Ngân hàng huy động vốn: Khi lãi suất không còn là vũ khí chiến lược

Để nhận diện xu hướng huy động vốn mới, Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance đã có cuộc trao đổi với ông Bùi Văn Huy, Tổng giám đốc CTCP Tư vấn Đầu tư và Quản lý Tài sản FIDT.

- Trong bối cảnh Ngân hàng Nhà nước định hướng duy trì mặt bằng lãi suất thấp nhằm hỗ trợ tăng trưởng kinh tế, vì sao lãi suất huy động tại nhiều ngân hàng vẫn rục rịch tăng và neo ở mức cao? Sự mất cân đối này tiềm ẩn rủi ro gì cho nền kinh tế nói chung, thưa ông?

Ông Bùi Văn Huy: Trước hết, cần đặt diễn biến lãi suất trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP năm 2026 từ 10% trở lên. Trong 6 tháng đầu năm, GDP ước tăng 8,18%; để hoàn thành mục tiêu cả năm, tăng trưởng trong 6 tháng cuối năm phải đạt khoảng 11,9%. Điều này đòi hỏi các động lực như đầu tư công, sản xuất, tiêu dùng và đầu tư tư nhân phải tăng tốc rõ rệt, đồng thời nhu cầu vốn của nền kinh tế cũng tiếp tục gia tăng.

Trong bối cảnh đó, duy trì mặt bằng lãi suất thấp là yêu cầu quan trọng nhằm giảm chi phí vốn, hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng sản xuất và tạo điều kiện cho tín dụng phục vụ tăng trưởng. Tuy nhiên, chính định hướng này đang chịu áp lực từ sự mất cân đối về tốc độ giữa tín dụng và huy động. Đến ngày 26/6/2026, tín dụng toàn nền kinh tế tăng khoảng 7,41% so với đầu năm, trong khi huy động chỉ tăng khoảng 4,3%. Khi nhu cầu sử dụng vốn tăng nhanh hơn khả năng huy động, một bộ phận ngân hàng buộc phải nâng lãi suất đầu vào để bảo đảm thanh khoản và đáp ứng kế hoạch tăng trưởng tín dụng.

Áp lực này mang tính phân hóa. Những ngân hàng có tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn (CASA) thấp, tệp khách hàng huy động chưa đủ rộng, tỷ lệ cho vay trên huy động cao hoặc kế hoạch tăng trưởng tín dụng lớn thường phải trả lãi suất cao hơn để thu hút tiền gửi. Ngược lại, các ngân hàng có cơ sở khách hàng giao dịch lớn, CASA cao, thương hiệu mạnh và khả năng tiếp cận đa dạng nguồn vốn sẽ có dư địa kiểm soát chi phí vốn tốt hơn. Vì vậy, thị trường đang chứng kiến sự cạnh tranh lãi suất mang tính chọn lọc, thay vì một cuộc đua đồng loạt trên toàn hệ thống.

Tuy nhiên, diễn biến này không chỉ phản ánh bài toán thanh khoản của từng ngân hàng mà còn cho thấy một hạn chế mang tính cấu trúc của hệ thống tài chính Việt Nam. Nhu cầu vốn trung và dài hạn cho hạ tầng, sản xuất, năng lượng, đô thị và mở rộng doanh nghiệp ngày càng lớn, trong khi thị trường trái phiếu, cổ phiếu và các định chế đầu tư dài hạn chưa phát triển tương xứng. Do đó, phần lớn gánh nặng cung ứng vốn vẫn dồn lên hệ thống ngân hàng, dù nguồn vốn của ngân hàng chủ yếu được hình thành từ tiền gửi có kỳ hạn ngắn.

Nếu tình trạng này kéo dài, tác động trước hết sẽ thể hiện ở chi phí vốn của hệ thống. Lãi suất huy động tăng làm thu hẹp khả năng giảm lãi suất cho vay, kéo chi phí tài chính của doanh nghiệp lên cao và làm suy yếu hiệu quả truyền dẫn của chính sách hỗ trợ tăng trưởng. Đồng thời, lợi suất tiền gửi cao hơn cũng làm tăng chi phí cơ hội của việc nắm giữ chứng khoán, bất động sản và các tài sản rủi ro khác, qua đó có thể gây thêm khó khăn cho hoạt động huy động vốn trên thị trường cổ phiếu và trái phiếu.

Ông có đề cập đến vấn đề chi phí vốn của hệ thống. Vậy việc chi phí huy động tăng nhanh hơn tốc độ cải thiện của lợi suất cho vay đang bào mòn biên lãi ròng (NIM) của các ngân hàng như thế nào trong ngắn hạn, thưa ông?

Ông Bùi Văn Huy: Trong ngắn hạn, áp lực lên NIM chủ yếu đến từ việc chi phí vốn tăng nhanh hơn lợi suất tài sản sinh lãi. Trung bình NIM của 11 ngân hàng có vốn hóa lớn đã giảm từ khoảng 3,50% trong quý I/2024 xuống còn 3,04% trong quý I/2026. Đáng chú ý, từ quý II/2025 đến quý I/2026, chi phí vốn tăng từ 3,49% lên 3,90%, trong khi lợi suất tài sản sinh lãi chỉ tăng từ 6,32% lên 6,58%. Như vậy, dù lợi suất đầu ra đã có sự cải thiện, mức tăng vẫn chưa đủ bù đắp tốc độ gia tăng của chi phí đầu vào.

Nguyên nhân là nguồn vốn thường được tái định giá nhanh hơn tài sản. Tiền gửi mới và các khoản tiền gửi đến hạn phải áp dụng mặt bằng lãi suất huy động hiện tại gần như ngay lập tức, trong khi nhiều khoản cho vay chỉ được điều chỉnh tại kỳ tái định giá tiếp theo. Khả năng tăng lãi suất cho vay cũng bị giới hạn bởi cạnh tranh giữa các ngân hàng, sức chịu đựng của doanh nghiệp và định hướng duy trì chi phí vốn thấp để hỗ trợ tăng trưởng kinh tế.

Áp lực này sẽ tiếp tục thể hiện rõ trong những quý tới nếu lãi suất huy động duy trì ở mức cao. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng sẽ phân hóa theo cấu trúc bảng cân đối của từng ngân hàng. Những ngân hàng có CASA thấp, phụ thuộc nhiều vào tiền gửi có kỳ hạn và phải cạnh tranh mạnh bằng lãi suất sẽ ghi nhận chi phí vốn tăng nhanh hơn. Áp lực càng lớn đối với các ngân hàng có tỷ trọng cho vay trung và dài hạn cao hoặc danh mục tài sản có tốc độ tái định giá chậm.

Vì vậy, triển vọng NIM năm 2026 nhiều khả năng tiếp tục chịu sức ép, nhưng không đồng đều trên toàn ngành. Yếu tố quyết định sẽ không chỉ là lãi suất huy động tăng bao nhiêu, mà là mỗi ngân hàng có thể kiểm soát chi phí vốn và tái định giá tài sản nhanh đến mức nào.

Có thể thấy, lấy lãi suất làm vũ khí huy động không còn là chiến lược bền vững. Để “làm mềm” chi phí vốn, các ngân hàng cần thay đổi chiến lược huy động vốn theo hướng nào? Nhóm ngân hàng nào sẽ nắm giữ lợi thế áp đảo trong cuộc cạnh tranh mới này?

Ông Bùi Văn Huy: Rõ ràng một chiến lược huy động bền vững không thể chỉ dựa vào việc trả lãi suất cao hơn đối thủ. Ngân hàng cần đồng thời tối ưu chi phí, kỳ hạn, độ ổn định và mức độ tập trung của nguồn vốn. Việc tăng lãi suất có thể giúp cải thiện thanh khoản trong ngắn hạn, nhưng nếu kéo dài sẽ làm chi phí vốn tăng, gây áp lực lên NIM và đẩy hệ thống vào một cuộc cạnh tranh khó duy trì.

Trước hết, các ngân hàng cần nâng chất lượng nguồn vốn thông qua việc gia tăng CASA trên nền tảng sử dụng thực chất. Mục tiêu không chỉ là mở thêm tài khoản, mà là trở thành ngân hàng chính của khách hàng, nơi họ nhận lương, thanh toán, quản lý dòng tiền, tiết kiệm, đầu tư và sử dụng các dịch vụ tài chính hằng ngày. Khi tài khoản được sử dụng thường xuyên, nguồn tiền gửi không kỳ hạn sẽ ổn định hơn về mặt hành vi và giúp ngân hàng giảm phụ thuộc vào cạnh tranh lãi suất.

Tuy nhiên, CASA chỉ là một phần của bài toán. Ngân hàng vẫn cần xây dựng cơ sở tiền gửi đa dạng giữa khách hàng cá nhân và doanh nghiệp, giữa tiền gửi không kỳ hạn và có kỳ hạn, đồng thời hạn chế phụ thuộc quá lớn vào một số khách hàng tiền gửi quy mô lớn và nhạy cảm với lãi suất. Cơ cấu nguồn vốn càng phân tán, khả năng chống chịu trước các biến động thanh khoản càng tốt.

Song song với đó, các ngân hàng cần đa dạng hóa công cụ huy động thông qua giấy tờ có giá, trái phiếu, vay hợp vốn, nguồn vốn từ các định chế tài chính và tăng vốn chủ sở hữu. Giá trị của các kênh này không nhất thiết nằm ở chi phí thấp hơn, bởi vốn quốc tế còn đi kèm chi phí phòng ngừa tỷ giá, phí thu xếp và yêu cầu tuân thủ. Điểm quan trọng hơn là chúng giúp kéo dài kỳ hạn nguồn vốn, giảm phụ thuộc vào tiền gửi ngắn hạn và cải thiện sự phù hợp giữa tài sản với nguồn vốn.

Toàn bộ chiến lược này phải được đặt trong khuôn khổ quản trị tài sản – nguồn vốn chủ động. Ngân hàng cần dự báo dòng tiền đáo hạn, nhu cầu tín dụng, hành vi rút tiền và các kịch bản lãi suất từ sớm, thay vì chỉ điều chỉnh lãi suất khi thanh khoản đã bắt đầu căng thẳng.

Trong bối cảnh đó, lợi thế sẽ thuộc về các ngân hàng có tệp khách hàng giao dịch lớn và khả năng duy trì CASA cao; các ngân hàng có thương hiệu, mạng lưới và mức độ tin cậy đủ mạnh để giữ chân tiền gửi mà không phải trả mức lãi suất cao nhất; cùng với những ngân hàng có quy mô vốn, năng lực quản trị và xếp hạng tín nhiệm tốt để tiếp cận nhiều nguồn vốn trung và dài hạn.

Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!