Nghịch lý giữ tiền của người Việt: Thích đầu cơ rủi ro hơn mua công cụ bảo vệ

Người Việt đang “xây nhà cao tầng khi móng chưa vững chắc”

Đánh giá về tình trạng “sức khỏe” tài chính của đa phần người dân Việt Nam thời điểm hiện tại, chuyên gia Lê Trần Trí Nhu, CEO Công ty Trái Tim Mặt Trời chia sẻ một nghịch lý với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance: tài sản đầu cơ rủi ro nhất lại phổ biến hơn công cụ bảo vệ căn bản nhất trong cơ cấu danh mục đầu tư của người Việt.

Ông phân tích, tỷ lệ người dân tham gia bảo hiểm nhân thọ hiện chỉ khoảng 11,7% dân số theo dữ liệu của Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam (IAV), trong khi chiến lược của Chính phủ đặt mục tiêu 15% vào năm 2025 và 18% vào năm 2030.

Ngược lại, ở phía các kênh đầu tư, cả nước đã có hơn 13,4 triệu tài khoản chứng khoán tính đến cuối tháng 6/2026 theo số liệu của Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC). Bên cạnh đó, theo báo cáo Global Crypto Adoption Index 2025 của Chainalysis, Việt Nam xếp thứ 4 thế giới về mức độ chấp nhận tiền mã hóa, với khoảng 18 đến 21% dân số từng sở hữu hoặc giao dịch loại tài sản này. Nghĩa là số người Việt chơi tiền mã hóa cao gần gấp đôi số người có hợp đồng bảo hiểm nhân thọ.

Là người nhiều lần trực tiếp trao quyền lợi bảo hiểm bệnh hiểm nghèo cho khách hàng, ông Nhu cho rằng giá trị lớn nhất của bảo hiểm không nằm ở khoản chi trả khi người được bảo hiểm qua đời, mà ở khả năng hỗ trợ tài chính kịp thời cho những người còn đang chiến đấu với bệnh tật.

Theo ông, không ít người vẫn có quan niệm rằng bảo hiểm chỉ phát huy tác dụng khi xảy ra rủi ro tử vong. Thực tế, đối tượng cần được hỗ trợ tài chính nhất lại là những bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo và gia đình của họ trong quá trình điều trị. Chi phí cho một ca bệnh có thể lên tới hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng. Nếu không có bảo hiểm, nhiều gia đình buộc phải sử dụng toàn bộ tiền tiết kiệm, bán tài sản hoặc vay mượn để trang trải viện phí. Không ít trường hợp, dù có nền tảng tài chính khá vững, vẫn rơi vào tình trạng kiệt quệ chỉ sau vài năm điều trị cho người thân.

Thực tế, không phải người dân không có tài chính. Mức phí bảo hiểm nhân thọ trung bình hiện khoảng 1,8 triệu/tháng, tương đương gần 22 triệu đồng một năm, không hề nhỏ nhưng cũng không phải ngoài tầm với của tầng lớp trung lưu đang đổ hàng trăm triệu vào cổ phiếu và tiền số. Vấn đề là người dân đang đặt sai thứ tự ưu tiên.

Nguyên lý quan trọng của quản trị tài chính cá nhân cần bắt đầu từ nền tảng đầu tiên là công việc và nguồn thu nhập ổn định. Tiếp đó là lớp bảo vệ tài chính, bao gồm bảo hiểm và quỹ dự phòng, trước khi nghĩ đến đầu tư dài hạn. Chỉ khi đã đáp ứng những nền tảng này, phần tài sản có thể chấp nhận rủi ro mới nên được dành cho các khoản đầu tư ngắn hạn hoặc có mức độ biến động cao.

Ông Nhu cho rằng, nhiều người Việt hiện nay có xu hướng ưu tiên mục tiêu “để tiền sinh ra tiền” nhưng lại chưa dành sự quan tâm tương xứng cho việc bảo vệ tài chính trước những rủi ro bất ngờ như bệnh hiểm nghèo, tai nạn hay các biến cố trong cuộc sống. Điều này khiến cấu trúc tài chính cá nhân thiếu cân bằng, giống như “xây tầng ba, tầng bốn của một ngôi nhà khi móng còn chưa vững chắc”, làm gia tăng nguy cơ đổ vỡ khi đối mặt với những cú sốc tài chính.

Hệ lụy lớn từ dòng tiền “phòng thủ”

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance, chuyên gia kinh tế Trần Nguyên Đán, Viện trưởng Học viện IFRM, cho rằng, chính sự thiếu an toàn của tài chính hộ gia đình đã khiến dòng tiền có tâm lý “phòng thủ”, tạo thế khó cho công tác điều hành vĩ mô của Chính phủ.

Ông dẫn một góc nhìn đáng chú ý trong kinh tế học vĩ mô: mối quan hệ giữa thu nhập và chi tiêu của hộ gia đình không chỉ diễn ra theo một chiều, tức thu nhập tăng thì chi tiêu tăng và thu nhập giảm thì cắt giảm chi tiêu. Ở chiều ngược lại, chính quyết định chi tiêu của các hộ gia đình cũng tác động trở lại tăng trưởng kinh tế. Khi người dân sẵn sàng chi tiêu, tổng cầu được cải thiện, doanh nghiệp có điều kiện mở rộng sản xuất, tạo thêm việc làm và qua đó nâng cao thu nhập của toàn nền kinh tế.

Trong bối cảnh tiêu dùng cuối cùng hiện đóng góp hơn một nửa GDP của Việt Nam, việc hàng triệu hộ gia đình đồng loạt lựa chọn tâm lý phòng thủ và thắt chặt chi tiêu sẽ khiến động lực tăng trưởng suy yếu do tổng cầu thiếu lực đẩy.

Theo ông Đán, nguyên nhân cốt lõi khiến các hộ gia đình có xu hướng “phòng thủ” dòng tiền là thiếu một mạng lưới an toàn tài chính đủ vững chắc. Một gia đình chỉ có thể yên tâm chi tiêu khi biết rằng nếu mất việc, mắc bệnh hoặc gặp rủi ro bất ngờ, họ vẫn có các nguồn lực tài chính để ứng phó.

Mạng lưới này gồm ba lớp bảo vệ: bảo hiểm thất nghiệp; quỹ dự phòng dưới dạng tiền gửi và các tài sản có tính thanh khoản cao; cùng với bảo hiểm sức khỏe, bảo hiểm nhân thọ. Tuy nhiên, cả ba lớp bảo vệ này tại Việt Nam vẫn còn khá mỏng. Phần lớn lao động phi chính thức gần như không được bao phủ bởi bảo hiểm thất nghiệp, trong khi tỷ lệ người tham gia bảo hiểm nhân thọ mới chỉ chiếm hơn một phần mười dân số. Khi thiếu những “tấm đệm” tài chính này, các hộ gia đình buộc phải tự tạo vùng an toàn bằng cách gia tăng tích lũy và hạn chế chi tiêu.

Các chuyên gia tài chíng cũng chỉ ra một vấn đề đáng quan ngại khác là cấu trúc tài sản của các hộ gia đình Việt Nam đang thiên lệch quá nhiều vào bất động sản – loại tài sản phi sản xuất và có tính thanh khoản thấp. Điểm yếu của cấu trúc này chỉ bộc lộ rõ khi nền kinh tế hoặc bản thân hộ gia đình gặp biến cố. Khi nguồn thu nhập bị gián đoạn, tài sản bất động sản không thể nhanh chóng chuyển đổi thành tiền để đáp ứng các nhu cầu chi tiêu thiết yếu, trong khi nhiều tài sản lại được hình thành từ vốn vay.

Điều này khiến rủi ro tài chính của hộ gia đình gia tăng đáng kể. Nếu không còn khả năng trả nợ, áp lực sẽ nhanh chóng lan sang hệ thống ngân hàng thông qua nợ xấu. Khi hiện tượng này diễn ra trên diện rộng, rủi ro của từng hộ gia đình sẽ cộng hưởng thành rủi ro đối với toàn bộ hệ thống tài chính.

Theo ông, đây cũng là nguyên nhân khiến công tác điều hành chính sách tiền tệ đứng trước những bài toán khó. Nếu nới lỏng tiền tệ và hạ lãi suất để kích thích tăng trưởng, dòng vốn có thể tiếp tục chảy vào bất động sản, làm gia tăng nguy cơ hình thành bong bóng tài sản. Ngược lại, nếu siết tín dụng bất động sản quá mạnh, nhiều hộ gia đình và doanh nghiệp đang phụ thuộc vào dòng vốn vay sẽ chịu áp lực lớn, kéo theo những hệ lụy đối với tăng trưởng kinh tế và an toàn hệ thống tài chính.

Giáo dục tài chính từ gốc rễ “rẻ” hơn mọi gói giải cứu

Theo chuyên gia kinh tế Trần Nguyên Đán, nâng cao an ninh tài chính hộ gia đình không đồng nghĩa với việc phải phổ cập giáo dục tài chính cho toàn dân theo cách truyền thống. Thay vào đó, bên cạnh giáo dục qua trường học và truyền thông, cần chú trọng kênh gián tiếp thông qua đội ngũ tư vấn tài chính như đại lý bảo hiểm, nhân viên ngân hàng và môi giới chứng khoán – những người tiếp xúc trực tiếp với khách hàng hằng ngày. Đây mới là kênh giáo dục tài chính hiệu quả nhất, bởi phần lớn người dân tiếp cận kiến thức tài chính ngay trong quá trình tìm hiểu và sử dụng sản phẩm. Vì vậy, chất lượng và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ tư vấn đóng vai trò quyết định trong việc nâng cao hiểu biết tài chính của người dân.

Theo ông Đán, chiến lược nâng cao hiểu biết tài chính của người dân cần dựa trên bốn trụ cột.

Thứ nhất là nâng chuẩn đội ngũ tư vấn và bán sản phẩm tài chính thông qua cơ chế sát hạch, giám sát và xử lý vi phạm. Ông cho rằng Việt Nam nên tham khảo mô hình của các nước phát triển, nơi người hành nghề phải được cấp phép, đào tạo định kỳ và có thể bị đình chỉ hoặc thu hồi chứng chỉ nếu vi phạm. Thay vì cấp chứng chỉ một lần, đội ngũ đại lý bảo hiểm và tư vấn tài chính cần được đánh giá lại thường xuyên; đồng thời công khai danh sách người vi phạm và quy trách nhiệm cho doanh nghiệp nếu đại lý tư vấn sai.

Thứ hai là đo lường mức độ hiểu biết tài chính trước khi xây dựng chính sách. Theo ông, Việt Nam cần thực hiện khảo sát định kỳ về kiến thức và hành vi tài chính của người dân theo chuẩn OECD/INFE. Đây không chỉ là cơ sở để thiết kế chương trình giáo dục phù hợp mà còn giúp cơ quan quản lý sớm phát hiện những rủi ro như tín dụng đen hay các hình thức lừa đảo tài chính.

Thứ ba là đưa giáo dục tài chính vào trường học như một kỹ năng sống ở bậc trung học phổ thông. Nội dung cần tập trung vào các kiến thức thiết thực như lãi kép, phân biệt tiết kiệm, đầu tư và đầu cơ, đọc hiểu hợp đồng vay vốn, hợp đồng bảo hiểm cũng như nhận diện các hành vi lừa đảo tài chính. Dù phải mất 10–15 năm mới phát huy hiệu quả, đây là nền tảng để hình thành một thế hệ người tiêu dùng tài chính có hiểu biết.

Cuối cùng, ông nhấn mạnh cả ba trụ cột trên chỉ có thể phát huy hiệu quả nếu được đặt trong một cơ chế điều phối thống nhất. Việt Nam đã có Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia, nhưng còn thiếu một đầu mối đủ thẩm quyền để phối hợp giữa Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính và Bộ Giáo dục và Đào tạo, đồng thời gắn với các chỉ tiêu đo lường và cơ chế báo cáo công khai. Theo ông, khi các hộ gia đình có đủ kiến thức và mạng lưới an toàn tài chính, đó không chỉ là lợi ích của từng gia đình mà còn tạo nên “tấm đệm giảm chấn” cho toàn bộ nền kinh tế.