Tăng trưởng 2 con số trong kỷ nguyên AI: Bài kiểm tra năng lực quản trị quốc gia

Phép thử lớn với tư duy phát triển quốc gia

Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong giai đoạn 2026-2030, bắt đầu ngay từ năm 2026. Đây là mục tiêu đầy tham vọng, dựa trên nền tảng tăng trưởng GDP vững chắc năm 2025 (ước đạt 8,02%) và sự chuyển đổi mô hình kinh tế sang khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và số hóa.

Trao đổi về vấn đề này TS Trần Đình Thiên cho rằng, mục tiêu tăng trưởng hai con số được đặt ra không chỉ là một chỉ tiêu kinh tế, mà là phép thử lớn đối với tư duy phát triển quốc gia.

Điểm đáng chú ý là mục tiêu này không giới hạn trong một nhiệm kỳ 5 năm, mà gắn với tầm nhìn dài hạn tới năm 2045, mang tính định hướng và dẫn dắt, hơn là một con số kỹ thuật thuần túy.

Khác với giai đoạn cách đây 40 năm, nền kinh tế Việt Nam hiện nay đã thay đổi căn bản về cấu trúc và chất lượng. Mô hình công nghiệp hóa dựa vào gia công, lắp ráp, khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ không còn là lựa chọn phát triển.

Thay vào đó, mục tiêu được xác lập là xây dựng một nền kinh tế có đẳng cấp cao, dựa trên công nghệ, tri thức và đổi mới sáng tạo. Vì vậy, tăng trưởng hai con số lần này không chỉ là câu chuyện về lượng, mà quan trọng hơn là tăng trưởng về chất.

Theo TS Trần Đình Thiên, nếu vẫn giữ tư duy cũ, chỉ “chỉnh sửa” hay “cơi nới” mô hình phát triển truyền thống, thì không thể đạt được những mục tiêu mới. Câu hỏi cốt lõi đặt ra không phải là có đủ nguồn lực hay không, mà là liệu chúng ta có dám thay đổi cách làm hay không. Thực chất, đây là bài kiểm tra lớn về năng lực quản trị và tầm nhìn phát triển quốc gia, chứ không đơn thuần là bài toán GDP.

Một trong những thay đổi quan trọng nhất của mô hình phát triển mới nằm ở cách nhìn về động lực tăng trưởng. Trước đây, các thành phần kinh tế thường được coi là nguồn lực để huy động và phân bổ, trong khi động lực thực sự – yếu tố tạo ra sức bật và đổi mới – lại chưa được đặt đúng vị trí. Hiện nay, khu vực kinh tế tư nhân đã được xác định là trung tâm của động lực tăng trưởng, thay vì vai trò thứ yếu như trước kia. Đây là sự “xoay trục” rất căn bản trong tư duy phát triển.

Song song với đó, mô hình công nghiệp hóa cũng đang chuyển dịch mạnh mẽ. Nếu trước đây, lợi thế cạnh tranh chủ yếu dựa vào công nghệ thấp và lao động rẻ, thì nay động lực tăng trưởng được đặt vào công nghệ cao, kinh tế số, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo. Doanh nghiệp được kỳ vọng không chỉ là đơn vị sản xuất, mà là doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp dựa trên tri thức và tài chính hiện đại.

Một động lực khác được TS Trần Đình Thiên nhấn mạnh là đột phá hạ tầng. Cách tiếp cận mới coi hạ tầng là một hệ thống đồng bộ, kết nối toàn bộ nền kinh tế, thay vì làm manh mún, vá víu. Các dự án cao tốc, sân bay, cảng biển, năng lượng và hạ tầng số đang được triển khai với tầm nhìn dài hạn, qua đó tạo niềm tin cho thị trường và kích hoạt dòng vốn xã hội.

Trong bối cảnh đặt mục tiêu tăng trưởng cao, TS Trần Đình Thiên cho rằng chống lãng phí phải được xem là một động lực tăng trưởng quan trọng. Hiện nay, hàng nghìn dự án đầu tư bị ách tắc do vướng pháp lý, khiến hàng trăm tỷ USD nguồn lực bị “đóng băng”. Việc tháo gỡ các điểm nghẽn này không chỉ giúp giải phóng nguồn lực cho nền kinh tế, mà còn nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, cải thiện kỷ cương và tính minh bạch.

Bên cạnh đó, chống lãng phí không nhằm truy cứu trách nhiệm quá khứ, mà quan trọng hơn là thiết kế cơ chế xử lý các tồn đọng và ngăn chặn lãng phí mới. Nếu làm tốt, đây sẽ là chìa khóa để nền kinh tế đạt được tốc độ tăng trưởng cao hơn, bền vững hơn, đúng với tinh thần đổi mới mô hình tăng trưởng mà Đại hội XIV đặt ra.

Nhận diện các điểm nghẽn nền tảng

Bên cạnh các lợi thế, ông Thiên cũng chỉ ra các điểm nghẽn nền tảng của tăng trưởng trung hạn mà Việt Nam sẽ buộc phải khắc phục.

Theo đó, điểm nghẽn thứ nhất là đất đai. Đây là rủi ro lớn. Đất đai là tài sản quốc gia nhưng cũng là đầu vào của phát triển, là một dạng vốn đầu tư. Vấn đề là chúng ta chưa chuyển hóa theo đúng xu thế chuyển đổi và hiệu quả từ “tài sản – lãnh thổ” quốc gia sang “nguồn lực thị trường – vốn đầu vào” cho các chủ thể thị trường sử dụng. Quyền tài sản chưa được định hình đầy đủ theo nguyên tắc thị trường.

Thứ hai là vốn. Doanh nghiệp huy động vốn vẫn rất khó. Đầu tư công giải ngân mạnh, dòng vốn ra – vào nhiều, nhưng khu vực tư nhân Việt Nam tăng vốn chậm nhất trong các khu vực sản xuất, trong khi vốn cho các lĩnh vực đầu cơ tăng nhanh. Tiếp cận vốn cho nền kinh tế, khi đó, dễ rủi ro, tạo thành điểm nghẽn lớn, bởi điều kiện tín dụng và điều kiện bảo đảm còn nhiều rào cản. Thị trường vốn phải được nhìn nhận là “mạch máu” đúng nghĩa của nền kinh tế. Mạch máu không thông thì cơ thể không thể khỏe.

"Chúng ta nói nhiều đến “xác định giá đất theo thị trường”. Nhưng thực tế gần đây cho thấy đó lại là giá của thị trường đầu cơ, không phải thị trường đúng nghĩa. Giá đất vì thế, bị “méo” từ điểm xuất phát; cơ chế định giá đã bị lệch nguyên tắc thị trường. Nhà nước có thuế, có phí là những công cụ cực kỳ hiệu nghiệm để hạn chế đầu cơ. Rất tiếc, các công cụ này chưa được sử dụng thật hiệu quả. Nếu chạy theo “giá sẵn có”, coi mức giá tại một thời điểm nào đó - nhất là khi đó là giá đã bị “kích” - là “giá thị trường đúng”, rất dễ rơi vào bẫy đầu cơ", ông Thiên nói.

Thứ ba, là nguồn nhân lực và giáo dục. Theo ông Thiên, ở thời điểm hiện tại, nguồn nhân lực buộc phải thay đổi, gắn trực tiếp với cải cách giáo dục. Cải cách giáo dục không phải là sửa vài câu chữ hay chỉnh sửa kỹ thuật.

"Phải thay đổi tận gốc triết lý giáo dục: từ giáo dục “với chức năng cung cấp tri thức kiểu thụ động, bắt học thuộc lòng, mang tính áp đặt, nhồi nhét, sang nền giáo dục khai phóng, cung cấp tri thức động và năng lực tư duy độc lập sáng tạo. Khuyến khích tranh luận, mở rộng không gian sáng tạo phải là chức năng cơ bản của nền giáo dục vì con người, đặc biệt là trong thời đại trí tuệ - đổi mới sáng tạo hiện nay", ông Thiên nói.

Một điểm mấu chốt khác là bây giờ phải nhìn con người và trí tuệ nhân tạo (AI) như một chỉnh thể. Con người trí tuệ sáng tạo càng phải gắn với trí tuệ nhân tạo. AI là công cụ gần với con người nhất trong tất cả các công cụ công nghệ; nó là sự “hóa thân” của trí tuệ con người.

"Nếu không thiết kế hệ thống giáo dục theo hướng tích hợp, cộng hưởng trí tuệ người với “trí tuệ” do con người tạo ra, chúng ta sẽ tự làm chậm mình, tự lãng phí nguồn lực trí tuệ và cuối cùng tự làm yếu nền kinh tế. Đó chính là cơ hội tuyệt đối của Việt Nam trong thời đại “vươn mình” để “sánh vai”, ông Thiên kết luận.