ quản lý bằng mệnh lệnh hành chính sang quản trị bằng hành lang pháp lý thị trường, trao quyền đầy đủ và bảo vệ nhà quản trị.

- Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu nâng cao quản trị theo chuẩn mực thị trường và quốc tế. Theo ông, cần bắt đầu từ đâu để tạo chuyển biến thực chất?

LS Nguyễn Thanh Hà: Nếu nhìn từ yêu cầu của Nghị quyết 79-NQ/TW về nâng cao quản trị theo chuẩn mực thị trường và quốc tế, thì điều quan trọng không phải là “làm nhiều việc cùng lúc”, mà phải bắt đầu đúng điểm và làm đủ sâu để tạo chuyển biến thực chất.

Trước hết, cần bắt đầu từ đổi mới mô hình quản trị doanh nghiệp. Cốt lõi là thiết lập một cơ chế quản trị thực chất theo thông lệ quốc tế, trong đó hội đồng quản trị/hội đồng thành viên phải có thực quyền, có thành viên độc lập, có cơ chế kiểm soát nội bộ hiệu quả và chịu trách nhiệm rõ ràng. Nếu bộ máy quản trị vẫn mang tính hình thức, thì mọi chuẩn mực quốc tế cũng chỉ dừng ở khẩu hiệu.

Bên cạnh đó, cần có sự thay đổi tư duy quản lý: chuyển từ “bảo toàn vốn” sang chấp nhận rủi ro có kiểm soát; từ quản lý theo dự án sang quản lý theo mục tiêu; từ can thiệp hành chính sang quản trị theo thông lệ thị trường. Đồng thời, bảo đảm việc cơ cấu lại doanh nghiệp, đầu tư vốn được thực hiện một cách hiệu quả, đúng giá thị trường và tuân thủ đầy đủ quy định của pháp luật hiện hành.

Thực hiện “Minh bạch hóa và Công khai thông tin” như một công ty niêm yết. Tiêu chuẩn quốc tế cao nhất chính là sự minh bạch. Cần bắt buộc các DNNN, dù chưa cổ phần hóa, cũng phải thực hiện công bố thông tin định kỳ về tài chính, tình hình quản trị và các rủi ro hoạt động theo chuẩn mực quốc tế. Khi doanh nghiệp chịu sự giám sát của thị trường và các tổ chức định mức tín nhiệm, tự thân họ sẽ phải cải thiện năng lực quản trị để tồn tại và phát triển.

Ngoài ra, cần cải cách mạnh cơ chế nhân sự và tiền lương. Quản trị theo chuẩn quốc tế không thể đi kèm với một hệ thống đãi ngộ mang tính hành chính. Phải cho phép doanh nghiệp nhà nước xây dựng cơ chế lương, thưởng gắn với hiệu quả, có khả năng thu hút nhân sự chất lượng cao, kể cả từ khu vực tư nhân hoặc quốc tế.

Để nâng cao  quản trị theo chuẩn mực thị trường và quốc tế cũng không thể thiếu việc minh bạch hóa và chuẩn hóa công bố thông tin. Đây là “xương sống” của quản trị hiện đại. Khi thông tin tài chính, đầu tư, rủi ro được công khai, chuẩn hóa theo thông lệ quốc tế, thì tự thân nó sẽ tạo áp lực cải thiện hiệu quả và giảm thiểu sai lệch trong quản lý.

Cuối cùng, cần xây dựng một cơ chế pháp lý bảo vệ người quản lý dám nghĩ, dám làm. Nếu không hóa giải được tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm, thì dù có áp dụng mô hình quản trị tiên tiến đến đâu cũng khó vận hành hiệu quả trong thực tế.

Tất cả các giải pháp này cần được triển khai đồng bộ, nhất quán theo một lộ trình pháp lý rõ ràng thay vì làm rời rạc từng phần. Chỉ khi quyền năng được trao đủ, trách nhiệm được xác lập rõ và cơ chế giám sát vận hành minh bạch, doanh nghiệp nhà nước mới thực sự rũ bỏ được chiếc áo cũ để tiệm cận chuẩn mực quốc tế, phát huy đúng vai trò dẫn dắt nền kinh tế trong kỷ nguyên mới.

Xây dựng hệ sinh thái quản trị minh bạch

- Việc tách bạch chức năng quản lý nhà nước và chức năng chủ sở hữu vốn cần được thể chế hóa ra sao để tránh tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi”?

LS Nguyễn Thanh Hà: Vấn đề 'vừa đá bóng vừa thổi còi' thực chất là hệ quả của việc một cơ quan hành chính vừa đóng vai trò người ban hành luật chơi (quản lý nhà nước), lại vừa đóng vai trò người chơi (đại diện chủ sở hữu vốn). Để giải quyết triệt để tình trạng này dưới góc độ thể chế, tôi cho rằng cần thực hiện quyết liệt các giải pháp pháp lý sau:

Phải luật hóa ranh giới thẩm quyền một cách tuyệt đối. Các Bộ quản lý ngành cần trả lại quyền chủ sở hữu cho các tổ chức chuyên trách và chỉ tập trung vào chức năng duy nhất là: Xây dựng quy hoạch, ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn và kiểm tra việc chấp hành pháp luật của mọi thành phần kinh tế. Một khi cơ quan ban hành chính sách không còn nắm quyền bổ nhiệm nhân sự hay phê duyệt dự án của doanh nghiệp, khi đó sự bình đẳng mới thực sự hiện hữu. Chúng ta cần một văn bản quy phạm pháp luật đủ mạnh để 'cấm' sự can thiệp hành chính vào các quyết định kinh doanh thuần túy.

Phát triển một định chế đầu tư tài chính chuyên nghiệp, vận hành theo mô hình 'siêu tổng công ty' hoặc Quỹ đầu tư quốc gia. Về mặt pháp lý, đơn vị này phải được trao đầy đủ quyền năng của một chủ sở hữu thực thụ: Tự chủ trong việc thuê mướn nhân sự cao cấp, định hướng chiến lược và đánh giá hiệu quả dựa trên chỉ số lợi nhuận/vốn (ROE/ROA).

Thiết lập cơ chế kiểm soát và giám sát độc lập. Để tránh việc 'thổi còi' không khách quan, cần tăng cường vai trò giám sát của các cơ quan độc lập như Kiểm toán Nhà nước và đặc biệt là cơ chế giám sát của thị trường thông qua việc niêm yết. Khi doanh nghiệp phải công khai minh bạch thông tin dưới sự soi xét của các cổ đông và nhà đầu tư, mọi sự can thiệp bất hợp lý từ phía cơ quan quản lý sẽ dễ dàng bị nhận diện và điều chỉnh.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng: Thể chế hóa không chỉ là viết lại các điều luật, mà là xây dựng một hệ sinh thái quản trị minh bạch. Khi chức năng quản lý được tách rời, cơ quan nhà nước sẽ trở thành vị trọng tài công tâm, tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh để doanh nghiệp nhà nước tự tin bước vào sân chơi toàn cầu.

Khi những nội dung này được thể chế hóa đầy đủ, minh bạch và nhất quán trong hệ thống pháp luật, tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi” sẽ từng bước được khắc phục, qua đó tạo nền tảng cho doanh nghiệp nhà nước vận hành đúng theo cơ chế thị trường và nâng cao hiệu quả thực chất.

- Theo ông, cần những cơ chế gì để thúc đẩy cải cách, đẩy nhanh cổ phần hóa, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp nhà nước dám đổi mới nhưng vẫn kiểm soát được rủi ro?

LS Nguyễn Thanh Hà: Dưới góc độ pháp lý, bài toán cổ phần hóa và đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp nhà nước không thể giải quyết bằng mệnh lệnh hành chính, mà cần một hành lang pháp lý minh bạch, đi kèm cơ chế bảo vệ niềm tin cho người thực thi.

Để thúc đẩy quá trình này, cần tập trung vào ba nhóm giải pháp. Thứ nhất là cơ chế định giá theo thị trường nhằm khơi thông cổ phần hóa. Điểm nghẽn lớn hiện nay là lo ngại thất thoát tài sản nhà nước, đặc biệt liên quan đến đất đai. Việc thuê các tổ chức định giá độc lập, uy tín và công nhận kết quả của họ như căn cứ pháp lý sẽ giúp xác định giá trị doanh nghiệp khách quan, minh bạch, từ đó giảm áp lực và rủi ro cho người ra quyết định.

Thứ hai là thiết lập hành lang miễn trừ rủi ro cho đổi mới sáng tạo. Trong hoạt động kinh doanh, rủi ro là yếu tố tất yếu, đặc biệt trong đầu tư công nghệ. Vì vậy, cần phân định rõ giữa vi phạm cố ý và rủi ro khách quan, đồng thời có cơ chế miễn trừ trách nhiệm cho những người quản lý đã làm đúng quy trình nhưng dự án không đạt hiệu quả do biến động thị trường. Đây là điều kiện quan trọng để khuyến khích tinh thần dám nghĩ, dám làm.

Thứ ba là chuyển sang cơ chế giám sát dựa trên hiệu quả tổng thể. Thay vì tiền kiểm chặt chẽ từng dự án, cần tăng cường hậu kiểm theo kết quả cả giai đoạn, kết hợp với việc niêm yết doanh nghiệp sau cổ phần hóa để tận dụng cơ chế giám sát từ thị trường.

Khi các giải pháp này được triển khai đồng bộ, cổ phần hóa sẽ trở thành bước đi tự nhiên trong tái cấu trúc doanh nghiệp, đồng thời tạo không gian an toàn cho đổi mới sáng tạo.

Trân trọng cảm ơn ông!