Những đại phú hộ Sài Gòn vang danh trăm năm

Đến với tầm nhìn và cách làm tư bản

Gạt bỏ những lớp sương mù của những giai thoại, sự giải mã con đường tích lũy tư bản nguyên thủy của các đại phú hộ Sài Gòn dưới góc nhìn kinh tế, xã hội cho thấy cách thức họ biến vị thế trung gian giữa chính quyền thực dân và người dân bản xứ thành đòn bẩy để xây dựng những đế chế tài sản khổng lồ đầu tiên tại Việt Nam.

Nếu nhìn sâu vào xuất thân gia đình của các đại phú hộ, người ta dễ dàng nhận thấy một điểm chung cốt lõi là họ đều không thuộc tầng lớp sĩ phu Nho giáo truyền thống, vốn là những người mang tư tưởng bất hợp tác, khi người Pháp mới đặt chân đến Nam Kỳ. Ngược lại, xuất thân của các nhân vật này lại vô tình hoặc hữu ý lấp đầy những khoảng trống nhân sự mà chính quyền thực dân đang khao khát tìm kiếm. Có thể chia xuất thân của họ thành hai nhóm điển hình của tầng lớp tinh hoa mới tại thuộc địa: Nhóm trí thức Tây học và nhóm thương nhân gốc Hoa.

Trong giai đoạn đầu của công cuộc bình định Nam Kỳ, rào cản lớn nhất của người Pháp là ngôn ngữ và sự thiếu hụt đội ngũ tay chân người bản xứ tin cậy. Chính lúc này, Huyện Sỹ (Lê Phát Đạt) và Tổng đốc Phương (Đỗ Hữu Phương) nổi lên như những ứng viên sáng giá nhất. Huyện Sỹ tức Lê Phát Đạt (1841–1900) vốn sinh ra tại Cầu Kho trong một gia đình Công giáo. Ông sở hữu một lợi thế cạnh tranh tuyệt đối thời bấy giờ, đó là sự gần gũi về văn hóa và tôn giáo với người Pháp. Được các tu sĩ đưa sang trường Dòng ở Penang (Malaysia) du học từ nhỏ, Lê Phát Đạt thông thạo tiếng Latinh, tiếng Pháp, tiếng Hán và Quốc ngữ. Khi trở về nước, chàng thanh niên Lê Phát Đạt với vốn ngoại ngữ hiếm có đã ngay lập tức được trọng dụng làm thông ngôn (phiên dịch), rồi nhanh chóng thăng tiến làm Ủy viên Hội đồng Quản hạt Nam Kỳ.

Khác với Huyện Sỹ, Tổng đốc Đỗ Hữu Phương (1841–1914) xuất thân là người Minh Hương (người Hoa định cư lâu đời), sinh trưởng tại Chợ Đũi. Dù không đi du học, nhưng với sự nhạy bén thiên bẩm và dòng máu thương nhân chảy trong huyết quản, ông sớm nhận ra chiều gió của thời cuộc. Ông học chữ Pháp, ra làm việc cho chính quyền mới và nhanh chóng trở thành một cánh tay nối dài đắc lực. Xuất thân Minh Hương giúp ông vừa hiểu văn hóa Việt, vừa nắm bắt tâm lý người Hoa, lại vừa giao tiếp được với người Pháp, từ đó hình thành một vị thế kiềng ba chân vững chắc.

Như vậy xuất thân của Huyện Sỹ và Tổng đốc Phương đã đặt họ vào đúng điểm rơi của lịch sử. Vốn liếng đầu tiên của Huyện Sỹ và Tổng đốc Phương không phải là tiền, mà là tri thức mới và sự tín nhiệm chính trị. Nhưng nếu chính quyền thuộc địa cần Huyện Sỹ, Tổng đốc Phương để cai trị hành chính, thì họ lại cần Bá hộ Xường để vận hành cỗ máy kinh tế đô thị đang bắt đầu phình to.

Bá hộ Xường tức là Lý Tường Quan (1842–1896) cũng là một người Minh Hương như Tổng đốc Phương, nhưng Lý Tường Quan chọn con đường thương mại thuần túy hơn. Xuất thân từ nghề thông ngôn, ông sớm nhận ra nhu cầu tiêu dùng khổng lồ của một Sài Gòn đang đô thị hóa. Sự am hiểu về những nhu cầu thiết yếu như thực phẩm và các nhu yếu phẩm đã giúp ông chuyển mình từ một viên chức nhỏ thành một thương nhân độc quyền cung cấp thịt cá cho cả Sài Gòn và các tỉnh lân cận.

Quá trình làm giàu và công thức “hóa rồng” của những công dân thuộc địa

Nếu xuất thân là bệ phóng, thì chính sách khai thác thuộc địa của người Pháp chính là làn gió thuận lợi cho việc giong buồm trên con thuyền thương trường. Khác với giai cấp địa chủ phong kiến cũ làm giàu nhờ bóc lột sức lao động của người nông dân với một tư duy khép kín, những đại phú hộ Sài Gòn là những nhà tư bản đầu tiên vận dụng thành thạo các quy luật kinh tế phương Tây để tích lũy tài sản. Họ đã biến Sài Gòn – Gia Định từ một vùng đất hoang vu sau chiến tranh thuộc địa tại Nam Kỳ thành mỏ vàng nhờ ba mũi nhọn chiến lược là độc quyền đất đai, buôn bán quyền lực và kinh doanh nhu yếu phẩm.

Huyện Sỹ có thể được xem là ông vua ruộng đất. Lợi dụng bối cảnh loạn lạc khi Pháp chiếm Gia Định, dân chúng bỏ chạy tán loạn, ruộng đất bị bỏ hoang hoặc bán tháo giá rẻ như cho, với số vốn tiền mặt sẵn có là điều cực hiếm thời bấy giờ, Huyện Sỹ đã mua gom hàng ngàn mẫu đất ở Gò Công, Long An và vùng ven Sài Gòn. Ông giàu lên nhờ cơ chế địa tô. Khi trật tự được vãn hồi, người dân quay về cày cấy phải thuê lại đất của ông. Những mùa lúa trúng đậm liên tiếp đã biến kho lúa nhà Huyện Sỹ thành kho bạc không đáy. Đây là cách làm giàu kiểu cũ nhưng được thực hiện ở quy mô tư bản chủ nghĩa.

Tổng đốc Phương là trường hợp đặc biệt nhất khi làm giàu không cần tiền, mà bằng “vốn chính trị”. Là chiếc cầu nối duy nhất mà người Pháp tin tưởng để giao tiếp với cộng đồng Hoa kiều Chợ Lớn, Đỗ Hữu Phương nắm trong tay quyền sinh sát. Ông bảo kê cho các sòng bạc, các hoạt động thương mại của người Hoa và nhận lại những khoản lại quả khổng lồ. Công thức của ông là: Quyền lực hành chính + Quan hệ ngầm = Tài sản. Ông là minh chứng cho việc trong xã hội thuộc địa, vị trí trung gian móc nối, liên kết các quan hệ chính là vị trí hái ra tiền nhanh nhất. Ông không trực tiếp kinh doanh, nhưng mọi hoạt động kinh doanh đều phải qua tay ông. Chiến lược của ông là quyền lực mềm và nghệ thuật buôn quan bán tước.

Bá hộ Xường lại chọn con đường thực dụng của một thương nhân, đó là đánh vào cái dạ dày của xã hội. Nhận thấy bộ máy hành chính và quân đội Pháp ngày càng đông, cùng với dân số thành thị tăng vọt, ông thâu tóm nguồn cung thực phẩm. Ông được ví như "vua thịt cá", nắm quyền kiểm soát các lò mổ và nguồn cung cấp nhu yếu phẩm. Chiến lược kinh doanh của ông là độc quyền thị trường. Ngoài ra, ông còn rất nhạy bén khi đa dạng hóa danh mục đầu tư sang bất động sản và dịch vụ cầm đồ, là những ngành nghề hốt bạc trong một xã hội đang tập làm quen với tiêu dùng.

Những người kiến tạo và những di sản để lại

Sự trỗi dậy của những đại phú hộ Sài Gòn không chỉ là câu chuyện của những con số tiền bạc hay giá trị bất động sản và cách làm giàu, mà nó đã làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc xã hội Sài Gòn – Gia Định thời bấy giờ. Trước hết, đó là sự thay đổi diện mạo đô thị. Trước khi có họ, Sài Gòn chủ yếu là những làng mạc rời rạc và đầm lầy. Chính dòng tiền của các đại phú hộ đã góp phần đô thị hóa thành phố này. Họ xây dựng hàng loạt dãy phố khang trang kiểu Pháp pha lẫn kiến trúc Hoa, tạo nên bộ mặt sầm uất cho khu vực Sài Gòn và Chợ Lớn. Những khu phố thương mại, những chợ búa do họ bảo trợ đã biến Sài Gòn thực sự trở thành một trung tâm giao thương quốc tế, thu hút dòng người nhập cư từ lục tỉnh Nam Kỳ và nước ngoài đổ về.

Công lao của họ còn ở chỗ giúp hình thành tầng lớp tư sản bản xứ đầu tiên. Sự thành công của họ đã phá vỡ định kiến ngàn năm “trọng nông ức thương” của người Việt. Lần đầu tiên trong lịch sử, xã hội chứng kiến những người Việt, người Minh Hương có thể đứng ngang hàng, thậm chí giàu hơn cả các thương nhân Pháp hay Ấn Độ. Họ trở thành hình mẫu, khơi dậy khát vọng làm giàu và kinh doanh trong người dân Nam Kỳ thời đó.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua, những núi vàng, những kho lúa hay quyền lực chính trị của “Nhất Sỹ, Nhì Phương, Tam Xường, Tứ Hỏa” đều đã tan thành mây khói. Những thế hệ con cháu sau này của họ, người còn người mất, người ly tán xứ xa, người đã tiêu tán hết sản nghiệp, người vẫn thành đạt như thế hệ cha ông. Thế nhưng, những di sản vật thể họ để lại vẫn đang thở cùng nhịp đập của thành phố Sài Gòn hiện đại. Đó là minh chứng cho thấy cách tiêu tiền quan trọng hơn cách kiếm tiền.

Từ đường dòng họ Đỗ Hữu của Tổng đốc Phương tọa lạc tại địa chỉ 611C Điện Biên Phủ, thuộc quận 3 ngày trước, là đất hương hỏa của dòng họ. Từ đường này do Tổng đốc Phương xây dựng từ năm 1904 để làm nơi thờ tự và làm nghĩa địa gia đình. Nhưng người dân từ xưa nay quen gọi là đền Bà Lớn, vì cũng là nơi thờ người vợ của Tổng đốc Phương, do bà vốn có nhiều công đức làm từ thiện. Thời đó dinh thự kiểu Pháp của ông nằm trên bờ kênh Xếp, nổi tiếng vì sự nguy nga, lộng lẫy với một khuôn viên rộng rãi, sau này kênh bị lấp thành đường và con đường từng được mang tên là đường Tổng đốc Phương, nay là đường Châu Văn Liêm. Theo học giả Vương Hồng Sển trong tác phẩm khảo cứu “Sài Gòn năm xưa” cho biết sau này con cháu Tổng đốc Phương đã bán dinh thự và nó bị phá dỡ thành xây dựng thành những cửa hiệu, nhà ở, rạp hát.

Hiện nay tại đường Phú Thọ Hòa (phường Phú Thọ Hòa, TPHCM) vẫn còn ngôi mộ đôi cổ 130 năm tuổi (có từ năm 1896) của bá hộ Xường (Lý Tường Quan) và vợ là bà Nguyễn Thị Lâu (xây năm 1913). Ngôi mộ mang đậm dấu ấn giao thoa văn hóa Việt – Hoa và trở thành một địa chỉ ký ức của Sài Gòn xưa. Còn dinh thự bề thế của gia đình bá hộ Xường hiện nay là từ đường dòng họ Lý, tọa lạc trên đường Hải Thượng Lãn Ông và trở thành di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.

Đây là những di sản quan trọng vì nó cắm mốc sự hiện diện của tầng lớp hào phú Sài Gỏn năm xưa vào không gian đô thị hiện đại, bằng những chứng tích vật thể cụ thể.

Nếu nói di sản của gia tộc Huyện Sỹ (Lê Phát Đạt) ở Sài Gòn hôm nay, có thể gom lại thành hai “kho” lớn. Đó là di sản vật chất như công trình, đất đai, thiết chế và di sản tinh thần như một truyền thống phước thiện cho đi, dấu ấn văn hóa cộng đồng và những thành công của con cháu. Nhà thờ Huyện Sỹ (Nhà thờ Chợ Đũi) là nơi yên nghỉ của vợ chồng ông bà Lê Phát Đạt, một công trình Gothic uy nghiêm giữa trung tâm Sài Gòn. Đây là dấu mốc vật thể nổi bật nhất gắn trực tiếp với tên tuổi Huyện Sỹ. Nhiều nguồn tư liệu ghi chép nhà thờ khởi công năm 1902, hoàn thành năm 1905, trên đất hiến tặng và có đóng góp tài chính rất lớn từ gia đình. Đặc biệt, phần mộ ông bà Huyện Sỹ được an táng bên trong nhà thờ (khu vực phía sau cung thánh), trở thành một chứng tích hiếm của ký ức gia tộc ngay giữa trung tâm đô thị Sài Gòn. Nằm tại số 1 Tôn Thất Tùng, đây là một công trình Công giáo quan trọng của Sài Gòn đầu thế kỷ XX, mang bổn mạng Thánh Philípphê Tông đồ. Không chỉ là kiến trúc, nơi này còn là không gian cộng đồng với những sinh hoạt giáo xứ, nghi lễ, hoạt động bác ái và đặc biệt có dấu vết chủ nhân lịch sử khi gắn với câu chuyện hiến tặng/đóng góp của Huyện Sỹ, tạo ra một mô hình “đại điền chủ – nhà hảo tâm – nhà kiến tạo công trình công ích” trong bối cảnh xã hội thuộc địa. Nhà thờ Hạnh Thông nằm ở Gò Vấp mang nét kiến trúc phương Đông pha lẫn Byzantine hiếm có, lại là dấu ấn của ông Lê Phát An, con trai ông Huyện Sỹ. Ông Lê Phát An còn ủng hộ tiền cho Bệnh viện Thánh Phaolo thành Chartres, nay là Bệnh viện Mắt TPHCM. Một trong số những biệt thự của ông Lê Phát An mang tên là Montjoye (Lạc Sơn), từng là trụ sở Quận ủy Gò Vấp, TPHCM. Nhà thờ Chí Hòa cũng được nhắc đến như một nhà thờ lớn xây dựng gắn với quỹ đất và sự dâng cúng của gia đình.

Nhưng gia tộc Huyện Sỹ không chỉ dâng cúng đất đai làm nhà thờ, mà còn gắn với các hoạt động phúc thiện, giáo dục, trong đó có Nhà Phước Thiện Thủ Đức và trường Tiểu học tư thục Lê Văn Gẫm. Tư liệu ghi nhận trường Tiểu học tư thục Lê Văn Gẫm là một trong những địa chỉ gắn với gia tộc Huyện Sỹ, từng được bà Huyện Sỹ đóng góp xây dựng. Tuy nhiên, dấu tích công trình theo thời gian đã biến đổi và hiện chưa có nguồn công bố chính thức xác định trường ngày nay mang tên gì hay được sử dụng với công năng nào, mà chỉ có dự đoán là trường tiểu học Trần Hưng Đạo nằm trên đường Trần Đình Xu. Bà Huyện Sỹ tên thật là Huỳnh Thị Tài, nổi tiếng ở Sài Gòn thời bấy giờ là một phụ nữ rất siêng năng làm từ thiện. Tờ báo “Nam kỳ địa phận” thời đó có bài “Một người gương lành trọn hảo” viết về bà Huỳnh Thị Tài, ví rằng sống lành như một bà thánh. Lúc bà mất, chỉ mặc áo dòng của các dì phước Camelo và chôn theo một chiếc áo dài. Năm 1920, bà Huyện Sỹ qua đời. Trong quyển sổ khai tử được lưu trữ trong nhà thờ Cầu Kho từ 106 năm trước có ghi chú: “Một người cực kỳ sùng đạo và rất đạo đức. Bố thí rộng rãi với mọi người”.

Di sản của gia tộc Huyện Sỹ ở Sài Gòn hôm nay nằm ở chỗ của cải đã đi qua một cuộc chuyển hóa hiếm có khi từ tài sản tư nhân thành ký ức công cộng. Những nhà thờ vẫn còn người ra vào mỗi ngày, những dấu vết phúc thiện và giáo dục vẫn còn được nhắc lại như một bản ghi của lòng tin xã hội. Trong một đô thị từng tăng tốc bằng đất đai và kinh tế, gia tộc Huyện Sỹ để lại một thông điệp mềm mại mà bền bỉ rằng sự giàu có chỉ thật sự có hậu khi nó biết ở lại trong cộng đồng.

Dòng máu của các đại phú hộ này vẫn chảy trong những nhân vật lịch sử quan trọng. Tiêu biểu nhất là Nam Phương hoàng hậu (tên thật là Nguyễn Hữu Thị Lan), cháu ngoại của Huyện Sỹ. Sự giáo dục và gia sản khổng lồ từ gia đình bên ngoại đã góp phần tạo nên cốt cách của vị hoàng hậu cuối cùng triều Nguyễn.

Nhìn lại cuộc đời của những đại phú hộ Sài Gòn, chúng ta không chỉ thấy ánh hào quang của vàng son quá vãng, mà còn thấy cả sự vận động khốc liệt của lịch sử. Họ là những đứa con của thời đại thuộc địa, là những người đã thức thời, chấp nhận luật chơi của phương Tây để vươn lên từ thân phận công dân thuộc địa, vốn chỉ là những con người hạng hai trong xã hội thời đó. Dù con đường làm giàu của họ có nhiều tranh cãi, dù có người dựa vào đất đai, có người dựa vào quyền lực, nhưng không thể phủ nhận vai trò tiên phong của họ trong việc định hình nền kinh tế tư nhân sơ khai tại Việt Nam. Câu chuyện về Tứ đại phú hộ “Nhất Sỹ, Nhì Phương, Tam Xường, Tứ Hỏa” ngày nay vẫn là những bài học kinh điển về tầm nhìn kinh doanh, về nghệ thuật thích nghi và quan trọng hơn cả, là một bài học quý: Chỉ những giá trị cống hiến cho cộng đồng, dù là vật chất hay tinh thần, mới là thứ tài sản duy nhất thắng được thời gian, bền lâu hơn tiền bạc sở hữu cá nhân.