Tìm vốn cho dự án cao tốc PPP: Khi tín dụng không còn là 'đũa thần'

Ngày 29/9, Bộ Xây dựng tổ chức Hội nghị xúc tiến đầu tư phát triển đường bộ cao tốc giai đoạn 2026 - 2030.

Giải quyết triệt để dự án BOT đang thua lỗ

Phát biểu tại hội thảo, ông Trần Văn Tần - Thành viên HĐQT VietinBank nhấn mạnh nhu cầu vốn đầu tư hạ tầng là rất lớn, trong khi nguồn lực ngân sách Nhà nước có giới hạn. Trong bối cảnh đó, đầu tư theo phương thức PPP đã và đang khẳng định vai trò là công cụ cốt lõi nhằm huy động nguồn lực xã hội.

Dù vậy, đại diện VietinBank cho rằng thực tiễn triển khai cho thấy một số dự án PPP đang gặp khó khăn trong tiếp cận nguồn vốn dài hạn do đặc thù thời gian hoàn vốn dài và mức độ rủi ro cao.

Cụ thể, các dự án hạ tầng, nhất là BOT giao thông, thường có nhu cầu vốn đầu tư ban đầu rất lớn. Trong khi đó, nhà đầu tư chỉ có thể đáp ứng một phần thông qua vốn chủ sở hữu và vốn Nhà nước. Phần vốn còn lại phải được huy động từ tín dụng và các nguồn vốn dài hạn khác.

Khi tổng mức đầu tư các dự án giao thông ngày càng lớn, các ngân hàng thương mại có vai trò thu xếp vốn, tổ chức đồng tài trợ và phân tán rủi ro đối với những dự án PPP quy mô lớn.

Theo ông Tần việc một ngân hàng đơn lẻ cung cấp phần lớn vốn vay cho một dự án quy mô lớn sẽ tạo áp lực đáng kể về giới hạn cấp tín dụng, thanh khoản, vốn tự có và mức độ tập trung rủi ro.

Cũng theo ông Trần Văn Tần, ngân hàng thương mại không chỉ cung cấp vốn mà còn góp phần quản trị và giám sát dòng tiền trong toàn bộ vòng đời dự án PPP.

Trong thời gian xây dựng, ngân hàng đặc biệt quan tâm đến các rủi ro liên quan đến giải phóng mặt bằng, chậm tiến độ, tăng tổng mức đầu tư, năng lực của nhà thầu EPC và khả năng góp đủ vốn chủ sở hữu.

Khi dự án chuyển sang giai đoạn vận hành, trọng tâm giám sát chuyển sang lưu lượng, doanh thu, chính sách giá, phí, chi phí vận hành và khả năng trả nợ.

“Vì vậy, hoạt động cấp tín dụng PPP đòi hỏi cơ chế giám sát theo vòng đời thay vì chỉ kiểm soát tại thời điểm phê duyệt khoản vay”, ông Nam nhấn mạnh.

Nói về thực trạng cho vay PPP tại VietinBank, ông Trần Văn Tần cho biết, tại thời điểm ngày 31/8/2026, tổng dư nợ quy đổi của các dự án PPP đạt 36.215 tỷ đồng, phân bổ tại 26 dự án/khách hàng, tương đương 1,72% tổng quy mô dư nợ tại VietinBank.

Để giải quyết các vấn đề này, đại diện VietinBank đề xuất các cơ quan Nhà nước cần có sự nhất quán và tầm nhìn dài hạn trong quy hoạch tổng thể địa phương, vùng và quốc gia, qua đó bảo đảm giảm thiểu rủi ro chính sách đối với các dự án PPP vốn có thời gian thu hồi dài.

Phía ngân hàng cũng kiến nghị Chính phủ sớm có giải pháp giải quyết triệt để đối với các dự án BOT giao thông đang thua lỗ do nguyên nhân khách quan, như mua lại dự án hoặc cấp ngân sách bù đắp.

Đối với các chủ đầu tư PPP, phía ngân hàng cho rằng cần yêu cầu các nhà đầu tư tư nhân nâng cao năng lực tài chính cốt lõi, bảo đảm tỷ lệ vốn chủ sở hữu thực góp tham gia dự án đúng theo cam kết.

Dư địa trái phiếu doanh nghiệp còn rất lớn

Cũng tại hội thảo, ông Nguyễn Việt Long, Phó Tổng Giám đốc Công ty tư vấn quốc tế Ernst & Young, cho rằng cần đa dạng hóa các kênh huy động vốn, trong đó chú trọng phát triển nguồn vốn dài hạn để đáp ứng nhu cầu đầu tư hạ tầng đường bộ cao tốc.

Từ kinh nghiệm triển khai các dự án PPP giao thông đường bộ tại Việt Nam và tham khảo thông lệ quốc tế, ông Long cho rằng để một dự án PPP có khả năng huy động vốn và bảo đảm hiệu quả đầu tư, cần đồng thời quan tâm 4 nhóm vấn đề.

Trước hết là môi trường pháp lý. Theo ông Long, khoảng 10 năm trước, khung khổ pháp lý đối với các loại hợp đồng PPP còn khá mới mẻ. Tuy nhiên, trong những giai đoạn gần đây, cùng với việc sửa đổi Luật PPP, ban hành các nghị định hướng dẫn và tiếp tục hoàn thiện các thông tư liên quan, khung khổ pháp luật, thể chế đã từng bước được hoàn thiện hơn.

Đối với các dự án đường cao tốc, lưu lượng phương tiện hiện nay cũng có những chuyển biến tích cực. Đây là yếu tố quan trọng bởi theo kinh nghiệm quốc tế, rủi ro lớn nhất đối với các dự án PPP đường bộ là rủi ro về lưu lượng. Khi lưu lượng được cải thiện, khả năng dự báo doanh thu và kiểm soát rủi ro tài chính của dự án cũng được nâng lên.

Yếu tố thứ hai là năng lực chuẩn bị và quản trị dự án. Theo ông Long, khoảng 10 năm trước, công tác chuẩn bị dự án PPP để đáp ứng yêu cầu thẩm định của các ngân hàng và định chế tài chính còn hạn chế. Đến nay, Việt Nam đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm, chất lượng chuẩn bị dự án được cải thiện đáng kể.

Đặc biệt, việc có sự tham gia của các định chế tài chính ngay từ giai đoạn đầu trong quá trình chuẩn bị dự án có ý nghĩa quan trọng.

Yếu tố thứ ba là khả năng tiếp cận vốn. Đây là vấn đề đáng quan tâm trong bối cảnh tín dụng ngân hàng tại Việt Nam đã ở mức cao. Theo ông Long, dư địa để phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp vẫn còn rất lớn.

Số liệu EY tổng hợp cho thấy trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam hiện mới chiếm khoảng 10 - 11% GDP, trong khi tỷ lệ này tại Hàn Quốc khoảng 80% và Malaysia khoảng 45%.

"Nếu phát triển tốt kênh trái phiếu cho các dự án PPP, có thể tạo thêm nguồn vốn đáng kể, qua đó giảm áp lực lên hệ thống tín dụng ngân hàng", ông Long nhấn mạnh.

Ông Long đánh giá việc Bộ Tài chính chuẩn bị ban hành hướng dẫn về phát hành trái phiếu cho dự án PPP là tín hiệu tích cực. Theo thông lệ quốc tế, việc phát hành trái phiếu có thể giúp tăng thêm khoảng 10 - 15% tổng dư nợ cho dự án, qua đó giảm áp lực huy động vốn từ ngân hàng.

Một nội dung khác được ông Long đề cập là tăng cường sự tham gia của các nhà đầu tư tổ chức như quỹ đầu tư, công ty bảo hiểm và các quỹ phát triển dài hạn vào thị trường vốn cho các dự án hạ tầng.

Theo ông, hiện vẫn còn một số hạn chế đối với việc các công ty bảo hiểm tham gia đầu tư vào các dự án hạ tầng, đặc biệt liên quan đến việc tham gia tái cấu trúc vốn của doanh nghiệp sau khi doanh nghiệp đã vay vốn ngân hàng.

Do đó, trong quá trình hoàn thiện hướng dẫn về phát hành trái phiếu cho PPP, cần xem xét các cơ chế phù hợp để thu hút các quỹ đầu tư dài hạn, doanh nghiệp bảo hiểm tham gia mua trái phiếu của các dự án PPP.

Sau khi nghe các ý kiến, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh yêu cầu các bộ, ngành khẩn trương rà soát, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc về thủ tục; triển khai hiệu quả cơ chế chia sẻ rủi ro doanh thu theo Luật PPP và đẩy mạnh phân cấp, gắn với tăng cường hậu kiểm.

Bộ trưởng cũng đề nghị các tổ chức tín dụng nghiên cứu, xây dựng các gói tín dụng trung và dài hạn phù hợp với đặc thù dự án PPP, tạo điều kiện để nhà đầu tư tiếp cận nguồn vốn ổn định, lâu dài.

Cuối cùng, Bộ trưởng đề nghị các nhà đầu tư chủ động tiếp cận hồ sơ, khảo sát thực địa, nghiên cứu kỹ các điều kiện của dự án và đề xuất phương án đầu tư phù hợp, hiệu quả.