Tìm vốn dài hạn, chờ trái phiếu doanh nghiệp 'ấm lại'

Áp lực vốn đè nặng ngành ngân hàng

Ngay từ đầu năm, giới phân tích đã nhận định huy động vốn sẽ là yếu tố kém tích cực trong năm 2026 so với năm 2025. Chủ tịch HĐQT Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) Nguyễn Thanh Tùng thừa nhận nguồn vốn huy động của ngân hàng đang bị thiếu hụt so với nhu cầu tăng trưởng tín dụng.

Vấn đề nằm ở chỗ tích lũy trong nước sẽ không đủ để đáp ứng nhu cầu vốn cho hàng loạt dự án lớn sắp tới, khiến hệ thống ngân hàng nói chung khó có thể dư dả nguồn cung ứng tín dụng.

Thực tế, tình trạng huy động vốn khó khăn khiến các ngân hàng liên tục đẩy mặt bằng lãi suất tiết kiệm lên cao. Khảo sát trong nửa đầu tháng 7/2026, lãi suất huy động kỳ hạn từ 6 - 12 tháng hiện đã áp sát mốc 8%/năm, tăng đáng kể so với trước đó.

Đáng chú ý, mức lãi suất trên chỉ là lãi suất huy động niêm yết công khai. Trên thực tế, lãi suất khách hàng nhận được có thể cao hơn nhờ khoản tiền gửi lớn hoặc các mã giới thiệu nội bộ của nhân viên ngân hàng.

Đồng thời, các ngân hàng cũng đẩy mạnh phát hành trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp để bù đắp cho nhu cầu vốn trung, dài hạn. Riêng trong tháng 6/2026, ngành ngân hàng phát hành 48.069 tỷ đồng trái phiếu, tăng 53% so với tháng trước và chiếm tới 42,8% tổng lượng phát hành toàn thị trường.

Cùng với đó, tốc độ tăng lãi suất trái phiếu phản ánh rõ mức độ căng thẳng về vốn. Chỉ trong một tháng, lãi suất trái phiếu ngân hàng đã tăng từ 8% lên 10%/năm, bỏ xa mặt bằng lãi suất tiết kiệm và cao hơn hẳn mức trung bình 8 - 9%/năm trước đó.

Áp lực này nhanh chóng lan sang mặt bằng lãi suất cho vay. Theo số liệu Ngân hàng Nhà nước (NHNN) mới công bố, lãi suất cho vay bình quân tháng 6 tăng 0,4 điểm phần trăm so với tháng trước, đồng thời là mức điều chỉnh mạnh nhất trong vòng một năm qua. Hiện có gần 10 ngân hàng áp dụng lãi suất cho vay thực tế trên 10,5%/năm, tùy khách hàng, mức độ rủi ro, năng lực tài chính và tài sản đảm bảo.

“Chia lửa” cho thị trường trái phiếu doanh nghiệp

Trong bối cảnh hướng đến tăng trưởng tín dụng hai chữ số, nhu cầu vốn trung và dài hạn của nền kinh tế đang tăng rất mạnh. Ngành ngân hàng sẽ khó tránh khỏi tình trạng hụt hơi nếu không được san sẻ gánh nặng cung ứng vốn. Hệ lụy khi đó sẽ tác động sâu rộng lên nền kinh tế thông qua việc kìm hãm khả năng tiếp cận tín dụng giá rẻ của doanh nghiệp. Đồng thời, việc các ngân hàng phải dùng nguồn vốn huy động ngắn hạn để cho vay trung và dài hạn sẽ đẩy rủi ro chênh lệch kỳ hạn và rủi ro thanh khoản của toàn hệ thống lên mức nguy hiểm.

Lãnh đạo Vietcombank kiến nghị cần thúc đẩy phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp, bởi quy mô thị trường này tại Việt Nam hiện chỉ đạt khoảng 10% GDP, thấp hơn rất nhiều so với Thái Lan hay Malaysia. Để khơi thông dòng vốn này, bản thân ngành ngân hàng có thể tham gia hỗ trợ bằng cách đóng vai trò là bên nhận và quản lý tài sản bảo đảm, qua đó giúp củng cố niềm tin cho nhà đầu tư trong bối cảnh thị trường còn e ngại các tài sản thế chấp hình thành trong tương lai.

Dù định hướng giải pháp đã rõ ràng song bức tranh thực tế của thị trường trái phiếu vẫn còn nhiều ngổn ngang sau loạt sai phạm trong quá khứ. Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính, ông Phan Duy Hưng, CFA, MBA, Giám đốc Cấp cao, Ban Định chế Tài chính VIS Rating, cho hay thời gian qua liên tục có các nghị định mới được sửa đổi, ban hành, gần nhất là Nghị định số 200/2026/NĐ-CP, giúp củng cố khung pháp lý, đồng thời hỗ trợ cải thiện tính minh bạch, chất lượng tín nhiệm và mức độ bảo vệ nhà đầu tư. Đây là bước chuyển quan trọng góp phần khôi phục niềm tin và đưa thị trường trái phiếu doanh nghiệp phục hồi và vận hành theo hướng có tổ chức hơn.

Song, những điều chỉnh trên vẫn chưa thể khắc phục được hạn chế cốt lõi thị trường cũng như chưa đủ mạnh mẽ để kênh trái phiếu doanh nghiệp “gánh đỡ” phần cung ứng vốn trung, dài hạn thay cho ngành ngân hàng. Theo đại diện VIS Rating, những hạn chế này bao gồm cơ chế định giá theo rủi ro còn hạn chế, do tỷ lệ trái phiếu được xếp hạng tín nhiệm ở mức thấp và thị trường chưa hình thành được đường cong lợi suất trái phiếu doanh nghiệp đáng tin cậy.

Cụ thể, xếp hạng tín nhiệm hiện mới chỉ được áp dụng có chọn lọc, chủ yếu cho trái phiếu bán cho nhà đầu tư cá nhân, trong khi phần lớn trái phiếu phát hành cho nhà đầu tư tổ chức chưa được xếp hạng. Quan trọng hơn, Việt Nam chưa có đường cong lợi suất trái phiếu doanh nghiệp dựa trên giao dịch thực tế, phân hóa theo chất lượng tín nhiệm, kỳ hạn và cấu trúc trái phiếu, trái ngược với các nước trong khu vực như Malaysia và Thái Lan, nơi đường cong lợi suất đóng vai trò chuẩn mực nhất quán cho việc định giá rủi ro.

“Số liệu giai đoạn thị trường biến động 2022 - 2023 cho thấy rõ hệ quả của khoảng trống này: lãi suất coupon của các trái phiếu phát sinh chậm trả không cao hơn đáng kể so với các trái phiếu không bị chậm trả, phản ánh khả năng phân hóa rủi ro trên thị trường trong nước còn hạn chế. Các trường hợp chậm trả tập trung ở nhóm tổ chức phát hành bất động sản có đòn bẩy cao, gắn với các dự án mang tính đầu cơ thay vì phục vụ nhu cầu ở thực. Việc thiếu minh bạch và thiếu xếp hạng tín nhiệm khiến nhà đầu tư khó đánh giá rủi ro, dẫn đến định giá và phần bù rủi ro không phản ánh đầy đủ mức độ rủi ro thực tế”, ông Hưng nói.

Bên cạnh vấn đề định giá rủi ro, cơ sở nhà đầu tư tổ chức dài hạn tại Việt Nam vẫn còn tương đối hạn chế, trong khi đây là nhóm đóng vai trò trung tâm tại các thị trường trái phiếu phát triển. Quy mô còn nhỏ của các quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm và quỹ đầu tư dài hạn khiến nhu cầu đầu tư dài hạn đối với trái phiếu doanh nghiệp chưa thực sự ổn định. Thêm vào đó, một số quy định đầu tư hiện hành cũng phần nào hạn chế nguồn cầu, chẳng hạn việc các công ty bảo hiểm không được đầu tư vào trái phiếu có mục đích cơ cấu nợ của tổ chức phát hành.

Cơ chế bảo vệ nhà đầu tư cũng vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. “Việc hạn chế tổ chức tín dụng làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm đang làm suy giảm hiệu quả các cơ chế đảm bảo và ảnh hưởng đến hoạt động phát hành. Tuy nhiên đáng mừng là dự thảo sửa đổi của NHNN tháng 6/2026, dự kiến cho phép ngân hàng đảm nhận vai trò này, được kỳ vọng sẽ tháo gỡ nút thắt trên”, đại diện VIS Rating nhận định thêm.

Cơ chế đại diện người sở hữu trái phiếu vẫn còn ở giai đoạn đầu, và kinh nghiệm còn hạn chế của một số tổ chức trong việc đảm nhận vai trò này có thể ảnh hưởng đến tính nhất quán cũng như khả năng thực thi.

"Thị trường trái phiếu trong nước có vai trò then chốt giúp Việt Nam huy động được vốn tư nhân cả trong và ngoài nước để hỗ trợ tăng trưởng kinh tế và phát triển hạ tầng cũng như san sẻ áp lực với ngành ngân hàng. Để đạt được điều này, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách, tập trung vào củng cố hạ tầng thị trường và mở rộng vai trò của xếp hạng tín nhiệm trong đánh giá và định giá rủi ro", ông Hưng nhấn mạnh.