Thu hút FDI, từ lựa chọn dự án sang kiến tạo hệ sinh thái đầu tư

Sau 40 năm, FDI không chỉ còn là câu chuyện về hút vốn

Năm 2026 đánh dấu tròn 40 năm Việt Nam thực hiện chủ trương mở cửa thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài. Từ một nền kinh tế thiếu vốn, thiếu công nghệ và kinh nghiệm quản trị, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong những điểm đến hấp dẫn của dòng vốn FDI tại châu Á.

Theo TS. Nguyễn Bích Lâm, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê (nay là Cục Thống kê - Bộ Tài chính), quyết định mở cửa thu hút FDI là một trong những chủ trương có ý nghĩa chiến lược nhất trong tiến trình đổi mới đất nước.

Nhìn lại chặng đường 40 năm, khu vực FDI không chỉ bổ sung nguồn lực quan trọng cho đầu tư phát triển mà còn mang đến công nghệ, phương thức quản trị hiện đại, tiêu chuẩn sản xuất quốc tế và mạng lưới thị trường toàn cầu. Đây là những yếu tố góp phần thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đưa Việt Nam tham gia ngày càng sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Đóng góp của khu vực FDI thể hiện rõ ở vai trò động lực xuất khẩu. Từ một nền kinh tế chủ yếu xuất khẩu nông sản và hàng sơ chế, Việt Nam đã hình thành nhiều ngành công nghiệp chế biến, chế tạo quy mô lớn, trở thành cứ điểm sản xuất của nhiều tập đoàn đa quốc gia trong các lĩnh vực điện tử, cơ khí, dệt may hay thiết bị công nghệ.

Cùng với đó, khu vực FDI đã tạo hàng triệu việc làm trực tiếp và gián tiếp, góp phần nâng cao tay nghề lao động, thúc đẩy đô thị hóa và hình thành nhiều trung tâm công nghiệp mới như Bắc Ninh, Thái Nguyên, Nghệ An, Đồng Nai hay Hải Phòng.

Ở góc độ vĩ mô, FDI cũng trở thành động lực thúc đẩy cải cách thể chế. Quá trình thu hút các nhà đầu tư lớn tạo sức ép tích cực để Việt Nam hoàn thiện hệ thống pháp luật, cải thiện môi trường đầu tư, cải cách thủ tục hành chính và từng bước tiếp cận các chuẩn mực quản trị quốc tế.

Những kết quả này tiếp tục được củng cố trong năm 2026. Theo số liệu thống kê, chỉ trong 6 tháng đầu năm, vốn FDI đăng ký mới đạt khoảng 34,65 tỷ USD, tăng 61% so với cùng kỳ năm trước. Hiện khu vực FDI đóng góp khoảng ba phần tư tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam và tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong tăng trưởng kinh tế.

Tuy nhiên, sau bốn thập niên, những giới hạn của mô hình thu hút FDI truyền thống cũng ngày càng bộc lộ rõ.

Trao đổi với VietnamFinance, TS. Phan Hữu Thắng - nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính), cho rằng sau gần 40 năm kể từ khi Luật Đầu tư nước ngoài được ban hành, khu vực FDI đã trở thành một trong những động lực quan trọng của nền kinh tế, góp phần bổ sung vốn đầu tư, thúc đẩy tăng trưởng, mở rộng xuất khẩu, tạo việc làm và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng mức độ liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước vẫn còn hạn chế, tỷ lệ nội địa hóa thấp và hiệu ứng lan tỏa về công nghệ chưa đạt như kỳ vọng. Theo ông, đó là lý do Việt Nam cần chuyển từ tư duy thu hút FDI theo số lượng sang ưu tiên chất lượng và giá trị gia tăng.

Theo TS. Nguyễn Bích Lâm, nếu chỉ nhìn vào quy mô vốn đăng ký, vốn thực hiện hay kim ngạch xuất khẩu thì chưa thể phản ánh đầy đủ chất lượng của dòng vốn FDI. Điều cần đánh giá hiện nay không chỉ là khu vực FDI đã mang lại bao nhiêu vốn, mà quan trọng hơn là đã giúp nền kinh tế Việt Nam nâng cao năng lực nội sinh đến đâu.

Ông chỉ ra rằng hiệu ứng lan tỏa từ khu vực FDI sang doanh nghiệp trong nước vẫn chưa đạt như kỳ vọng. Mức độ liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp Việt còn lỏng lẻo, tỷ lệ nội địa hóa ở nhiều ngành công nghiệp thấp, trong khi phần lớn doanh nghiệp trong nước mới tham gia các công đoạn có giá trị gia tăng thấp.

Trong nhiều trường hợp, Việt Nam vẫn chủ yếu đảm nhận các khâu gia công, lắp ráp, kiểm thử và đóng gói, còn những công đoạn tạo ra giá trị lớn nhất như nghiên cứu, thiết kế, phát triển sản phẩm, sở hữu công nghệ, thương hiệu hay hệ thống phân phối toàn cầu vẫn nằm trong tay các tập đoàn nước ngoài.

Theo TS. Nguyễn Bích Lâm, nguyên nhân không chỉ đến từ phía nhà đầu tư mà còn xuất phát từ năng lực hấp thụ công nghệ còn hạn chế của doanh nghiệp Việt Nam, với quy mô nhỏ, trình độ quản trị và năng lực nghiên cứu - phát triển chưa đáp ứng yêu cầu.

Từ thu hút vốn sang thu hút năng lực

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển FDI của Việt Nam.

Nếu trước đây, mục tiêu chủ yếu là thu hút càng nhiều vốn càng tốt thì nay trọng tâm được chuyển sang nâng cao chất lượng dòng vốn, coi FDI là động lực thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển công nghệ và tăng cường năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Theo ông Richard Barnsley - Giám đốc Khối Ngân hàng Toàn cầu, Ngân hàng HSBC Việt Nam, Nghị quyết 10 đánh dấu bước phát triển quan trọng trong chiến lược thu hút đầu tư của Việt Nam.

Theo đó, thước đo thành công nằm ở việc dòng vốn đầu tư có mang theo công nghệ mới hay không, có giúp phát triển nguồn nhân lực trong nước hay không, có hình thành các trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D), đổi mới sáng tạo hay không, cũng như có tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu hay không.

TS. Nguyễn Bích Lâm cũng cho rằng Nghị quyết 10 không đơn thuần là một nghị quyết về thu hút FDI, mà là một nghị quyết về thúc đẩy nguồn lực cho phát triển đất nước trong bối cảnh mới.

Theo ông, nếu Nghị quyết 50-NQ/TW năm 2019 đánh dấu bước chuyển từ tư duy "thu hút FDI bằng mọi giá" sang "thu hút có chọn lọc", thì Nghị quyết 10 tiếp tục nâng tầm cách tiếp cận khi đặt khu vực FDI trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia, gắn với mục tiêu xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ trên cơ sở hội nhập quốc tế sâu rộng.

Điểm đột phá của Nghị quyết, theo ông, là chuyển từ tư duy lựa chọn dự án đầu tư sang kiến tạo hệ sinh thái đầu tư.

Nếu trước đây, tiêu chí đánh giá chủ yếu là dự án có quy mô vốn bao nhiêu, sử dụng bao nhiêu lao động, thì nay cần quan tâm dự án đó sẽ tạo ra hệ sinh thái gì, có hình thành mạng lưới doanh nghiệp vệ tinh, trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, đào tạo nhân lực và chuyển giao công nghệ hay không.

Đặc biệt, lần đầu tiên Việt Nam đặt mục tiêu thu hút các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới không chỉ đến sản xuất mà còn đặt trụ sở điều hành khu vực, trung tâm nghiên cứu và phát triển, trung tâm đổi mới sáng tạo tại Việt Nam.

Đi cùng với sự thay đổi về tư duy là những mục tiêu cụ thể. Trong giai đoạn 2025-2030, Việt Nam đặt mục tiêu thu hút từ 200-300 tỷ USD vốn FDI đăng ký mới, giải ngân khoảng 150-200 tỷ USD, trong đó khoảng 75% dòng vốn đến từ các nền kinh tế phát triển.

Đồng thời, Việt Nam hướng tới việc có khoảng 10.000 doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI và thu hút tối thiểu ba tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới đặt trụ sở khu vực hoặc trung tâm nghiên cứu và phát triển tại Việt Nam.

Khi các doanh nghiệp quốc tế tìm kiếm những điểm đến có khả năng chống chịu và phát triển dài hạn, lợi thế của Việt Nam sẽ không còn được đo bằng chi phí lao động thấp mà bằng năng lực xây dựng một hệ sinh thái đầu tư ổn định, an toàn, minh bạch và đổi mới sáng tạo.