(VNF) - Lý thuyết và thực tiễn quốc tế hội tụ ở một điểm cốt lõi: Trung tâm Tài chính Quốc tế (IFC) không phải là một địa điểm, một tòa nhà, hay một gói miễn giảm thuế; nó là sự kết hợp của nhiều thứ khó sao chép: niềm tin pháp lý, chất lượng quản lý, độ sâu sản phẩm, thanh khoản, nhân lực, dữ liệu, kết nối quốc tế và khả năng giải quyết tranh chấp.

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance, PGS.TS. Trần Đình Thiên - Nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng Việt Nam đã có đủ “độ lớn” để tham gia cuộc đua xây dựng IFC. Tuy nhiên, lợi thế lớn nhất không nằm ở ưu đãi thuế hay chi phí thấp, mà ở khả năng tận dụng vị thế đi sau để kiến tạo một thể chế vượt trội, tạo dựng niềm tin với các nhà đầu tư toàn cầu và mở ra bước ngoặt mới trong thu hút dòng vốn quốc tế.

- Ông cho rằng Việt Nam có “độ lớn” để tham gia cuộc chơi IFC. Theo ông, “độ lớn” đó cụ thể được tạo nên từ những yếu tố nào?

PGS.TS. Trần Đình Thiên: Nền kinh tế Việt Nam sau 40 năm đổi mới, chuyển sang kinh tế thị trường, mặc dù chưa thoát khỏi tình trạng “đi sau” nhưng đã tạo lập được những điều kiện nền tảng quan trọng để bước vào một giai đoạn phát triển mới về chất, với tên gọi “kỷ nguyên vươn mình”. Bước chuyển này, trong một chừng mực nhất định, hàm nghĩa nền kinh tế Việt Nam đã trưởng thành, có đủ “độ lớn” để tham gia cuộc chơi IFC. Có thể nêu một số yếu tố chủ yếu cấu thành “độ lớn” đó như sau:

Thứ nhất là “độ lớn” nền kinh tế được đo bằng các chỉ số “thuần” định lượng như GDP, kim ngạch xuất nhập khẩu, vốn đầu tư, thu - chi ngân sách nhà nước, v.v. Theo phép đo này, Việt Nam đã có những bước tiến, tuy chưa phải là “thần kỳ”, song có thể nói là “vượt bậc”.

Chẳng hạn như trong bảng xếp hạng GDP toàn cầu, tính theo giá USD hiện hành, năm 2000, Việt Nam xếp thứ 173; 25 năm sau (năm 2025), đã vươn lên hạng 33. Theo đó, từ nền “nền kinh tế thu nhập thấp” (mức GDP/người dưới 1.135 USD, theo cách phân loại của Ngân hàng Thế giới), Việt Nam chuyển thành “nền kinh tế thu nhập trung bình cao” (GDP/người từ 4.516 - 14.005 USD), với mức GDP/người đạt hơn 5.026 USD.

Các chỉ số kinh tế định lượng khác cũng có những bước tiến vượt bậc, kéo theo sự gia tăng mạnh thực lực kinh tế quốc gia. Hiện nay, trong khối ASEAN, GDP Việt Nam đã vượt Philippines, vươn lên đứng thứ tư (sau Indonesia, Singapore, Thailand) và đang được dự báo sẽ vượt Thailand trong năm 2026.

Thứ hai là “độ lớn” nền kinh tế xét theo kết cấu hạ tầng, cấu trúc ngành (độ phức tạp của cơ cấu ngành) và trình độ công nghệ, đã đạt những thành tích vượt trội, đặc biệt là trong những năm gần đây. Những bước tiến đạt được trong lĩnh vực hạ tầng, nổi bật là hệ thống đường cao tốc, sự phát triển sân bay, cảng biển, hạ tầng đô thị,… đánh dấu những thay đổi mạnh mẽ của nền kinh tế.

Thứ ba là “độ lớn” nền kinh tế xét theo độ mở cửa - hội nhập quốc tế. Theo chỉ tiêu này, Việt Nam thuộc nhóm hiếm thấy trên thế giới, xét cả về quy mô lẫn tốc độ. Được coi là “ngôi sao” trong thu hút đầu tư nước ngoài, kể cả trong thời kỳ kinh tế thế giới suy trầm giai đoạn đại dịch covid, Việt Nam vẫn nổi bật về thành tích tăng trưởng xuất - nhập khẩu, từng bước trở thành một “thế lực” đáng kể trong sân chơi thương mại toàn cầu. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam vươn lên xếp hạng 23 trên thế giới, với hai đối tác lớn nhất chính là hai cường quốc kinh tế hàng đầu thế giới.

Chỉ số “kinh tế đối ngoại” là đặc biệt quan trọng xét từ góc độ chuẩn bị tham gia cuộc chơi IFC của Việt Nam.

Thứ tư là “độ lớn” kinh tế xét từ góc độ “đà và thế trỗi dậy”. Nhận định của cộng đồng thế giới dành cho Việt Nam ở khía cạnh này cơ bản là tích cực, đặc biệt là về sức chống chịu, khả năng trụ vững và vươn dậy của nền kinh tế trong những hoàn cảnh khó khăn.

Cũng ở khía cạnh “độ lớn” với góc nhìn “từ tương lai” này, cần lưu ý cách tiếp cận “mở các không gian phát triển” đặc biệt mạnh mẽ của Việt Nam gần đây. Đường lối phát triển của Việt Nam xác định rõ quyết tâm và chiến lược mở rộng không gian cơ hội - từ không gian mặt đất, mở ra không gian biển, không gian bầu trời, không gian ngầm, và đặc biệt, cách tiếp cận “từ không gian vật lý mở ra không gian văn hóa, không gian số, không gian xanh”. Trên nền tảng các Nghị quyết phát triển mới của Đảng đưa ra trong năm 2025-2026, với tinh thần “cởi trói” mạnh mẽ - điển hình về cách tiếp cận đồng bộ, hệ thống và triệt để thế hiện trong “Tứ trụ Nghị quyết”, không thể không thấy triển vọng bùng nổ phát triển của kinh tế Việt Nam.

Cách tiếp cận mục tiêu tăng trưởng và phát triển kinh tế (tăng trưởng GDP hai chữ số nhiều năm liên tục, yêu cầu huy động một lượng vốn khổng lồ trong giai đoạn 2026-2030,…) của Đảng và Nhà nước không chỉ thể hiện khát vọng và quyết tâm “vươn mình” của đất nước. Sâu hơn, nó phản ánh tư duy “chớp thời cơ lịch sử” để tiến vượt mà trí tuệ Việt Nam có thể và cần nỗ lực tối đa để tìm kiếm giải pháp khả thi.

Tôi cho rằng chính khía cạnh “tương lai” của độ lớn kinh tế này đang và sẽ ngày càng trở thành yếu tố có giá trị thuyết phục cao đối với các nhà đầu tư quốc tế trong cuộc chơi IFC của Việt Nam.

Tuy nhiên, bên cạnh những yếu tố tích cực nói trên, cần nhận thấy rõ những điểm yếu kém của nền kinh tế, đặc biệt ở khía cạnh tài chính - tiền tệ. Độ sâu tài chính còn thấp, đồng tiền chưa chuyển đổi, cấu trúc thị trường chưa mạnh, tính cạnh tranh chưa cao, lực lượng doanh nghiệp bản địa còn yếu, kinh tế vĩ mô chưa thật bền vững, năng suất lao động thấp, tăng trưởng chậm,… là những điểm yếu “cốt tử” đang thách thức nỗ lực xây dựng IFC ở Việt Nam.

Say sưa quá với những thành tích bước đầu nặng tính định lượng, với đà và thế, với cơ hội mở ra mà lơ là những điểm yếu, sao nhãng tình trạng “có vấn đề về cơ cấu” của nền kinh tế sẽ dẫn tới chỗ nhanh chóng “biến cơ hội thành thách thức” như chúng ta đã từng chứng kiến không ít lần trong giai đoạn trước đây.

- Việt Nam nên tận dụng lợi thế đi sau như thế nào để định vị sự khác biệt của Trung tâm Tài chính Quốc tế, thưa ông?

PGS.TS. Trần Đình Thiên: Đi sau, nghĩa là phải đương đầu khốc liệt gấp bội với cạnh tranh quốc tế. Nhưng đi sau luôn có một lợi thế tuyệt đối - học hỏi kinh nghiệm đi trước - tránh thất bại, phát huy thành công để vượt lên. Đây là điều Việt Nam đang nỗ lực, với sự giúp đỡ của chính bạn bè quốc tế. Đi sau còn giúp chọn sự khác biệt, đặc biệt là sự khác biệt do thời đại tạo ra, để “đi sau” không phải là “đi theo”, không phải là “bắt chước”, “ăn theo” để mãi khó, thậm chí không thể thoát khỏi tình trạng “đi sau - tụt hậu”. Cách tiếp cận phát triển IFC của Việt Nam hiện nay - ở cả hai tọa độ (TP. HCM và TP. Đà Nẵng) - đang là như vậy.

Trong lĩnh vực này, định hướng chính đang được triển khai là đúc kết, khái quát và rút tỉa các bài học kinh nghiệm của các IFC đi trước, theo nguyên tắc chọn lựa cái tốt và phù hợp với điều kiện, lợi thế của Việt Nam, với xu thế, điều kiện thế giới hiện đại, trên cơ sở đó, định hình chức năng phù hợp cho mỗi “nhánh địa phương” của IFC Việt Nam.

Nguồn lực của Việt Nam có giới hạn. Theo ông, đâu là những việc Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam (VIFC) nên làm và không nên làm trong giai đoạn đầu để tránh dàn trải và cạnh tranh trực diện với các trung tâm tài chính đã phát triển?

Nguồn lực có hạn nên càng phải biết lựa chọn ưu tiên, xác định đúng việc, đúng người và làm đúng lúc. Nguyên tắc này càng đúng với việc xây dựng và phát triển VIFC hiện nay, khi cạnh tranh quốc tế đặc biệt gay gắt, chớp thời cơ có giá trị sống còn, và tốc độ là điều kiện tiên quyết. Theo tinh thần đó, xin nêu những việc ưu tiên phải làm để VIFC nhanh chóng đi vào hoạt động hiệu quả.

Một là định hình rõ mối quan hệ chức năng của hai bộ phận cấu thành đặt ở hai địa phương của một VIFC duy nhất (và thống nhất). Mô hình này chưa có trên thế giới. Ta đi sau, trong thời đại khác, phải thật rõ vai trò chức năng, cơ chế điều hành chung và cơ chế vận hành đặc thù IFC tại mỗi địa phương. Nguy cơ khó - không hợp tác, thậm chí cạnh tranh “cùng xuống đáy” luôn hiện hữu, làm suy giảm và triệt tiêu hiệu quả hoạt động ngày từ thuở ban đầu của VIFC vốn còn non trẻ.

Trong vấn đề này, cần đặc biệt lưu ý đến những xu hướng, lĩnh vực hoạt động mới của IFC trong thời đại toàn cầu hóa công nghệ cao, kinh tế xanh, kinh tế số mà VIFC TP. HCM và Đà Nẵng cần “chớp thời cơ” đi trước - đón đầu.

Hai là có chiến lược ưu tiên xây dựng nền tảng thể chế chung cho sự vận hành của IFC theo hướng tăng cường độ sâu tài chính cho nền kinh tế, phát triển đồng bộ các thị trường tài chính, đẩy nhanh quá trình đồng tiền Việt Nam trở thành đồng tiền chuyển đổi,… trên cơ sở một nền kinh tế thực Việt Nam lớn mạnh.

Ba là thiết lập hệ thống thể chế vận hành IFC có độ tin cậy quốc tế (yêu cầu tuân thủ thông lệ chung), phù hợp điều kiện đặc thù quốc gia và bối cảnh thời đại. Cách tiếp cận “mở rộng và trao quyền chủ động cho VIFC - địa phương” và thực thi nguyên tắc thí điểm có kiểm soát (sandbox) cho việc thu hút các dòng vốn cụ thể, nhất là các dòng vốn gắn với kinh tế xanh, kinh tế số, đến xu thế token hóa,… cần được xác lập càng sớm càng tốt.

Bốn là nhanh chóng xây dựng bộ máy - nhân lực chất lượng cao cho VIFC, trong đó, đặc biệt chú trọng lôi kéo, thu hút các chuyên gia giỏi từ bên ngoài. Để công việc này đạt kết quả - cả về tốc độ lẫn chất lượng, cần xây dựng cơ chế khuyến khích “đúng tầm”, theo nghĩa bảo đảm sức cạnh tranh cao cho một VIFC đi sau còn non trẻ và thực lực chưa mạnh.

Tất cả đều phải làm từ đầu, trong thế cạnh tranh khốc liệt. Những đề xuất nhiệm vụ nêu trên chỉ mang tính điển hình và có giá trị gợi ý. Chúng cần được tích cực bổ sung để hình thành khung khổ hành động đầy đủ cho cả quá trình.

- Ông nhấn mạnh VIFC là cuộc chơi của thể chế. Theo ông, nếu chỉ được ưu tiên thực hiện một cải cách thể chế đầu tiên, đâu sẽ là “nút thắt” cần tháo gỡ để tạo niềm tin cho nhà đầu tư quốc tế?

PGS.TS. Trần Đình Thiên: Lý thuyết và thực tiễn quốc tế hội tụ ở một điểm cốt lõi: IFC không phải là một địa điểm, một tòa nhà, hay một gói miễn giảm thuế; nó là sự kết hợp của nhiều thứ khó sao chép: niềm tin pháp lý, chất lượng quản lý, độ sâu sản phẩm, thanh khoản, nhân lực, dữ liệu, kết nối quốc tế và khả năng giải quyết tranh chấp. Đó là lý do để nói một cách hình ảnh rằng một IFC không được xây bằng ưu đãi thuế đơn thuần. Nó được xây bằng niềm tin thể chế, luật chơi đủ rõ, quy trình đủ nhanh và giám sát đủ sâu.

Luận điểm trên cũng chỉ rõ về nguyên tắc ưu tiên kiến tạo thể chế hàng đầu cho VIFC để tạo niềm tin cho nhà đầu tư quốc tế. Có thể Việt Nam chưa có ngay những điều kiện nền tảng của IFC hiện đại, nhưng cam kết thể chế cho IFC của Việt Nam phải đủ mạnh: áp dụng luật chơi toàn cầu được các nhà đầu tư quốc tế tin cậy là đủ rõ ràng, thực sự có hiệu lực và sẽ bảo đảm an toàn cho hoạt động đầu tư, cho dòng tiền của họ.

Việc xây dựng một khung khổ pháp lý được tin cậy, với tuyên bố vận dụng thống luật (common law) để vận hành VIFC chính là hiện thân của cam kết đó.

Sự tin cậy của thế giới, trước hết và trực tiếp của các nhà đầu tư quốc tế sẽ là điều kiện tiền đề bảo đảm cho VIFC tiến lên nhanh chóng và vững chắc.

Một luận điểm mang tính nguyên tắc định hình thể chế cho IFC là: ưu đãi làm giảm chi phí, còn cởi trói thể chế để tạo năng lực vận hành.

Không nghi ngờ gì rằng với IFC, thuế thấp có thể thu hút sự chú ý ban đầu. Nhưng nếu một nền tảng tài trợ thương mại phải chờ quá lâu để được cấp phép, một sản phẩm carbon không có quy trình đo đếm đáng tin, hay một hợp đồng tài sản số không biết tranh chấp sẽ xử ở đâu thì ưu đãi không bao giờ biến thành giao dịch.

Ưu đãi có thể giữ chân dòng vốn được vài năm; nhưng chỉ niềm tin thể chế mới giữ được dòng vốn dài hạn. Thiết nghĩ nguyên tắc này cần được triệt để vận dụng vào “cuộc chơi” IFC của Việt Nam hiện nay.

Trân trọng cảm ơn ông!