Những ngộ nhận phổ biến của người Việt về đầu tư

Tại Việt Nam, mỗi khi nhắc đến hai chữ “đầu tư”, phản xạ quen thuộc của nhiều người là liên tưởng ngay đến rủi ro và sợ mất tiền. Tâm lý này phổ biến đến mức gần như trở thành định kiến xã hội. Việc “mổ xẻ” các ngộ nhận phổ biến không nhằm tô hồng việc đầu tư, mà để giúp nhìn nhận rõ vấn đề và điều chỉnh niềm tin theo hướng thực tế hơn.

Ngộ nhận thứ nhất: Đầu tư chỉ là cờ bạc

Một trong những ngộ nhận lớn nhất là cho rằng đầu tư thực chất chỉ là một hình thức cờ bạc trá hình, nơi người này được thì người khác mất, và tổng cuộc chơi bằng không. Nhiều người tin rằng bước chân vào thị trường tài chính chẳng khác nào bước vào sòng bài, đặt tiền xuống và chờ may rủi quyết định kết quả.

Theo ThS. Thành Công TC - cố vấn tài chính tại Mỹ, chính tư duy này mới là nguyên nhân khiến nhiều người thua lỗ, bởi họ mang tâm thế cờ bạc vào đầu tư.

Cờ bạc hoàn toàn dựa vào may rủi. Người chơi không sở hữu tài sản sản xuất nào, không có hoạt động kinh doanh tạo ra giá trị, và hệ thống được thiết kế để nhà cái luôn có lợi thế dài hạn.

Trong khi đó, đầu tư vào cổ phiếu hay trái phiếu là việc sở hữu một phần doanh nghiệp có thật, nơi tạo ra sản phẩm, dịch vụ, thuê nhân sự và tạo lợi nhuận theo thời gian. Lợi nhuận đó được phản ánh thông qua cổ tức và sự tăng giá của cổ phiếu. Trong hơn một thế kỷ qua, thị trường chứng khoán và trái phiếu tại Mỹ đã ghi nhận xu hướng tăng trưởng dài hạn, bất chấp những giai đoạn biến động mạnh.

Theo thống kê được công bố bởi Schroders dựa trên gần 100 năm dữ liệu thị trường chứng khoán Mỹ, nếu đầu tư trong thời gian rất ngắn như một tháng, xác suất thua lỗ sau khi điều chỉnh lạm phát có thể lên tới khoảng 40%. Tuy nhiên, khi kéo dài thời gian đầu tư lên 12 tháng, tỷ lệ này giảm xuống còn khoảng 30%; trong 5 năm còn 22%; và trong 10 năm chỉ còn khoảng 13%.

Đáng chú ý, không có giai đoạn 20 năm nào mà cổ phiếu vốn hóa lớn tại Mỹ ghi nhận mức lợi nhuận âm sau khi điều chỉnh lạm phát. Những con số này cho thấy rủi ro ngắn hạn là có thật, nhưng xác suất thành công tăng lên đáng kể khi nhà đầu tư kiên nhẫn với tầm nhìn dài hạn.

Bên cạnh đó, yếu tố tâm lý cũng góp phần khiến đầu tư bị nhìn nhận như cờ bạc. Tin tức về thị trường sụt giảm thường xuất hiện dày đặc và gây tác động cảm xúc mạnh, trong khi các giai đoạn phục hồi lại ít được nhấn mạnh. Hiện tượng “loss aversion” trong tài chính hành vi cho thấy con người có xu hướng sợ thua lỗ hơn là kỳ vọng lợi nhuận. Khi liên tục tiếp nhận những tiêu đề tiêu cực, nhiều người mặc định rằng đầu tư là nguy hiểm, trong khi thực tế bức tranh dài hạn phức tạp hơn nhiều.

Ngộ nhận thứ hai: Tôi không đủ kiến thức để đầu tư

Ngộ nhận thứ hai là suy nghĩ rằng bản thân không đủ kiến thức, kinh nghiệm hay thời gian để tham gia đầu tư. Với những người làm công việc chuyên môn như giáo viên, bác sĩ, luật sư hay nhân viên văn phòng, quỹ thời gian rảnh thường hạn chế.

Việc tự mình chọn cổ phiếu riêng lẻ hoặc giao dịch tài sản biến động mạnh có thể khiến họ cảm thấy đang bước vào một “sàn đấu” nơi đối thủ là những người phân tích và giao dịch toàn thời gian.

Theo ThS. Thành Công TC, nếu tham gia thị trường với mục tiêu đánh bại những người làm nghề chuyên nghiệp, rủi ro thất bại là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc người không chuyên không thể đầu tư.

Thay vì đối đầu, nhà đầu tư cá nhân có thể lựa chọn hợp tác thông qua các quỹ đầu tư chuyên nghiệp, nơi tiền được quản lý bởi đội ngũ chuyên gia có kinh nghiệm, quy trình phân tích và hệ thống kiểm soát rủi ro bài bản.

Mô hình này cho phép mỗi người tập trung vào công việc chuyên môn của mình để tạo thu nhập, đồng thời ủy thác phần tiền nhàn rỗi cho những người có chuyên môn sâu hơn quản lý.

Dù vậy, việc ủy thác không đồng nghĩa với việc “không cần biết gì”. Theo quan điểm của ông, nhà đầu tư vẫn cần hiểu mình đang đầu tư vào đâu, kỳ vọng lợi nhuận ra sao và chấp nhận mức biến động như thế nào. Sự thiếu hiểu biết dễ dẫn đến hoảng loạn khi thị trường điều chỉnh, và chính cảm xúc mất kiểm soát mới là yếu tố phá hỏng kế hoạch dài hạn.

Ngộ nhận thứ ba: Tôi không có tiền để đầu tư

Một rào cản tâm lý khác là niềm tin rằng phải có số tiền lớn mới có thể bắt đầu. Hình ảnh nhà đầu tư trong suy nghĩ của nhiều người thường gắn liền với những danh mục hàng trăm triệu hoặc hàng tỷ đồng.

Theo nghiên cứu của Deloitte Access Economics, hơn một nửa những người không đầu tư cho rằng họ không có đủ tiền để bắt đầu, và cứ bốn người thì có một người tin rằng cần tối thiểu 10.000 USD mới nên bước vào hành trình xây dựng tài sản.

ThS. Thành Công TC cho rằng đây là một hiểu lầm khiến nhiều người đứng ngoài thị trường suốt nhiều năm. Trong bối cảnh hiện nay, nhờ sự phát triển của hệ thống tài chính và công nghệ, việc đầu tư đã trở nên linh hoạt hơn rất nhiều.

Nhiều sản phẩm cho phép bắt đầu với số tiền nhỏ và không yêu cầu số dư tối thiểu lớn như trước đây. Điều quan trọng không phải là bạn đầu tư bao nhiêu ở thời điểm khởi đầu, mà là bạn bắt đầu sớm đến mức nào và duy trì đều đặn ra sao.

Sức mạnh của lãi kép cho thấy thời gian có vai trò quyết định. Một người đầu tư một khoản vừa phải từ tuổi 25 đến 45 có thể tích lũy nhiều hơn người đầu tư số tiền lớn hơn nhưng bắt đầu muộn hơn 10 năm. Khoảng thời gian bổ sung đó cho phép tài sản sinh sôi và tăng trưởng theo cấp số nhân.

Trong khi đó, việc chờ đợi đến khi “cảm thấy đủ tiền” thường chỉ dẫn đến trì hoãn, bởi cuộc sống luôn xuất hiện thêm hóa đơn, mục tiêu và lý do mới để chưa bắt đầu.

Ngộ nhận thứ tư: Đã quá trễ để bắt đầu

Ngộ nhận cuối cùng là cảm giác đã quá muộn để đầu tư. Nhiều người ở độ tuổi 30 hoặc 40 nhìn lại và tiếc nuối vì không bắt đầu từ những năm 20. Khi tính toán giả định rằng nếu đầu tư sớm hơn, họ có thể đã tích lũy được số tiền lớn, tâm lý “giá như” dễ khiến họ chùn bước.

Theo ThS. Thành Công TC, thay vì nhìn mãi về quá khứ, điều cần thiết là nhìn về phía trước. Nếu còn trẻ, lợi thế lớn nhất là thời gian. Nếu đã bước vào độ tuổi 30 hoặc 40, lợi thế có thể nằm ở mức thu nhập cao hơn và sự ổn định tài chính lớn hơn so với giai đoạn mới đi làm.

Khả năng đầu tư số tiền lớn hơn và đều đặn hơn hoàn toàn có thể tạo ra khác biệt đáng kể trong dài hạn. Thời gian vẫn sẽ trôi qua dù một người có đầu tư hay không, vì vậy việc bắt đầu ngay ở hiện tại luôn có ý nghĩa hơn việc tiếc nuối những năm đã qua.

Theo ThS. Thành Công TC, trong tài chính cá nhân, trì hoãn thường là quyết định tốn kém nhất. Dù bắt đầu với số tiền lớn hay nhỏ, điều quan trọng là hành động và duy trì kỷ luật. Bởi thời gian không chờ đợi ai, và lựa chọn khôn ngoan nhất là để tiền bắt đầu làm việc càng sớm càng tốt.