Thị trường chứng khoán khó có 'sóng lớn': Nhà đầu tư làm gì để 'có quà'?

Thị trường chứng khoán vừa trải qua một năm tăng mạnh và thiết lập những đỉnh cao mới, không phải nhà đầu tư nào cũng có “quà”. Phát biểu tại Toạ đàm “Giữa biển lửa: Đầu tư hay đầu hàng?”, ông Nguyễn Minh Khôi, Trưởng phòng Phân tích MoneyGain dẫn dữ liệu từ chính đơn vị này cho hay, so với đỉnh năm 2022, có tới một nửa số cổ phiếu trên thị trường vẫn đang ghi nhận mức giảm trên 25%, trong khi khoảng 70% chưa thể quay lại vùng giá trước cú điều chỉnh mạnh ngày 20/10.

Thực tế đó buộc mỗi nhà đầu tư phải thay đổi tư duy từ “phản ứng theo thị trường” sang “đầu tư có hệ thống”, khi giai đoạn sắp tới được dự báo sẽ là chu kỳ nhiều cơ hội nhưng đi kèm rủi ro phân hóa mạnh.

Theo ông Đào Phúc Tường, nguyên Giám đốc Đầu tư Quỹ APS Asset Management (Singapore) cho rằng, phần còn lại của thị trường chứng khoán năm 2026 sẽ khá thách thức. Mục tiêu tăng trưởng GDP ở mức 10% đã trở thành một yêu cầu mang tính pháp lệnh, tạo áp lực không nhỏ lên nền kinh tế. Trong khi đó, chính sách tiền tệ đang ở trạng thái “đi trên dây”, gần như không còn dư địa để điều chỉnh theo cả hai chiều: khó thắt chặt vì áp lực tăng trưởng, nhưng cũng không thể nới lỏng do rủi ro lạm phát.

“Chúng ta chỉ còn “cửa” thúc đẩy chính sách tài khoá để đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế, với khả năng gia tăng chi tiêu công, mở rộng bội chi và tăng vay nợ. Trong bối cảnh đó, nền kinh tế nói chung và thị trường chứng khoán nói riêng sẽ tiếp tục phân hóa mạnh. Thị trường nhiều khả năng vận động đi ngang, khó kỳ vọng xuất hiện một “con sóng lớn” trong ngắn hạn”, ông Tường dự báo.

Nhìn chart, đánh T+, nhiều nhà đầu tư “tích sản” cổ phiếu giảm giá

Đáng chú ý, ông Đào Phúc Tường cũng chỉ ra một loạt vấn đề cốt lõi mà nhà đầu tư cá nhân cần thay đổi để vững vàng trước chu kỳ phân hoá mạnh của thị trường chứng khoán.

“Nhà đầu tư cá nhân hiện nay đang gặp bốn vấn đề lớn: thiếu triết lý đầu tư rõ ràng, không có hệ thống nhất quán, thiếu kỷ luật và quá tham lam”, ông Tường đánh giá.

Về triết lý đầu tư, nhiều nhà đầu tư “nhìn chart, đánh T+” vừa kỳ vọng vào câu chuyện tăng trưởng dài hạn. Hai cách tiếp cận này về bản chất là mâu thuẫn, khiến quyết định đầu tư trở nên thiếu nhất quán.

Thứ hai là thiếu tính hệ thống. Không ít nhà đầu tư không xác định được mình đang theo đuổi chiến lược nào: đầu tư tăng trưởng, đầu tư theo xu hướng hay tìm kiếm cơ hội bắt đáy. Sự “lai tạp” trong phương pháp dẫn đến hành động thiếu kỷ luật. Ông tường lấy ví dụ về câu chuyện cổ phiếu FPT từng được xem là bluechip tiêu biểu, nhưng câu hỏi đặt ra là liệu vị thế đó có còn duy trì trong 5 năm tới. Trường hợp của VNM cho thấy, khi doanh nghiệp bước vào giai đoạn tăng trưởng chậm lại, định giá sẽ suy giảm, kéo theo giá cổ phiếu đi xuống.

“Nếu không theo dõi được hoạt động doanh nghiệp, nhà đầu tư cần quan sát dòng tiền, đặc biệt là dòng tiền thông minh (smart money), vốn thường hành động sớm hơn thị trường. Việc “tích sản” những cổ phiếu đang giảm giá mà không có cơ sở phân tích rõ ràng là rủi ro lớn”, ông Tường cho hay.

Thứ ba là thiếu kỷ luật. Nhiều nhà đầu tư không có nguyên tắc cắt lỗ cụ thể, không xác định rõ điều kiện mua – bán, dễ bị chi phối bởi cảm xúc. Cuối cùng là tâm lý tham lam – mong muốn “mua đáy, bán đỉnh” nhưng không có hệ thống hỗ trợ, dẫn đến các quyết định sai lệch.

“Trong môi trường đầu tư biến động mạnh, nhà đầu tư cần xác định rõ triết lý và hệ thống đầu tư nhất quán, đi kèm kỷ luật phù hợp để tránh các quyết định mang tính cảm tính và bị chi phối bởi tâm lý đám đông” ông Đào Phúc Tường chia sẻ.

Ở góc độ hành vi, bà Nguyễn Thị Bình Minh, Tổng giám đốc MoneyGain cho rằng, cho rằng nhà đầu tư cá nhân thường ra quyết định rất nhanh, dựa trên tin tức, truyền miệng hoặc biến động giá, nhưng lại thiếu một hệ thống phân tích đủ sâu phía sau. Việc mua cổ phiếu chỉ vì “sợ mất cơ hội” là biểu hiện điển hình của tư duy cảm tính.

Thực tế, nhà đầu tư Việt Nam không thiếu thông tin. Vấn đề nằm ở chỗ thiếu một quy trình đầu tư bài bản và kỷ luật thực thi. Khi quyết định được đưa ra quá nhanh mà không có dữ liệu kiểm chứng, kết quả thường không như kỳ vọng, và thị trường bị quy kết là “rủi ro” hay “đánh bạc”, trong khi nguyên nhân thực chất đến từ cách tiếp cận.

Theo các chuyên gia, có ba yếu tố quyết định hiệu quả đầu tư bền vững. Đó là hiểu chu kỳ kinh tế và dòng tiền thị trường, kỷ luật trong phân bổ danh mục và ra quyết định dựa trên dữ liệu thay vì cảm xúc.

Yêu cầu chuyên nghiệp hoá nhà đầu tư cá nhân

Lấy ví dụ về việc ra quyết định dựa trên dữ liệu, ông Đào Phúc Tường nhấn mạnh một sai lầm phổ biến trong cách tiếp cận của nhà đầu tư: nhầm lẫn giữa biến động giá và định giá.

Theo ông, khi cổ phiếu đang trong xu hướng giảm, nhà đầu tư thường có xu hướng nhìn vào mức giảm so với đỉnh – 30%, 40% hay thậm chí 50% – để kết luận rằng cổ phiếu đã “rẻ”. Tuy nhiên, điều bị bỏ qua là hầu hết cổ phiếu khi tạo đỉnh thường đang ở vùng định giá rất cao, thậm chí bị đẩy lên bởi yếu tố tâm lý. Vì vậy, việc giảm sâu không đồng nghĩa với rẻ, mà có thể chỉ là sự điều chỉnh từ vùng “đắt” về mức “hợp lý”.

Bản chất của thị trường là bị chi phối bởi tâm lý, khiến giá cổ phiếu hiếm khi nằm ở vùng định giá hợp lý, mà thường dao động giữa hai cực: quá đắt hoặc quá rẻ. Những cổ phiếu tăng nóng, với biên độ dốc và thanh khoản lớn, thường là dấu hiệu của trạng thái định giá cao. Do đó, việc chỉ nhìn vào mức giảm để “bắt đáy” là một sai lầm mang tính hệ thống.

Ở chiều ngược lại, khi cổ phiếu tăng mạnh từ đáy, nhiều nhà đầu tư lại vội vàng chốt lời chỉ vì cho rằng “đã tăng quá nhiều”. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, mức tăng đó chỉ đưa cổ phiếu từ vùng định giá thấp về mức hợp lý và dư địa tăng trưởng vẫn còn. Nếu chỉ dựa vào tỷ lệ tăng giá để bán ra, nhà đầu tư dễ rơi vào tình trạng “bán sớm”, bỏ lỡ phần tăng trưởng tiếp theo.

“Tóm lại, đừng nhìn vào giá, hãy nhìn vào định giá”, ông Tường nhấn mạnh.

Về phương pháp, cách tiếp cận đơn giản nhưng hiệu quả là so sánh định giá hiện tại với trung bình lịch sử, chẳng hạn trong 5 năm. Nếu định giá thấp hơn trung bình từ 2–3 độ lệch chuẩn, đó có thể là vùng rất rẻ; ngược lại, nếu cao hơn 2–3 độ lệch chuẩn, khả năng cao cổ phiếu đang ở vùng rất đắt. Dù các công cụ phân tích hoàn toàn có thể hỗ trợ việc này, nhưng thực tế cho thấy nhiều nhà đầu tư vẫn chưa tận dụng.

Theo ông Tường, để có thể xác định được định giá, nhà đầu tư buộc phải nâng cao mức độ chuyên nghiệp, đặc biệt là trong việc sử dụng và phân tích dữ liệu.

Đồng quan điểm, bà Nguyễn Thị Bình Minh cho biết: “Trong bối cảnh thị trường biến động, cơ hội đầu tư bền vững sẽ thuộc về những nhà đầu tư có phương pháp, kỷ luật và năng lực ra quyết định dựa trên dữ liệu. Trong nỗ lực thúc đẩy quá trình chuyên nghiệp hóa nhà đầu tư cá nhân tại Việt Nam, việc ra mắt ứng dụng MoneyGain Mobile trên nền tảng iOS và Android được bà Minh kỳ vọng là một bước đi chiến lược, góp phần định hình lại hành vi thị trường theo hướng chuyển từ ngắn hạn sang dài hạn, từ cảm tính sang lý tính.