Tài chính hàng không: Lợi thế khác biệt của VIFC-HCM

Nhận định trên được PGS. TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân, đưa ra trong cuộc trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính về tiềm năng phát triển tài chính hàng không và vai trò của lĩnh vực này đối với Trung tâm Tài chính Quốc tế tại TP. HCM (VIFC-HCMC).

Tài chính hàng không bắt nguồn từ "nhu cầu thật"

- Thưa ông, thị trường tài chính hàng không toàn cầu đang phát triển như thế nào trong bối cảnh nhu cầu thuê mua máy bay, tài trợ đội bay, bảo hiểm và đầu tư hạ tầng hàng không ngày càng tăng? Xu hướng này mở ra cơ hội gì cho các trung tâm tài chính mới nổi như VIFC-HCMC?

PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Tôi muốn bắt đầu bằng một câu chuyện thực tế khá thú vị từ World Cup 2026. Sau khi giải đấu khép lại, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đưa ra đề xuất Mỹ và Trung Quốc cùng đăng cai một kỳ World Cup trong tương lai. Một số liệu đáng chú ý khác là Chủ tịch Liên đoàn Bóng đá Thế giới (FIFA) Gianni Infantino đã thực hiện lịch trình di chuyển dày chưa từng có bằng chuyên cơ để kịp dự khán 43 trận đấu tại cả 16 sân vận động trong suốt mùa giải.

Câu chuyện đó phần nào cho thấy một thay đổi rất lớn: khoảng cách địa lý ngày càng được thu hẹp nhờ hàng không. Công nghệ máy bay phát triển, mức độ an toàn được nâng cao, trong khi nhu cầu đi lại của con người ngày càng lớn.

Tôi từng được một chuyên gia Hàn Quốc chia sẻ rằng, trước đại dịch COVID-19, có thời điểm mỗi ngày có khoảng 50 chuyến bay từ Việt Nam sang Hàn Quốc và khoảng 50 chuyến theo chiều ngược lại. Với vài trăm hành khách trên mỗi chuyến, lượng người di chuyển giữa hai quốc gia mỗi ngày là vô cùng lớn. Đó mới chỉ là tuyến Việt Nam - Hàn Quốc, chưa kể những thị trường hàng không sôi động hơn nhiều như Mỹ, Trung Quốc, Ấn Độ hay châu Âu.

Những con số này cho thấy tài chính hàng không được xây dựng trên nhu cầu thực của nền kinh tế. Đằng sau mỗi chuyến bay là cả một chuỗi giá trị tài chính, từ tài trợ mua và thuê máy bay, bảo hiểm, đầu tư hạ tầng sân bay đến logistics và các dịch vụ phụ trợ. Mỗi mắt xích đều tạo ra nhu cầu về vốn và các sản phẩm tài chính chuyên biệt.

Không chỉ vậy, là một trong những ngành tích hợp công nghệ và tiêu chuẩn vận hành cao nhất, hàng không hiện nay còn phải đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao về ESG, giảm phát thải, tín chỉ carbon, bảo mật thông tin, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa. Mỗi yêu cầu mới của ngành hàng không cũng có thể tạo ra những nhu cầu tài chính mới, từ tài trợ chuyển đổi xanh, bảo hiểm rủi ro đến các sản phẩm liên quan đến carbon.

Tôi cho rằng đây chính là cơ hội đối với những trung tâm tài chính mới nổi như VIFC-HCMC. Việt Nam nằm trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nơi nhu cầu hàng không còn dư địa tăng trưởng rất lớn. Bản thân chúng ta cũng đang bước vào chu kỳ đầu tư mạnh cho hạ tầng hàng không, với các dự án sân bay quy mô lớn, mở rộng mạng đường bay và nhu cầu phát triển đội bay trong những năm tới. Chúng ta có tất cả để hình thành các hoạt động tài chính xoay quanh ngành hàng không.

- Như ông chia sẻ, tài chính hàng không mang tới rất nhiều cơ hội cho VIFC- HCMC. Để hiện thực hóa lợi thế này, theo ông, VIFC-HCMC nên ưu tiên phát triển những lĩnh vực nào trước?

PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Trong giai đoạn đầu, theo tôi không nên dàn trải. Nếu phải lựa chọn, VIFC-HCMC nên tập trung trước vào ba trụ cột: thuê mua và cho thuê máy bay; bảo hiểm và quản trị rủi ro hàng không; huy động vốn và phát triển các sản phẩm tài chính dựa trên tài sản hàng không. Đây là những lĩnh vực vừa gắn trực tiếp với nhu cầu thực của thị trường, vừa có khả năng tạo ra lợi thế chuyên biệt cho trung tâm.

Về thuê mua và cho thuê máy bay, đây là một trong những hoạt động cốt lõi của tài chính hàng không, bởi việc mở rộng và hiện đại hóa đội bay đòi hỏi nguồn vốn rất lớn. Thay vì các hãng hàng không phải bỏ vốn để sở hữu toàn bộ máy bay, thị trường có thể phát triển các hình thức thuê, thuê mua và những dịch vụ tài chính đi kèm. Khi thị trường này hình thành, nó không chỉ hỗ trợ các hãng hàng không Việt Nam nâng cấp đội bay mà còn tạo điều kiện phát triển một hệ sinh thái dịch vụ liên quan, từ bảo dưỡng, vận hành đến các dịch vụ mặt đất và phục vụ hành khách.

Lấy Singapore làm ví dụ, quốc gia này không chỉ phát triển hàng không mà xây dựng được cả một hệ sinh thái dịch vụ có tiêu chuẩn rất cao, qua đó trở thành một trong những trung tâm trung chuyển lớn của khu vực. Việt Nam đi sau nhưng cũng chính vì vậy có cơ hội học hỏi kinh nghiệm, lựa chọn những mô hình phù hợp và tận dụng lợi thế của thị trường đang tăng trưởng nhanh.

Về bảo hiểm hàng không và các sản phẩm tài chính liên quan, cần nhìn thị trường này rộng hơn việc thu phí và chi trả bảo hiểm. Bảo hiểm có thể gắn với hoạt động đầu tư, quản trị rủi ro và phát triển các công cụ tài chính chuyên biệt, kể cả các sản phẩm phái sinh. Nếu hình thành được một thị trường như vậy, VIFC-HCMC có thể thu hút thêm các công ty bảo hiểm, tái bảo hiểm và định chế tài chính quốc tế tham gia.

Về huy động vốn và phát triển các sản phẩm tài chính dựa trên tài sản hàng không. Việt Nam có thể nghiên cứu những phương thức mới như số hóa hay token hóa tài sản. Hàng không có một hệ thống tài sản thực rất lớn, từ máy bay, sân bay, hạ tầng và bất động sản hàng không đến dòng tiền của các doanh nghiệp hoạt động trong hệ sinh thái. Nếu những tài sản và dòng tiền đủ điều kiện được cấu trúc thành các sản phẩm tài chính phù hợp, khả năng huy động vốn cho ngành hàng không sẽ được mở rộng đáng kể. Phạm vi này không nhất thiết chỉ giới hạn ở máy bay hay sân bay. Hệ sinh thái hàng không còn bao gồm doanh nghiệp bảo dưỡng, công nghiệp hỗ trợ, công nghệ, an ninh và bảo mật thông tin, đào tạo và cung ứng nhân lực chất lượng cao.

Xa hơn, có thể tính đến kết hợp hàng không với du lịch. TP. HCM và khu vực phía Nam có một hệ sinh thái du lịch lớn. Nếu kết nối hàng không, sân bay, lưu trú, dịch vụ và các điểm đến thành những chuỗi giá trị hoàn chỉnh, chúng ta có thể hình thành các sản phẩm đầu tư dựa trên dòng tiền của hệ sinh thái hàng không - du lịch. Khi đó, VIFC-HCMC không chỉ làm tài chính cho các hãng bay mà có thể cung cấp vốn cho cả chuỗi dịch vụ được hình thành xung quanh hoạt động hàng không.

Ngoài ra, tôi muốn nhấn mạnh tới Cảng hàng không quốc tế Long Thành có thể trở thành một “điểm khác biệt” của VIFC-HCMC so với các trung tâm tài chính trong khu vực. Khi Long Thành đi vào hoạt động và được kết nối với TP.HCM cùng hệ thống logistics, cảng biển, thương mại và du lịch của toàn vùng, quy mô tài sản và dòng tiền hình thành xung quanh hệ sinh thái này sẽ rất lớn. Đây chính là điểm khác biệt để VIFC-HCMC tham gia vào chuỗi giá trị tài chính hàng không, thay vì cạnh tranh trực diện với Singapore hay Hong Kong.

Từ thể chế đến hệ sinh thái doanh nghiệp

- Vậy chúng ta cần có những đột phá gì về thể chế, chính sách để thu hút các định chế tài chính quốc tế, thưa ông?

PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Theo tôi, đột phá đầu tiên và quan trọng nhất phải là hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho tài chính hàng không. Hiện nay, tài chính hàng không liên quan đến rất nhiều lĩnh vực, từ hàng không, đầu tư, bảo hiểm, ngoại hối đến thương mại và các hoạt động của trung tâm tài chính quốc tế. Vì vậy, các quy định này cần được rà soát và thiết kế đồng bộ, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến thuê mua máy bay, xác lập và xử lý tài sản bảo đảm, bảo hiểm, giải quyết tranh chấp cũng như luân chuyển vốn xuyên biên giới.

Theo đó, pháp luật về hàng không cũng cần dành nhiều không gian hơn cho tài chính hàng không. Khi xuất hiện những sản phẩm tài chính mới như số hóa, token hóa tài sản, khuôn khổ pháp lý cũng phải đủ linh hoạt để tiếp nhận nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát rủi ro.

Điểm quan trọng là thể chế của Việt Nam không chỉ cần “bằng” các trung tâm tài chính khác mà phải có những điểm “hơn” họ. “Bằng” là ở mức độ minh bạch, bảo vệ nhà đầu tư, phòng chống rửa tiền và an toàn hệ thống; còn “hơn” phải nằm ở cơ chế khuyến khích, chính sách thuế và đặc biệt là khả năng đưa vốn vào, rút vốn ra thuận lợi.

Về phía TP. HCM, cần có một cơ chế đặc thù đủ mạnh để hình thành hệ sinh thái tài chính - hàng không hoàn chỉnh, thay vì phát triển lĩnh vực này một cách biệt lập. Đây cũng là cách để thành phố phát huy lợi thế của một trung tâm kinh tế lớn, nơi các hoạt động thương mại, logistics, du lịch và đầu tư đã tạo ra nền tảng tài sản, dòng tiền và nhu cầu dịch vụ tài chính rất lớn.

Như tôi đã đề cập trước đó về Cảng hàng không quốc tế Long Thành như một điểm khác biệt để cạnh tranh nếu kết nối hiệu quả Long Thành với VIFC-HCMC, một chuỗi giá trị hàng không - tài chính quy mô lớn có thể được hình thành. Do đó, TP. HCM có thể chủ động phát triển các sản phẩm tài chính mới, kể cả số hóa, token hóa những tài sản đủ điều kiện khi khuôn khổ pháp lý cho phép.

Cuối cùng là hạ tầng công nghệ và niềm tin thị trường. VIFC-HCMC phải được xây dựng trên nền tảng công nghệ ở tiêu chuẩn rất cao, từ giao dịch, thanh toán, dữ liệu đến an ninh mạng và bảo mật thông tin. Đồng thời, trung tâm phải có khả năng kết nối với các trung tâm tài chính và hệ thống tài chính quốc tế để vừa bảo đảm dòng vốn được luân chuyển hiệu quả, vừa có thể nhận diện, giám sát những giao dịch bất thường.

- Về phía doanh nghiệp, các hãng hàng không, ngân hàng, quỹ đầu tư và tập đoàn lớn trong nước sẽ đóng vai trò như thế nào trong việc hình thành hệ sinh thái tài chính hàng không tại VIFC-HCMC, thưa ông?

PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Trước hết, Vietnam Airlines, Vietjet và các doanh nghiệp hàng không trong nước sẽ đóng vai trò tạo cầu cho thị trường. Nhu cầu mở rộng đội bay, thuê mua máy bay, bảo hiểm và đầu tư dịch vụ của các doanh nghiệp này sẽ tạo ra tài sản, dòng tiền và nhu cầu vốn thực, làm cơ sở để phát triển các sản phẩm tài chính hàng không. Cùng với đó, ACV và các doanh nghiệp sân bay, logistics, vận tải, bảo hiểm, năng lượng sẽ góp phần hình thành một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ hạ tầng, vận chuyển đến các dịch vụ phụ trợ.

Thứ hai là hệ thống ngân hàng và các quỹ đầu tư. Các ngân hàng lớn, đặc biệt là nhóm Big 4, có thể đóng vai trò cung cấp vốn, thanh toán, bảo lãnh và tài trợ cho các hoạt động hàng không. Trong khi đó, cần tạo điều kiện để các quỹ đầu tư trong và ngoài nước tham gia sâu hơn, qua đó bổ sung nguồn vốn dài hạn cho doanh nghiệp, đội bay và hạ tầng hàng không.

Thứ ba là các tập đoàn công nghệ lớn như Viettel cùng các doanh nghiệp số, fintech. Đây sẽ là lực lượng cung cấp hạ tầng công nghệ, dữ liệu, thanh toán và bảo mật, tạo nền tảng để các giao dịch tài chính hàng không vận hành an toàn, hiệu quả và theo chuẩn quốc tế.

Theo tôi, trong giai đoạn đầu, cần hình thành một nhóm doanh nghiệp, ngân hàng và định chế tài chính lớn đóng vai trò “hạt nhân”. Khi các chủ thể trong nước cùng tham gia và tạo được một thị trường đủ quy mô, VIFC-HCMC mới có thể tạo sức hút đối với các hãng hàng không, quỹ đầu tư và định chế tài chính quốc tế.

Trân trọng cảm ơn ông về cuộc trò chuyện!