Thị trường trái phiếu DN: Cách nào để nhà đầu tư không ngại 'rót tiền'?

- Thưa ông, thị trường trái phiếu doanh nghiệp hiện còn đang vấp phải nhiều e ngại của các nhà đầu tư cá nhân. Vậy, cần cơ chế đột phá nào để kích hoạt các dòng tiền lớn như quỹ bảo hiểm, quỹ hưu trí tự nguyện tiên phong “xuống tiền”, tạo hiệu ứng lan tỏa niềm tin và “phá băng” tâm lý đám đông hiện nay?

Ông Phan Duy Hưng: Theo tôi, thị trường không chỉ cần thêm nguồn cung trái phiếu, mà cần một cơ chế giúp nhà đầu tư định giá được rủi ro, kiểm soát được rủi ro và có niềm tin rằng quyền lợi của mình được bảo vệ.

Trước hết, Nghị định 200/2026 có hiệu lực từ ngày 5/6, đây là một bước tiến tích cực khi siết chặt điều kiện phát hành, tăng yêu cầu minh bạch và bảo vệ tốt hơn cho nhà đầu tư trên thị trường trái phiếu riêng lẻ, vốn vẫn chiếm phần lớn giá trị phát hành. Khung pháp lý mới giúp sàng lọc các tổ chức phát hành có năng lực tài chính yếu, nâng mặt bằng chất lượng tín nhiệm và từng bước khôi phục niềm tin thị trường sau giai đoạn biến động 2022–2023.

Tuy nhiên, để dòng vốn dài hạn từ bảo hiểm, quỹ hưu trí và các nhà đầu tư tổ chức thực sự tham gia mạnh hơn, thị trường cần thêm ba thay đổi mang tính nền tảng. Thứ nhất, phải phát triển cơ chế định giá theo rủi ro dựa trên xếp hạng tín nhiệm. Hiện nay, xếp hạng tín nhiệm mới được áp dụng có chọn lọc, trong khi phần lớn trái phiếu phát hành cho nhà đầu tư tổ chức vẫn chưa được xếp hạng.

Việt Nam cũng chưa có đường cong lợi suất trái phiếu doanh nghiệp đủ tin cậy, phân biệt theo chất lượng tín nhiệm và kỳ hạn. Điều này khiến giá trái phiếu chủ yếu hình thành qua thương lượng, thay vì phản ánh đầy đủ mức độ rủi ro của từng tổ chức phát hành. Khi nhà đầu tư không có đủ thông tin để phân hóa rủi ro, họ sẽ có xu hướng yêu cầu lãi suất cao hơn hoặc đứng ngoài thị trường.

Thứ hai, cần hoàn thiện chính sách đầu tư theo hướng quản trị rủi ro dựa trên chất lượng tín nhiệm. Thay vì giới hạn theo mục đích phát hành, các nhà đầu tư dài hạn như công ty bảo hiểm hay quỹ hưu trí nên được tham gia sâu hơn vào thị trường, với điều kiện tổ chức phát hành đáp ứng các tiêu chí về chất lượng tín nhiệm, minh bạch thông tin và năng lực trả nợ. Hiện nay, một số quy định đầu tư vẫn phần nào hạn chế nguồn cầu đối với một số loại trái phiếu. Chẳng hạn, các công ty bảo hiểm không được đầu tư vào trái phiếu có mục đích cơ cấu nợ của tổ chức phát hành. Cách tiếp cận này giúp kiểm soát rủi ro, nhưng nếu áp dụng quá cứng nhắc có thể làm thu hẹp vai trò của các nhà đầu tư dài hạn.

Thứ ba, cần đa dạng hóa tổ chức phát hành và sản phẩm trên thị trường. Hiện nay, trái phiếu doanh nghiệp trong nước vẫn tập trung nhiều ở nhóm ngân hàng và bất động sản. Trong khi đó, các doanh nghiệp thuộc lĩnh vực sản xuất, hạ tầng, năng lượng hay logistics - những ngành có dòng tiền tương đối ổn định và nhu cầu vốn dài hạn lớn vẫn chưa tham gia sâu vào thị trường trái phiếu doanh nghiệp.

Theo trao đổi của VIS Ratings với nhiều doanh nghiệp, mặt bằng lãi suất hiện nay vẫn là một rào cản đáng kể để phát hành trái phiếu. Một số đợt phát hành ghi nhận mức coupon (lãi định kỳ) thả nổi lên tới 13–15%/năm, trong khi trái phiếu phát hành mới trong lĩnh vực bất động sản cũng phổ biến quanh mức 12%/năm. Chi phí vốn cao khiến nhiều doanh nghiệp sản xuất khó cân đối hiệu quả tài chính khi huy động vốn qua kênh trái phiếu, từ đó hạn chế sự đa dạng của nhóm tổ chức phát hành trên thị trường.

- Để giải quyết gốc rễ sự lo lắng này của các trái chủ, theo ông thị trường TPDN Việt Nam cần áp dụng những chế tài bắt buộc nào đối với các chủ thể phát hành?

Ông Phan Duy Hưng: Theo tôi, các quy định gần đây sẽ dần góp phần cải thiện chất lượng của nguồn cung trái phiếu. Tuy nhiên, để giải quyết tận gốc lo ngại của nhà đầu tư, thị trường cần nhiều hơn các biện pháp kiểm soát hoạt động phát hành, trong đó quan trọng hơn cả là phải xây dựng được cơ chế giúp nhà đầu tư đánh giá, định giá và phân biệt rủi ro một cách hiệu quả hơn.

Hiện nay, thị trường vẫn thiếu các công cụ định giá tín nhiệm đáng tin cậy và chưa hình thành được đường cong lợi suất doanh nghiệp phản ánh đầy đủ sự khác biệt về mức độ rủi ro giữa các tổ chức phát hành.

Do đó, cần mở rộng phạm vi áp dụng xếp hạng tín nhiệm đối với các đợt phát hành dành cho nhà đầu tư tổ chức, đặc biệt là các đợt phát hành quy mô lớn hoặc của các tổ chức phát hành có mức đòn bẩy cao. Khi xếp hạng tín nhiệm được sử dụng rộng rãi hơn, thị trường sẽ có cơ sở để hình thành mặt bằng lợi suất phản ánh rõ mức độ rủi ro của từng tổ chức phát hành, qua đó hỗ trợ các nhà đầu tư tổ chức phân bổ vốn hiệu quả hơn.

Trên thực tế, qua quá trình làm việc với một số nhà đầu tư tổ chức, chúng tôi nhận thấy nhiều trường hợp dù quy định không bắt buộc xếp hạng tín nhiệm, nhà đầu tư vẫn yêu cầu tổ chức phát hành được xếp hạng nhằm có thêm một đánh giá độc lập về năng lực tín nhiệm và khả năng trả nợ. Điều này cho thấy xếp hạng tín nhiệm không chỉ góp phần nâng cao tính minh bạch của thị trường mà còn giúp tổ chức phát hành mở rộng khả năng tiếp cận nguồn vốn từ các nhà đầu tư tổ chức.

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp có vai trò quan trọng trong việc huy động nguồn vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế. Do đó, trọng tâm chính sách trong giai đoạn tới nên chuyển dần từ cách tiếp cận thiên về kiểm soát sang xây dựng hạ tầng thị trường, nâng cao khả năng định giá rủi ro và hiệu quả phân bổ vốn.

- Hiện, quy trình xử lý tài sản đảm bảo của thị trường vẫn còn nhiều khoảng trống pháp lý, ông có khuyến nghị gì về “luật chơi” này để triệt tiêu hoàn toàn nỗi sợ “mất trắng” của nhà đầu tư như giai đoạn khủng hoảng trước đây?

Ông Phan Duy Hưng: Rất đúng. Theo tôi khi rủi ro đã xảy ra, điều quyết định khả năng thu hồi vốn còn nằm ở cơ chế xử lý tài sản bảo đảm, vai trò của đại diện người sở hữu trái phiếu và quy trình thực thi pháp lý. Hiện nay, cơ chế bảo vệ nhà đầu tư thông qua việc xử lý tài sản bảo đảm vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Việc hạn chế tổ chức tín dụng làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm đang làm giảm hiệu quả của các cơ chế bảo đảm và ảnh hưởng đến hoạt động phát hành.

Mới đây, dự thảo sửa đổi của Ngân hàng Nhà nước tháng 6/2026 dự kiến cho phép ngân hàng đảm nhận vai trò này là một bước đi tích cực nhằm tháo gỡ một nút thắt quan trọng của thị trường.

Bên cạnh đó, cơ chế đại diện người sở hữu trái phiếu vẫn đang ở giai đoạn đầu phát triển. Năng lực và kinh nghiệm giữa các tổ chức cung cấp dịch vụ này còn chưa đồng đều, có thể ảnh hưởng đến tính nhất quán trong việc giám sát nghĩa vụ của tổ chức phát hành cũng như đại diện cho quyền lợi của trái chủ khi phát sinh sự kiện vi phạm. Chẳng hạn, trong quá trình xử lý tài sản bảo đảm hoặc làm việc với các bên bảo lãnh để thực hiện nghĩa vụ thanh toán, tiến độ và khả năng thu hồi vốn cho nhà đầu tư vẫn còn phụ thuộc nhiều vào năng lực phối hợp giữa đại diện người sở hữu trái phiếu và các bên liên quan, cũng như hiệu quả thực thi các thủ tục pháp lý cần thiết để bảo vệ quyền lợi của trái chủ. Điều này dẫn đến mức độ không chắc chắn tương đối lớn về thời gian và tỷ lệ thu hồi vốn khi xảy ra sự kiện tín dụng.

- Để mở rộng không gian phát triển thị trường, ông nhìn nhận thế nào về việc ban hành các ưu đãi thể chế riêng cho nhóm trái phiếu xanh, trái phiếu hạ tầng, nhằm biến những sản phẩm này trở thành kênh hút vốn chủ lực, đặc biệt là dòng vốn nhà đầu tư nước ngoài cho nền kinh tế?

Ông Phan Duy Hưng: Tôi cho rằng việc xây dựng các cơ chế ưu đãi riêng cho trái phiếu xanh và trái phiếu hạ tầng là cần thiết, bởi đây là những phân khúc có khả năng thu hút dòng vốn dài hạn từ các nhà đầu tư tổ chức trong và ngoài nước. Tuy nhiên, các ưu đãi tài chính đơn thuần là chưa đủ. Điều quan trọng hơn là xây dựng được khuôn khổ thị trường minh bạch, chuẩn hóa theo thông lệ quốc tế và có cơ chế đánh giá, quản lý rủi ro phù hợp với khẩu vị của các nhà đầu tư dài hạn.

Đối với trái phiếu xanh, những năm gần đây Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc hoàn thiện khung pháp lý. Việc ban hành Quy định tiêu chí môi trường và xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh của Việt Nam giúp xác định rõ các dự án đủ điều kiện, qua đó giảm tình trạng “greenwashing” và tạo cơ sở thống nhất cho nhà đầu tư đánh giá. Bên cạnh đó, các công cụ đánh giá độc lập như Ý kiến bên thứ hai (Second Party Opinion - SPO) giúp củng cố niềm tin của thị trường thông qua việc đánh giá mức độ tuân thủ các cam kết ESG của tổ chức phát hành trong suốt vòng đời trái phiếu.

Tuy nhiên, nhận thức thị trường vẫn là một thách thức. Khảo sát gần đây của VIS Rating cho thấy phần lớn doanh nghiệp phát hành trái phiếu xanh vẫn chưa ghi nhận được lợi ích rõ ràng về chi phí vốn hay “greenium”. Điều này cho thấy bên cạnh việc hoàn thiện khung pháp lý, Việt Nam cần có những cơ chế hỗ trợ cụ thể hơn, đồng thời tăng cường nhận thức của nhà đầu tư về lợi ích dài hạn của các tài sản xanh.

Đối với trái phiếu hạ tầng, dư địa phát triển còn rất lớn. Tại Việt Nam, ngân hàng hiện vẫn là nguồn tài trợ chính cho các dự án hạ tầng từ giai đoạn xây dựng đến vận hành, trong khi đây là các dự án có thời gian hoàn vốn dài, mức đòn bẩy cao và thường chỉ dựa vào một nguồn doanh thu chính. Theo thông lệ quốc tế, sau khi giai đoạn xây dựng hoàn tất và rủi ro thi công được kiểm soát, nhu cầu tái cấp vốn thường được chuyển sang các nhà đầu tư tổ chức dài hạn như công ty bảo hiểm, quỹ hưu trí hoặc quỹ đầu tư cơ sở hạ tầng.

Để làm được điều này, thị trường cần phát triển các công cụ giảm thiểu rủi ro như cơ chế bảo lãnh, đồng bảo lãnh, chứng khoán hóa hoặc các cấu trúc tài sản bảo đảm phù hợp. Những công cụ này không chỉ bảo vệ nhà đầu tư mà còn giúp giải phóng năng lực cho vay của ngân hàng, qua đó mở rộng nguồn vốn cho nền kinh tế.

Ngoài ra, cần tiếp tục nâng cao tính khả thi của các dự án và hoàn thiện các cơ chế hỗ trợ của Nhà nước. Chẳng hạn, trong lĩnh vực điện, các quy định mới về mua bán điện như việc nâng tỷ lệ sản lượng điện LNG được bảo đảm sẽ góp phần tăng tính ổn định của dòng tiền dự án và cải thiện khả năng huy động vốn. Các chính sách hỗ trợ cụ thể, nếu được triển khai rõ ràng và nhất quán, cũng sẽ tạo thêm động lực cho thị trường tài chính xanh và hạ tầng phát triển.

Về dài hạn, để thu hút mạnh hơn dòng vốn nước ngoài, Việt Nam cần tiếp tục tiệm cận các chuẩn mực quốc tế về minh bạch thông tin, đánh giá rủi ro, tiêu chuẩn ESG và cơ chế bảo vệ nhà đầu tư. Khi các dự án được chuẩn hóa, rủi ro được lượng hóa rõ ràng và thị trường có đủ chiều sâu, trái phiếu xanh và trái phiếu hạ tầng hoàn toàn có thể trở thành những kênh huy động vốn trung và dài hạn quan trọng cho nền kinh tế.

Trân trọng cảm ơn ông!