Thông luật và câu chuyện niềm tin của IFC

Khi pháp luật là một sản phẩm cạnh tranh

Bỏ qua những định nghĩa mang nhiều tinh thần dân tộc, lịch sử thế giới hiện đại nhìn nhận một cách phổ biến khái niệm “quốc gia” hay “chủ quyền” quốc gia dựa trên hai yếu tố cơ bản: lãnh thổ về mặt địa lý (chủ quyền địa lý) và khả năng điều hành, quản lý của nhà nước thông qua độc quyền xây dựng pháp luật (chủ quyền pháp lý).

Một nhà nước có thể đánh thuế, quản lý lãnh thổ hay duy trì trật tự xã hội bởi trước hết nhà nước đó phải nắm quyền quyết định những quy tắc nào sẽ được áp dụng đối với các chủ thể trong phạm vi lãnh thổ của mình.

Thế nhưng, trong vài chục năm qua, có một hiện tượng khá thú vị về mặt pháp lý, đó là việc các trung tâm tài chính quốc tế mới, được cố công kiến tạo, thay vì hình thành tự nhiên như London, New York hay Singapore, lại dường như đang dựa trên một ý tưởng hoàn toàn ngược lại, đó là cho phép sử dụng pháp luật nước ngoài hoặc tập quán thương mại trong một khu vực giới hạn trong lãnh thổ của mình.

Bản chất của vấn đề này nằm ở chỗ, nếu như trước đây các quốc gia muốn phát triển thành trung tâm sản xuất, thương mại hay logistic thì vũ khí cạnh tranh giữa các quốc chính là tài nguyên, lao động hay ưu đãi thuế; nhưng với một trung tâm tài chính, hệ thống pháp luật lại chính là một sản phẩm cạnh tranh, thậm chí là một sản phẩm xuất khẩu vô hình nhưng vô cùng quan trọng.

Trong quá suốt quá trình làm công việc tư vấn, thừa nhận một cách khiêm tốn, tôi hoàn toàn có ít kiến thức về pháp luật Singapore, nhưng Singapore và SIAC (Trung tâm trọng tài quốc tế Singapore) luôn là lựa chọn ưu tiên số một khi cần đưa ra một địa điểm giải quyết tranh chấp trung lập cho các giao dịch với các đối tác nước ngoài. Điều này hoàn toàn phổ biến với các giao dịch trong khu vực Châu Á và qua đó có thể thấy, dù chẳng bao giờ tự ca ngợi hay tuyên ngôn, bằng niềm tin của thế giới tài chính, Singapore đã “xuất khẩu” được cả hệ thống pháp luật và giải quyết tranh chấp của mình ra cho thế giới.

Tất cả các chính phủ từng theo đuổi giấc mơ trung tâm tài chính đều hiểu điều này. Họ đều dựng mô hình tổ chức, làm quy hoạch, ban hành chính sách ưu đãi thuế, kêu gọi đầu tư. Nhưng thành – bại của một trung tâm tài chính lại nằm ở một yếu tố trừu tượng nhưng then chốt: niềm tin của nhà đầu tư. Niềm tin ấy không phải là sản phẩm của các chiến dịch truyền thông, cũng không đến từ các tuyên bố hùng hồn. Thực tế thành công của thế giới chứng minh rằng, niềm tin được xây dựng một cách bền bỉ qua thể chế và pháp luật.

Nhà đầu tư quốc tế hiện nay không chỉ lựa chọn nơi đặt và lưu chuyển vốn dựa trên lợi thế chi phí kinh doanh, mà còn dựa trên khả năng dự đoán của hệ thống pháp lý, mức độ bảo vệ quyền tài sản, hiệu quả giải quyết tranh chấp và sự quen thuộc của các quy tắc pháp lý điều chỉnh giao dịch. Nói cách khác, pháp luật khi đó đã trở thành một loại hạ tầng mềm của nền kinh tế.

Chính vì vậy, nhiều trung tâm tài chính quốc tế hiện nay được xây dựng trên cơ sở cho phép nhà đầu tư tiếp cận những khuôn khổ pháp lý vượt ra ngoài hệ thống pháp luật truyền thống của quốc gia sở tại. Dubai International Financial Centre (DIFC) của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất vận hành trên nền tảng thông luật (Common Law) với hệ thống tòa án riêng bằng tiếng Anh. Astana International Financial Centre (AIFC) của Kazakhstan áp dụng nhiều nguyên tắc của Common Law Anh và sử dụng các thẩm phán quốc tế.

Nói tóm lại, pháp luật không còn đơn thuần là công cụ quản lý của nhà nước mà trở thành một yếu tố cạnh tranh quan trọng và chủ chốt giữa các trung tâm tài chính. Sự ra đời của Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam cho thấy Việt Nam cũng đã sẵn sàng tham gia vào cuộc cạnh tranh với các trung tâm tài chính mới nổi trong khu vực.

Nghị quyết 222/2025/QH15, Nghị định 323/2025/NĐ-CP về thành lập Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam hay Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế đã đưa ra những quy định cho phép lựa chọn pháp luật nước ngoài, tập quán quốc tế và các nguyên tắc pháp lý được thừa nhận rộng rãi trong thương mại và tài chính quốc tế đã phản ánh một sự chuyển dịch đáng chú ý trong tư duy lập pháp.

Và nhìn từ góc độ này, câu chuyện áp dụng thông luật hay các tập quán thương mại quốc tế tại Trung tâm tài chính quốc tế không đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật pháp lý. Đó là biểu hiện của một xu hướng lớn hơn: sự chuyển dịch từ độc quyền pháp luật sang cạnh tranh pháp luật, nơi các quốc gia không chỉ cạnh tranh bằng chính sách kinh tế mà còn bằng chính các quy tắc pháp lý mà họ sẵn sàng cung cấp cho thị trường.

Thông luật không phải chỉ là án lệ

Có một điều đặc biệt, đó là trong các văn bản pháp lý về Trung tâm tài chính quốc tế, không một văn bản nào nhắc đến khái niệm “thông luật”, khái niệm “án lệ” cũng chỉ được nhắc đến 2 lần trong Luật tòa án chuyên biệt. Cần lưu ý, khái niệm “án lệ” không phải là một khái niệm mới trong hệ thống pháp luật Việt Nam, bởi đến thời điểm hiện tại đã có gần 100 án lệ được thông qua để áp dụng. Nhưng khi nhắc đến việc áp dụng luật pháp nước ngoài và tập quán thương mại quốc tế tại Trung tâm tài chính quốc tế, gần như ngay lập tức được hiểu là áp dụng thông luật Anh.

Trong hơn một thế kỷ qua, cùng với sự phát triển của London như một trung tâm tài chính toàn cầu, thông luật Anh đã dần trở thành hệ thống quy tắc nền tảng cho phần lớn các giao dịch tài chính quốc tế. Các hợp đồng cho vay hợp vốn, phát hành trái phiếu quốc tế, giao dịch phái sinh, bảo hiểm hàng hải, tài trợ thương mại hay mua bán doanh nghiệp xuyên biên giới đều thường xuyên lựa chọn luật Anh làm luật điều chỉnh. Điều này tạo ra một kho tàng án lệ đồ sộ, liên tục được cập nhật và đủ khả năng giải quyết những vấn đề pháp lý phức tạp mà các đạo luật thành văn khó có thể dự liệu trước.

Quan trọng hơn, giá trị của thông luật Anh không nằm ở bản thân các quy tắc pháp luật mà nằm ở tính dự đoán. Khi một tranh chấp phát sinh, các bên có thể tham chiếu hàng trăm năm thực tiễn xét xử để dự đoán tương đối chính xác quyền và nghĩa vụ của mình. Khả năng dự đoán này làm giảm rủi ro pháp lý, từ đó làm giảm chi phí vốn và tăng tính hấp dẫn của thị trường.

Tuy nhiên, vấn đề quan trọng cần phải làm rõ ở đây là không phải cho phép sử dụng “án lệ” và “tập quán” thì bỗng nhiên hệ thống pháp luật Việt Nam từ Dân luật - Civil Law trở mình thành Thông luật - Common Law. Cần phải biết rằng, để có được Common Law vừa có thể dự đoán nhưng lại vừa uyển chuyển như ngày hôm nay, hệ thống tòa án Anh đã phải trải qua quá trình cải tổ sâu sắc.

Luật đến từ phán quyết của Thẩm phán, vụ án sau không được xét xử khác với phán quyết của vụ án trước, điều thường được nói như một nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất của pháp luật này, ngay từ khi Common Law được hình thành đã thể hiện một mặt trái của nó: sự cứng nhắc. Sự cứng nhắc đến từ việc tòa án không xem xét mục đích bản chất của giao dịch mà đơn giản là áp dụng một tư duy cho tất cả các giao dịch có hình thức giống nhau. Vì lẽ đó, từ thế kỷ 14, khi có quá nhiều khiếu nại đến nhà vua yêu cầu xem xét những thiệt hại từ những bản án Common Law cứng nhắc gây ra, một loại tòa án mới được thành lập, đó là Equity Court, song song với tòa án Common Law.

Equity có nghĩa là lẽ công bằng, theo đó, tòa án ngoài xem xét quy định và án lệ, còn phải xem xét đến những yếu tố nằm ở bản chất và mục đích ban đầu của giao dịch. Công bằng theo đó được hình thành bởi những yếu tố như: lương tri (conscience), sự ngay tình (bona fides), luật tự nhiên (law of nature), lẽ phải và công lý (right and justice), đạo đức (good morals) v.v….Equity Court cũng từ đó tạo ra những khái niệm pháp lý còn được sử dụng đến ngày hôm nay như specific performance (buộc thực hiện đúng hợp đồng), trust (tín thác), injunction (lệnh cấm), fiduciary duty (nghĩa vụ trung thành).

Bởi sự ưu việt của Equity Court, tại thời điểm hai tòa án vẫn tồn tại song song, phán quyết của Equity Court được ưu tiên áp dụng nếu hai tòa có mâu thuẫn. Sau này, hai hệ thống này được nhập lại làm một. Và theo cách nói của những nhà nghiên cứu, từ đó, Equity là hệ thống bao trùm lên Common Law và là bản chất cốt lõi, là giá trị tạo nên Common Law cho đến ngày hôm nay.

Nói cách khác, nếu chỉ là án lệ, thì Common Law và Civil Law chỉ khác nhau về hình thức điều luật được hình thành. Nhưng cần nhìn về bản chất, khi Civil Law dựa trên các quy định có sẵn, đứng từ bên ngoài để áp đặt lên giao dịch, đôi khi có thể hiểu là nhìn vào hình thức để khống chế nội dung. Thì ngược lại, Common Law, với bản chất quan trọng là lẽ công bằng, đạo đức, ngay tình, trung thực, sẽ nhìn vấn đề từ bản chất bên trong. Ở đó, Thẩm phán phải nhìn từ mục đích ban đầu của các bên khi tìm đến nhau, tất cả những thứ vụ lợi, bất công phải bị loại bỏ.

Xa hơn, điều này có nghĩa là, trong một giao dịch, kể cả chưa cần tính đến những án lệ nước ngoài, hay chọn luật nước ngoài làm luật áp dụng, pháp luật Việt Nam vốn cũng đã coi “lẽ công bằng” là một nguồn của luật, thì hoàn toàn có thể giải thích, xét xử bằng tư duy, tinh thần của Common Law nếu Thẩm phán có trong mình tư duy, tinh thần của Common Law.

Quay lại cách tiếp cận của Luật Toà án chuyên biệt và Nghị quyết 222, các văn bản này bước đầu cho phép áp dụng pháp luật nước ngoài và tập quán thương mại quốc tế. Tuy nhiên, có phần nào đáng tiếc khi cả hai văn bản đều đưa ra một loại trừ đó là với điều kiện không được trái với: “trật tự công” và “nguyên tắc cơ bản” của pháp luật Việt Nam. Trên thực tế, pháp luật Việt Nam hoàn toàn mơ hồ về hai khái niệm này, không một văn bản nào chỉ ra rõ đâu là trật tự công, đâu là nguyên tắc cơ bản. Cần lưu ý rằng, chính sự không rõ ràng của khái niệm “nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam” đã là cơ sở cho rất nhiều phán quyết của trọng tài quốc tế không thể được thực thi tại Việt Nam, tạo ra một ấn tượng rất xấu đối với các nhà đầu tư nước ngoài khi quyết định đầu tư tại Việt Nam.

Vì những lý do đó, việc áp dụng Common Law ở Trung tâm tài chính quốc tế, ngoài giải pháp kỹ thuật là cho phép áp dụng pháp luật nước ngoài và tập quán thương mại quốc tế, điều quan trọng bậc nhất là việc mỗi giao dịch phải được giải thích, xét xử bằng cách tiếp cận, tinh thần, khái niệm và kiến thức của Common Law. Đặt trong tương quan với những khái niệm “trật tự công” hay “nguyên tắc cơ bản”, đâu đó còn là bản lĩnh của Thẩm phán và cả bộ máy pháp lý vận hành Trung tâm tài chính.

Dịch vụ giải quyết tranh chấp

Ở phương Tây, bạn bè tôi thường quen với 1 câu đùa nhại lại lời của Benjamin Franklin: có ba thứ người ta luôn muốn tránh: thuế, cái chết và ra tòa. Ở Việt Nam, câu này còn có vẻ căng thẳng hơn, dân gian gọi chuyện ra tòa là “vô phúc đáo tụng đình” – có đi là có chuyện, có dính là có rắc rối. Với tâm lý ấy, kiện tụng lâu nay vẫn được xem là điều chẳng ai muốn đụng tới, và được xem như là một chi phí tổn thất hơn là một phần bình thường trong đời sống kinh doanh.

Nhưng ở những trung tâm tài chính như Singapore hay London, họ nhìn chuyện này theo hướng khác. Ở đó, giải quyết tranh chấp được xem là một ngành dịch vụ – có tiêu chuẩn, có dịch vụ xứng đáng với đồng tiền, mục tiêu là phục vụ lần này để lần sau khách hàng còn quay lại.

Từ nhiều năm trước, Trung tâm trọng tài quốc tế hay các tòa án ở Singapore đã bắt buộc phòng xử phải có máy lạnh, ghế êm, cách âm tốt, mạng internet tốc độ cao, có phòng họp riêng cho luật sư. Những thứ này tuy nhỏ nếu so với mục đích thắng thua của một vụ kiện, nhưng nói lên một tư duy lớn: doanh nghiệp cần dịch vụ tốt, dù đó là dịch vụ cho điều họ không mong muốn đối mặt nhất.

Năm 2024, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore (SIAC) công bố Bộ quy tắc SIAC (SIAC Rules) 2025, có hiệu lực từ 1/1/2025. Có ba điểm thay đổi quan trọng, chưa từng có tiền lệ trên thế giới với một định hướng vô cùng tiến bộ trên nền tảng tư duy của người làm dịch vụ:

Thứ nhất là lệnh bảo vệ sơ bộ (Pre-Arbitral Protective Orders – PPO)– cho phép SIAC can thiệp ngay cả trước khi có đơn kiện chính thức. Khi một bên chuẩn bị tẩu tán tài sản, bên kia có thể xin SIAC ra tay sớm, chặn lại. Nhanh hơn, sớm hơn cả cơ chế trọng tài khẩn cấp vốn đã có từ trước. Điểm đặc biệt của quy định này là thời hạn xử lý rất ngắn: nếu SIAC chấp nhận đơn, một Trọng tài khẩn cấp sẽ được bổ nhiệm trong vòng 24 giờ kể từ khi nhận đơn hoặc lệ phí, tùy theo điều kiện nào đến sau. Trọng tài phải ra quyết định về PPO trong vòng 24 giờ kể từ khi được bổ nhiệm. Như vậy, thời gian giải quyết tranh chấp thương mại trước đây được tính bằng ngày nay đã được tính bằng giờ!

Thứ hai là Thủ tục tinh giản (Streamlined procedure), là thủ tục rút gọn tối đa, dành cho các tranh chấp dưới 1 triệu đô Sing nhưng có thể mở rộng cho các tranh chấp giá trị cao hơn. Thủ tục này cho phép hai bên tự chọn một lộ trình rút gọn tối đa: 1 trọng tài viên duy nhất được lựa chọn trong 3 ngày, phiên họp sau 5 ngày, không phiên điều trần, không tranh luận vòng vòng, chỉ tập trung xử lý chứng cứ chính, phán quyết được đưa ra sau tối đa 3 tháng, phí trọng tài đặc biệt cũng chỉ bằng 50% mức phí trần cho thủ tục thông thường.

Thứ ba là Cơ chế điều phối (Coordinated proceedings), cho phép điều phối các vụ trọng tài riêng biệt có cùng Hội đồng trọng tài và cùng câu hỏi pháp lý hoặc thực tế. Các vụ tranh chấp trong cơ chế điều phối vẫn là các vụ riêng biệt, chỉ cùng xử lý về mặt thủ tục: xử lý đồng thời hoặc tuần tự, phối hợp lịch xét xử, hoặc tạm dừng vụ này để chờ kết quả vụ kia. Điều này đảm bảo phán quyết trọng tài không mâu thuẫn với nhau cho cùng một vấn đề, hoặc một hội đồng trọng tài lập ra chỉ để xử đi xử lại một vấn đề.

Trao đổi với một số luật sư người Việt làm việc tại SIAC, tôi biết rằng SIAC không chỉ làm luật cho riêng mình mà còn nghiên cứu luật Việt Nam và các nước trong khu vực để đảm bảo nội dung phán quyết của SIAC có thể thi hành. Một phán quyết không thi hành được ở nơi cần thì sẽ chỉ là một tờ giấy vô nghĩa. SIAC hiểu rõ điều đó và đã tìm cách đảm bảo cho dịch vụ của mình trở nên có giá trị với đồng tiền mà người dùng bỏ ra.

Như vậy, giải quyết tranh chấp đã được tổ chức thành một ngành dịch vụ - được thiết kế kỹ lưỡng, có người điều phối, có cơ chế phản hồi nhanh, và có khả năng thi hành thực tế. Nó không còn là gánh nặng. Nó trở thành phần cấu trúc hỗ trợ cho niềm tin trong thị trường tài chính. Rõ ràng, những nâng cấp chuyên môn đó không phải chỉ là kỹ thuật pháp lý thông thường, đằng sau đó là một triết lý làm dịch vụ đúng nghĩa.

Nói tóm lại, từ tất cả những điều trên, câu chuyện áp dụng thông luật tại Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam không phải là câu chuyện lựa chọn giữa Common Law hay Civil Law – bởi lựa chọn đã là rõ ràng, không thể thay thế; càng không phải là câu chuyện sao chép một mô hình pháp lý và xét xử nước ngoài. Điều quan trọng hơn nằm ở sự thay đổi trong cách nhìn nhận vai trò của hạ tầng pháp luật và giải quyết tranh chấp trong nền kinh tế hiện đại.

Nếu ở phần đầu, pháp luật được nhìn nhận như một sản phẩm cạnh tranh mà các quốc gia sử dụng để thu hút dòng vốn quốc tế, thì ở phần tiếp theo, thông luật cho thấy giá trị cốt lõi không nằm ở kỹ thuật án lệ mà ở tư duy công bằng, thiện chí và khả năng giải thích giao dịch từ bản chất của nó. Và khi bước sang lĩnh vực giải quyết tranh chấp, chính tư duy đó lại được chuyển hóa thành một ngành dịch vụ có khả năng tạo dựng niềm tin cho thị trường bằng tốc độ, tính chuyên nghiệp và hiệu quả thực tế.

Bởi vậy, thành công của Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam sẽ không được quyết định bởi việc có bao nhiêu ưu đãi thuế, có bao nhiêu tòa án chuyên biệt hay trung tâm trọng tài được thành lập, mà bởi việc liệu chúng ta có xây dựng được một môi trường pháp lý khiến nhà đầu tư tin rằng quyền lợi của họ sẽ được bảo vệ một cách công bằng, có thể dự đoán và được thực thi hiệu quả hay không. Đó cũng chính là lý do vì sao câu chuyện thông luật cuối cùng không phải là câu chuyện về nguồn luật, mà là câu chuyện về việc những con người trong hệ đó có tư duy, kiến thức, tinh thần của thông luật hay không. Và nên thận trọng rằng, mỗi bản án được đưa ra tại Trung tâm tài chính quốc tế sẽ không đơn giản chỉ là một kết luận cho một vụ việc cụ thể, thế giới sẽ nhìn vào đó như một thông điệp về việc chúng ta đã trưởng thành đến đâu trong hệ thống tài chính quốc tế.

Và có lẽ, giá trị lớn nhất mà Trung tâm tài chính quốc tế mang lại đến thời điểm hiện tại không nằm ở việc Việt Nam chấp nhận áp dụng thêm một số quy tắc pháp lý quốc tế, mà nằm ở cơ hội lớn buộc toàn bộ hệ thống pháp luật phải thay đổi tư duy. Bởi trong cuộc cạnh tranh giữa các trung tâm tài chính của thế kỷ 21, dòng vốn sẽ không tìm đến nơi có nhiều lời hứa nhất, mà sẽ tìm đến nơi có thể chế đáng tin cậy nhất.