Ngân hàng thuần số trước cơ hội được cấp 'giấy khai sinh'

Mở đường cho ngân hàng thuần số

Đề án Cải cách tổng thể thị trường tài chính đã chính thức đưa việc bổ sung khung pháp lý cho các mô hình kinh doanh mới, trong đó có ngân hàng số, vào chương trình cải cách Luật Các tổ chức tín dụng. Đây được coi là một trong những bước tiến mới đối với thị trường ngân hàng thuần số tại Việt Nam, sau khoảng một thập kỷ hình thành và phát triển. Những mô hình đầu tiên như Timo bắt đầu xuất hiện từ giai đoạn 2015-2016, trước khi thị trường bùng nổ sau năm 2020 với hàng loạt tân binh như TNEX, Cake by VPBank, Liobank…

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance, TS Châu Đình Linh, chuyên gia tài chính - ngân hàng, Trường Đại học Ngân hàng TP. HCM, đánh giá việc đề án đề cập đến nội dung bổ sung khung pháp lý cho mô hình ngân hàng số đóng vai trò tiền đề về định hướng chính sách, nhưng chưa phải tiền đề về cơ chế cụ thể. Theo ông, đây là điểm cần được phân định rõ. Một quyết định phê duyệt đề án ở tầm vĩ mô có giá trị định hướng, mở lối cho các bộ, ngành soạn thảo văn bản dưới luật, nhưng bản thân đề án chưa tạo ra một khung cấp phép cụ thể cho ngân hàng thuần số.

Thực tế hiện nay, Ngân hàng Nhà nước chưa cấp giấy phép ngân hàng số riêng biệt. Do đó, những mô hình như Cake, Timo đang hoạt động dựa trên giấy phép của ngân hàng mẹ hoặc ngân hàng đối tác. Đáng chú ý, ngay cả cơ quan nghiên cứu chính sách của Ngân hàng Nhà nước cũng từng đề xuất trong giai đoạn trước mắt chưa nên đặt vấn đề cấp phép thực thể ngân hàng số độc lập, mà nên đẩy mạnh xây dựng khuôn khổ pháp lý thử nghiệm sandbox cho hoạt động fintech.

“Điều này cho thấy quan điểm quản lý nghiêng về một lộ trình từng bước, đi qua giai đoạn thử nghiệm và mô hình phụ thuộc trước, chứ chưa vội mở cửa cho một thực thể ngân hàng thuần số độc lập ngay”, TS Châu Đình Linh nhận định.

Theo chuyên gia, ý nghĩa lớn nhất của đề án lần này là đưa vấn đề bổ sung khung pháp lý cho các mô hình kinh doanh mới lên bàn nghị sự chính thức ở cấp cao nhất, qua đó tạo cơ sở để Ngân hàng Nhà nước đẩy nhanh quá trình nghiên cứu, soạn thảo các quy định cụ thể.

Tuy nhiên, từ định hướng chính sách đến một giấy phép ngân hàng số độc lập, tương tự mô hình ngân hàng ảo (virtual bank) tại Hong Kong hay ngân hàng số (digital bank) tại Singapore, Philippines và Đài Loan, Việt Nam vẫn cần thêm ít nhất một hoặc hai văn bản pháp lý cụ thể. Theo ông, đó có thể là việc sửa Luật Các tổ chức tín dụng hoặc ban hành một nghị định riêng, tương tự cách Nghị định 94 đã mở đường cho sandbox fintech.

TS Châu Đình Linh cho rằng khoảng trống về pháp lý khiến các ngân hàng số chưa có quyền tự chủ đầy đủ về sản phẩm, mô hình quản trị hay chiến lược vốn của riêng mình. Bên cạnh đó, chuẩn vốn và quản trị rủi ro trong khung pháp lý hiện hành được thiết kế cho mô hình ngân hàng có mạng lưới chi nhánh vật lý, nên chưa hoàn toàn phù hợp với đặc thù bảng cân đối và cấu trúc chi phí của ngân hàng vận hành hoàn toàn trên nền tảng số.

Hạ tầng dữ liệu và cơ chế chia sẻ dữ liệu, hay open banking, cũng vẫn đang ở giai đoạn đầu, trong khi ngân hàng số phụ thuộc lớn vào dữ liệu thay thế để thẩm định tín dụng và cá nhân hóa dịch vụ. Cùng với đó, khuôn khổ bảo vệ người dùng đối với các sản phẩm, dịch vụ số vẫn cần tiếp tục hoàn thiện, đặc biệt là các quy định liên quan đến ứng dụng công nghệ và an toàn thông tin.

Cấp phép từng bước, quản lý theo rủi ro

Từ những khoảng trống trên, câu hỏi đặt ra là khung pháp lý mới nên được thiết kế như thế nào để vừa tạo không gian cho ngân hàng thuần số phát triển, vừa không làm suy giảm các chuẩn mực an toàn của hệ thống ngân hàng. Theo TS Châu Đình Linh, cần xây dựng một cơ chế riêng cho ngân hàng thuần số nhưng là biến thể có tính kế thừa từ khung hiện hành, thay vì một hệ thống pháp lý tách biệt hoàn toàn.

Lý do là ngân hàng số vẫn thực hiện các nghiệp vụ ngân hàng cốt lõi như nhận tiền gửi và cho vay. Vì vậy, các nguyên tắc an toàn nền tảng như tỷ lệ an toàn vốn, giới hạn cấp tín dụng, bảo hiểm tiền gửi vẫn cần được áp dụng nhất quán, tránh tạo ra một khu vực có tiêu chuẩn rủi ro thấp hơn nhưng vẫn phục vụ cùng nhóm khách hàng gửi tiền và vay vốn.

Trong khi đó, phần cần tùy biến riêng, theo kinh nghiệm quốc tế, nằm ở cách cấp phép và giám sát vận hành. Kinh nghiệm từ Trung Quốc đại lục, Đài Loan và Hồng Kông trong quản lý ngân hàng thuần số cho thấy nhiều góc nhìn có giá trị cho Việt Nam khi xây dựng khung pháp lý trong tương lai. Chẳng hạn, Trung Quốc đã cấp phép thí điểm cho một số ngân hàng thuần số như WeBank của Tencent, MYbank của Alibaba, AiBank của Baidu, thay vì mở cửa đại trà ngay từ đầu.

“Cách cấp phép theo từng lô nhỏ, có chọn lọc, gắn với năng lực công nghệ và hậu thuẫn tài chính thực chất của cổ đông sáng lập, là mô hình tôi cho rằng phù hợp hơn với Việt Nam trong giai đoạn đầu, so với việc mở rộng cấp phép không giới hạn”, ông nói.

Cùng với cách tiếp cận từng bước, việc cân bằng giữa kiểm soát rủi ro và tạo không gian cho đổi mới cũng cần được đặt lên hàng đầu. Theo TS Châu Đình Linh, nguyên tắc phù hợp là quản lý theo mức độ rủi ro và quy mô tác động.

Theo đó, ngân hàng số quy mô nhỏ, phạm vi khách hàng hẹp, sản phẩm đơn giản có thể được áp dụng điều kiện cấp phép và chế độ báo cáo gọn nhẹ hơn. Khi ngân hàng số phát triển đến quy mô có khả năng ảnh hưởng đến ổn định hệ thống hoặc gắn với tiền gửi của số đông người dân, các yêu cầu về vốn, quản trị và trách nhiệm giải trình phải được nâng lên tương ứng, “không có ngoại lệ vì lý do công nghệ”.

Trên cơ sở đó, TS Châu Đình Linh đề xuất 3 nhóm vấn đề cần ưu tiên khi xây dựng khung pháp lý cho ngân hàng thuần số.

Trước hết là về cấp phép, cần xác định rõ ngân hàng số là một loại giấy phép tổ chức tín dụng riêng hay một biến thể có điều kiện của giấy phép hiện hành. Đây cũng là cách tiếp cận đang được nhiều quốc gia áp dụng với những mô hình ngân hàng hoạt động trên nền tảng số, dù được gọi bằng các tên khác nhau như ngân hàng ảo ở Hong Kong, ngân hàng số ở Singapore, Đài Loan, Philippines hay ngân hàng chỉ hoạt động trên nền tảng số ở Hàn Quốc.

Tiếp đến là vốn và quản trị rủi ro. Mức vốn điều lệ tối thiểu nên được thiết kế theo quy mô rủi ro thực tế của mô hình kinh doanh, không nhất thiết áp cùng mức sàn như ngân hàng đa năng truyền thống. Trong quản trị rủi ro, cần đặc biệt chú trọng rủi ro công nghệ, an ninh mạng và rủi ro thanh khoản, bởi ngân hàng số có thể đối mặt với hiện tượng rút tiền hàng loạt diễn ra nhanh hơn nhiều so với ngân hàng truyền thống do giao dịch chỉ cần vài thao tác trên ứng dụng.

Cuối cùng là bảo vệ khách hàng và an toàn hệ thống. Theo chuyên gia, cần bảo đảm khách hàng luôn biết rõ tổ chức tín dụng nào đứng sau ứng dụng mình đang sử dụng, tránh tình trạng mơ hồ về pháp nhân chịu trách nhiệm. Đây cũng là một trong những vấn đề quan trọng cần được tính đến khi Việt Nam tiến tới xây dựng mô hình ngân hàng thuần số độc lập.