Thị trường tài sản số: Kinh nghiệm quốc tế và kiến nghị cho Việt Nam

Thực trạng thị trường tài sản số tại Việt Nam

Trong những năm gần đây, thị trường tài sản số tại Việt Nam đã phát triển với tốc độ nhanh chóng, trở thành một trong những quốc gia có mức độ quan tâm và tham gia cao nhất thế giới. Mặc dù chưa có khung pháp lý hoàn chỉnh, Việt Nam vẫn nằm trong nhóm nước có tỷ lệ người sở hữu TSMH cao, cùng với đó là quy mô giao dịch lớn và tiềm năng ứng dụng mạnh mẽ.

Theo ước tính của Triple-A công bố tháng 6/2024, Việt Nam có gần 21 triệu người sở hữu tiền mã hóa, tương đương 21,2% dân số năm 2023. Tỷ lệ này đưa Việt Nam đứng thứ 2 thế giới về tỷ lệ người sở hữu TSMH, chỉ sau Ấn Độ. Đây là chỉ dấu quan trọng cho thấy sức hấp dẫn đặc biệt của tài sản số đối với nhà đầu tư Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh các kênh đầu tư truyền thống như chứng khoán hay bất động sản biến động mạnh.

Việt Nam thường xuyên nằm trong nhóm quốc gia dẫn đầu thế giới về mức độ chấp nhận và ứng dụng tiền mã hóa. Theo Chỉ số Chấp nhận Tiền mã hóa Toàn cầu (Global Crypto Adoption Index) năm 2025 của Chainalysis, Việt Nam đứng thứ 4 toàn cầu về mức độ chấp nhận TSMH đứng (tăng 1 bậc so với năm 2024).

Việt Nam duy trì thứ hạng cao liên tục trong nhiều năm, cho thấy mức độ tham gia sâu rộng của người dân vào các nền tảng giao dịch và ứng dụng blockchain. Một điểm nổi bật của thị trường tài sản số Việt Nam là quy mô giao dịch rất lớn so với mức độ phát triển kinh tế. Theo báo cáo “Toàn cảnh Tiền mã hóa Toàn cầu 2025” của Chainalysis, tổng giá trị TSMH chuyển vào - chuyển ra Việt Nam (on-chain) trong giai đoạn tháng 7/2024 - tháng 6/2025 đã vượt 200 tỷ USD. Con số này đưa Việt Nam trở thành thị trường lớn thứ 3 tại Châu Á - Thái Bình Dương, chỉ xếp sau Ấn Độ và Hàn Quốc.

Trong khi nhiều quốc gia có hệ thống pháp lý rõ ràng mới đạt được quy mô trên 200 tỷ USD on-chain, Việt Nam đạt được mức này dù chưa có hành lang pháp lý hoàn chỉnh, cho thấy sự phát triển tự phát nhưng rất mạnh mẽ của thị trường.

Tuy nhiên, sự phát triển này cũng mang lại nhiều rủi ro. Các rủi ro tại Việt Nam về cơ bản tương đồng với rủi ro chung của thị trường tài sản mã hóa toàn cầu, bao gồm rủi ro pháp lý do khung thể chế chưa hoàn thiện; rủi ro biến động giá và đầu cơ cao; rủi ro an ninh mạng, an toàn thông tin – dữ liệu, mất an toàn hệ thống; rủi ro rửa tiền, trốn thuế và tài trợ khủng bố, cùng với rủi ro gian lận, lừa đảo và bảo vệ nhà đầu tư.

Thực tế, trong giai đoạn từ tháng 12/2019 đến tháng 5/2024, các cơ quan chức năng Việt Nam đã phát hiện gần 20.000 vụ lừa đảo liên quan tới TSMH, liên quan hơn 17.000 đối tượng, với tổng thiệt hại ước tính hơn 12.000 tỉ đồng.

Khung pháp lý tài sản số tại Việt Nam

Trước năm 2025, tài sản số - đặc biệt là tiền mã hóa - tại Việt Nam tồn tại trong một “vùng xám pháp lý”. TSMH chưa được luật pháp Việt Nam thừa nhận rõ ràng: không phải tiền pháp định, không được xem là phương tiện thanh toán hợp pháp, và các giao dịch, lưu giữ hay đầu tư bằng crypto đều chịu nhiều hạn chế, thiếu bảo vệ pháp lý.

Tuy nhiên, bước ngoặt đã đến vào năm 2025 khi Luật Công nghiệp Công nghệ Số 2025 được Quốc hội thông qua vào ngày 14/6/2025, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, chính thức công nhận tài sản số tại Việt Nam. Bên cạnh đó, Luật cũng trao quyền cho Nhà nước thiết lập khung quản lý đối với các hoạt động liên quan đến tài sản số: phát hành, lưu giữ, giao dịch, quản lý sàn, dịch vụ crypto, đồng thời yêu cầu các tiêu chuẩn về an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu, chống rửa tiền và chống tài trợ khủng bố.

Để cụ thể hóa hơn Luật Công nghiệp Công nghệ Số 2025, Chính phủ ban hành Nghị quyết 05/2025/NQCP (Nghị quyết 05) vào ngày 9/9/2025 cho phép triển khai thí điểm thị trường TSMH tại Việt Nam. Việc thí điểm được thực hiện theo nguyên tắc thận trọng, có kiểm soát và bảo đảm an toàn, minh bạch, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân tham gia thị trường.

Theo đó, một số hoạt động sẽ được phép triển khai trong giai đoạn thí điểm, bao gồm chào bán và phát hành TSMH, tổ chức thị trường hoặc sàn giao dịch TSMH, cũng như cung cấp các dịch vụ liên quan đến hoạt động của thị trường này. Nghị quyết 05 được kỳ vọng sẽ tạo ra nhiều tác động tích cực đối với thị trường TSMH, trong đó có thể kể đến: (i) hạn chế hành vi lừa đảo, nâng cao niềm tin của người dân và thúc đẩy sự phát triển bền vững của thị trường; (ii) việc quản lý chặt chẽ sẽ giảm thiểu các rủi ro như rửa tiền và tài trợ khủng bố, góp phần bảo đảm an toàn hệ thống tài chính; (iii) thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế số và đóng góp vào tăng trưởng của toàn bộ nền kinh tế; (iv) tạo nguồn thu thuế và phí, hỗ trợ ngân sách cho phát triển kinh tế – xã hội; (v) hạn chế tình trạng “chảy máu ngoại tệ”, góp phần ổn định thị trường tiền tệ, và (vi) nâng cao sức hấp dẫn của Việt Nam đối với nhà đầu tư nước ngoài và hỗ trợ hình thành trung tâm tài chính quốc tế.

Tuy nhiên, chính sách mới cũng sẽ phải đối mặt với những thách thức đáng kể. Thị trường TSMH mang đặc tính phức tạp, biến động nhanh và mang tính xuyên biên giới, khiến việc giám sát và kiểm soát rủi ro trở nên khó khăn hơn nhiều so với các thị trường truyền thống.

Trong khi đó, trình độ hiểu biết của một bộ phận nhà đầu tư trong nước còn hạn chế, khiến họ dễ bị tác động bởi thông tin sai lệch hoặc xu hướng đầu tư theo phong trào, đám đông. Điều này làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các hành vi đầu cơ, bong bóng tài sản hoặc rủi ro thua lỗ diện rộng. Một thách thức quan trọng khác là việc tìm kiếm sự cân bằng hợp lý giữa thúc đẩy đổi mới sáng tạo và kiểm soát rủi ro hệ thống. Nếu quản lý quá chặt có thể làm giảm sức hấp dẫn của thị trường và kìm hãm sự phát triển của các mô hình kinh doanh mới; ngược lại, nếu nới lỏng quá mức sẽ tạo kẽ hở cho gian lận và bất ổn.

Bên cạnh đó, cũng không thể loại trừ các tác dụng phụ trong giai đoạn đầu triển khai thí điểm, như sự dịch chuyển đột ngột của dòng vốn sang các hình thức đầu tư mới hoặc những thất bại của một số dự án thí điểm có thể làm giảm niềm tin thị trường, tác động đến các lĩnh vực liên quan và phần nào ảnh hưởng tới quá trình đổi mới sáng tạo trong hệ sinh thái tài chính số.

Để phát triển ổn định và bền vững thị trường tài sản số tại Việt Nam

Thị trường tài sản số tại Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để trở thành một ngành kinh tế mới, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế số và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, để thị trường phát triển ổn định, an toàn và phù hợp với thông lệ quốc tế, Việt Nam cần từng bước hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế quản lý theo lộ trình phù hợp. Việc quản lý thị trường tài sản số không nên theo hướng “cấm đoán tuyệt đối” hoặc “thả nổi”, mà cần tiếp cận theo nguyên tắc cân bằng giữa kiến tạo phát triển và kiểm soát rủi ro.

Theo đó, trước mắt cần tập trung quản lý chặt chẽ thị trường tài sản mã hóa, đồng thời nghiên cứu, đánh giá và từng bước nhân rộng sang các loại hình tài sản số khác khi đủ điều kiện về pháp lý, công nghệ và năng lực giám sát. Cách tiếp cận này dựa trên ba nguyên tắc cốt lõi: (i) Quản lý dựa trên mức độ rủi ro của từng loại tài sản và hoạt động; (ii) Cho phép thí điểm có kiểm soát, mở rộng dần trên cơ sở đánh giá tác động; và (iii) Kết hợp quản lý tài chính với quản lý an ninh mạng, dữ liệu và phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố theo chuẩn mực quốc tế.

Bên cạnh đó, các vấn đề mới như tiền kỹ thuật số do ngân hàng trung ương phát hành (CBDC) cần tiếp tục được nghiên cứu thận trọng, học hỏi kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt từ Trung Quốc, nhằm phục vụ mục tiêu hiện đại hóa hệ thống thanh toán nhưng vẫn bảo đảm ổn định tiền tệ và an toàn hệ thống tài chính. Song song với hoàn thiện thể chế, đẩy mạnh giáo dục tài chính cho người dân và nhà đầu tư là điều kiện then chốt để giảm thiểu rủi ro và nâng cao tính bền vững của thị trường.

Hơn nữa, phát triển thị trường tài sản số cần được đặt trong chiến lược chuyển đổi kép “xanh và số”, bởi quá trình phát triển kinh tế số, ứng dụng AI và dữ liệu lớn đòi hỏi hạ tầng năng lượng lớn, trong đó năng lượng sạch và phát triển bền vững giữ vai trò nền tảng.

Trên cơ sở thực tiễn trong nước và kinh nghiệm quốc tế, bài viết đề xuất một số kiến nghị sau: Thứ nhất, cần xác định vai trò kiến tạo và dẫn dắt của Nhà nước trong phát triển thị trường tài sản số, đặc biệt đối với các loại tài sản có khả năng ảnh hưởng đến chủ quyền tiền tệ, an ninh tài chính và ổn định vĩ mô (theo kinh nghiệm Trung Quốc). Theo đó, Nhà nước cần phân tách rõ giữa công nghệ blockchain phục vụ chuyển đổi số, kinh tế thực với các hoạt động tài sản số mang tính đầu cơ, áp dụng cơ chế quản lý thận trọng, dựa trên rủi ro.

Đồng thời, Việt Nam nên chủ động phát triển và kiểm soát các hạ tầng tài sản số mang tính chiến lược, qua đó vừa hạn chế rủi ro hệ thống, vừa tận dụng blockchain như nền tảng thúc đẩy đổi mới sáng tạo và kinh tế số.

Thứ hai, cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới và kiểm soát rủi ro, đặt trọng tâm vào bảo vệ nhà đầu tư: Việt Nam cần vừa tạo điều kiện cởi mở để thu hút các mô hình kinh doanh mới, vừa thiết lập các hàng rào kỹ thuật đảm bảo an toàn hệ thống.

Theo đó, Chính phủ nên áp dụng phương thức quản lý dựa trên rủi ro, tập trung giám sát các mảng có mức độ rủi ro cao, đồng thời duy trì cơ chế đối thoại thường xuyên với doanh nghiệp và các quỹ đầu tư. Tinh thần “mở nhưng có kiểm soát” sẽ là yếu tố then chốt quyết định sự phát triển bền vững của thị trường. Đồng thời để tăng cường khả năng bảo vệ nhà đầu tư, Việt Nam có thể học hỏi Nhật Bản Việt Nam nên áp dụng các tiêu chuẩn liên quan an toàn tài sản, tài khoản tách biệt (segregated accounts), kiểm toán minh bạch…

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế phân loại TSMH theo chuẩn quốc tế: Nghị quyết 05 hiện đang áp dụng một khung nguyên tắc quản lý chung cho tất cả các loại TSMH, trong khi thực tế các loại tài sản này lại rất khác nhau về bản chất, mục đích và mức độ rủi ro. Việt Nam nên xây dựng hệ thống phân loại TSMH rõ ràng, có thể tham khảo mô hình MiCA của Liên minh châu Âu. Một hệ thống phân loại hợp lý sẽ giúp xác định đúng cơ quan quản lý và yêu cầu vốn, tạo ra khuôn khổ minh bạch cho doanh nghiệp, đồng thời giảm thiểu rủi ro hệ thống và nâng cao tính nhất quán trong quản lý.

Thứ tư, sớm ban hành chính sách thuế và phí dành riêng cho TSMH: Thị trường tài sản số có nhiều đặc thù không giống thị trường chứng khoán do đó, việc áp dụng các quy định thuế hiện hành sẽ không phù hợp. Một khung thuế chuyên biệt nên bao gồm thuế thu nhập từ chuyển nhượng TSMH; thuế đối với các hoạt động cho vay, staking…; thuế đối với DN phát hành hoặc cung cấp dịch vụ liên quan TSMH; và quy định rõ ràng về nghĩa vụ kê khai, chuẩn hóa cơ chế định giá khi nộp thuế. Việc xây dựng một hệ thống thuế minh bạch và tách bạch như vậy sẽ góp phần tăng thu ngân sách, hạn chế giao dịch phi chính thức và nâng cao tính chính danh cho thị trường TSMH.

Thứ năm, điều chỉnh một số quy định liên quan đến phát hành TSMH: quy định hiện nay yêu cầu TSMH phải được bảo chứng bằng tài sản thực (không bao gồm tiền mặt và chứng khoán) đang tạo ra nhiều hạn chế, khiến doanh nghiệp Việt Nam gần như không thể phát hành stablecoin – một thành phần quan trọng trong thanh toán và thị trường tài chính số toàn cầu, đồng thời cản trở việc triển khai các mô hình token hóa giá trị số hoặc sản phẩm gắn với tài sản tham chiếu. Vì vậy, cần xem xét mở rộng phạm vi tài sản được dùng để bảo chứng, đặc biệt với stablecoin và các loại token hóa tài sản thực (RWA).

Việt Nam nên tách cơ chế phát hành stablecoin khỏi các token khác, cho phép bảo chứng bằng tiền gửi ngân hàng hoặc các tài sản tài chính đã được kiểm toán, đồng thời thiết lập nghĩa vụ công bố minh bạch dự trữ theo chuẩn quốc tế. Cuối cùng, đưa giáo dục tài chính và tài sản số vào chương trình phổ thông: Trong bối cảnh Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có tỷ lệ sở hữu TSMH cao nhất thế giới, việc nâng cao hiểu biết về tài sản số và rủi ro tài chính trở thành yêu cầu cấp thiết.

Thực tế các vụ lừa đảo tài sản số gia tăng cho thấy sự thiếu hụt kiến thức về quyền sở hữu, bảo mật và quản lý tài sản số của người dân. Vì vậy, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần xem xét tích hợp nội dung về tài chính cá nhân, tài sản số và an toàn dữ liệu vào chương trình trung học cơ sở và phổ thông; triển khai chương trình kỹ năng số quốc gia thông qua hợp tác với các trường đại học, doanh nghiệp công nghệ và các sàn giao dịch được cấp phép; đồng thời tăng cường truyền thông đại chúng về dấu hiệu nhận biết và phòng tránh lừa đảo tài sản số.