Trái phiếu doanh nghiệp: Cần xếp hạng tín nhiệm, thu hút thêm ‘cá mập’ ngoại

Khoảng trống lớn của thị trường trái phiếu DN

Ông Đỗ Việt Dũng, Cán bộ cấp cao, Ngân hàng thế giới (WB) đánh giá, thị trường trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam đang gặp một số thách thức lớn về cấu trúc của thị trường và việc xếp hạng tín nhiệm.

Theo đó, một khoảng trống thấy rất rõ đó là các nhà đầu tư thể chế, nhà đầu tư chiến lược ở các thị trường phát triển thường chiếm trên 50% nhưng ngược lại tại Việt Nam tỷ lệ này chưa đến 50% là nhà đầu tư tổ chức, đặc biệt sự hiện diện của nhà đầu tư quốc tế rất rất nhỏ, chỉ 0,1%. Đây là mức còn rất thấp so với một số nước trong khu vực như Hàn Quốc (21%), Malaysia (20,9%), Thái Lan (9%) và Trung Quốc (7%).

Thứ hai, ông Dũng nêu, hiện chỉ có chưa đến 9% nhà phát hành đến từ các mảng hạ tầng, sản xuất, doanh nghiệp nhà nước, dịch vụ công ích… chủ yếu vẫn là ngân hàng và bất động sản. Điều này đang gây mất cân xứng thị trường trái phiếu kể cả phát hành riêng lẻ, phát hành ra công chúng, kể cả phân khúc các nhà phát hành và nhà đầu tư. Một ví dụ, các công ty thuộc sở hữu nhà nước như điện, nước, giao thông, dịch vụ công ích rất tiềm năng và đã có nhiều doanh nghiệp rất cần vốn trong khu vực này nhưng chưa phát hành trái phiếu. Theo tính toán, riêng điện, nước đã có thể đáp ứng được khoảng 10% hàng hoá cho thị trường.

Khoảng trống thứ ba cần phải nói đến đó là cơ sở hạ tầng cho thị trường chưa hoàn thiện, xếp hạng tín nhiệm chưa có, chưa đầy đủ, mà đây là điều rất cần thiết đối với sản phẩm này.

Thứ tư, về thủ tục cấp phép, tài liệu, hồ sơ đăng ký phê chuẩn còn rất chậm, cần phải nhanh, đơn giản hơn. Chẳng hạn, phải chờ đến 3 tháng để được phê duyệt hồ sơ trái phiếu của DN niêm yết, thời gian là quá dài.

Cuối cùng, thị trường trái phiếu doanh nghiệp của Việt Nam chưa kết nối được với thị trường vốn thế giới, sự kết nối này hiện nay rất lỏng lẻo, chưa có nền tảng và nhiều điểm chạm.

Chia sẻ thêm về vấn đề này, ông Kengo Mizuno, chuyên gia Tư vấn Ban Thư ký ASEAN, Viện nghiên cứu Nomura Thái Lan (NRI Thái Lan) cũng chỉ ra nhiều hạn chế về pháp lý đầu tư. Cụ thể, việc phát hành rất mất thời gian, kinh nghiệm như Thái Lan có thời gian phê duyệt nhanh, các doanh nghiệp trên sàn niêm yết, không vi phạm quy định gì, có tính tuân thủ tốt được ưu tiên phát hành nhanh chóng. Còn tại Việt Nam, vẫn chưa đơn giản hoá được việc này.

Thêm nữa, ông nói việc ngân hàng hay công ty bảo hiểm được đầu tư vào đâu hiện đang bị Luật hoá một cách cứng nhắc, điều này nên là quyết định chuyên môn của chính nhà đầu tư đó. Thực tế, quỹ bảo hiểm hưu trí, bảo hiểm xã hội với nguồn vốn gần 100 tỷ USD đang đầu tư chủ yếu vào trái phiếu chính phủ, trái phiếu cấp 2 của ngân hàng. Rõ ràng điều này hạn chế hiệu suất đầu tư, họ có thể đầu tư thêm vào TPDN, như ở Thái Lan việc này đang mang lại hiệu suất tốt cho Quỹ hưu trí.

Cần xếp hạng tín nhiệm, thu hút thêm NĐT quốc tế

Ông Guy Deslondes, Giám đốc toàn cầu về phát triển thị trường mới nổi, S&P Ratings nhìn nhận, Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp bởi tính ổn định của kinh tế vĩ mô, thị trường tiền tệ, kiểm soát tốt lạm phát, sự giám sát chặt chẽ của chính phủ. Đây là điều kiện nền bởi tại một số quốc gia như Nigeria chẳng hạn, thị trường trái phiếu phát triển nhưng bất ổn chính trị dẫn đến sụp đổ hoặc Thổ Nhĩ Kỳ có dung lượng lớn nhưng lạm phát cao, quy mô tuyệt đối nhỏ hơn Việt Nam.

Do đó, đại diện S&P Ratings khẳng định, để thúc đẩy được thị trường này, thứ nhất cần một hành lang pháp lý “dễ đoán trước” và ổn định, bảo vệ nhà đầu tư, có các biện pháp giải quyết nợ khó đòi. Nhà đầu tư nước ngoài cần môi trường đầu tư càng ít xáo trộn càng tốt. Tiếp đến, họ muốn có khung pháp lý phù hợp với chuẩn mực quốc tế về minh bạch thông tin, công bố thông tin, bảo vệ NĐT cũng như vấn đề về thanh khoản cần được bảo đảm.

“Những cách có thể nghĩ ra ngay như mô hình trung tâm tài chính quốc tế ở TP. HCM, đây là một thử nghiệm Ấn Độ đã từng làm. Cần sớm thí điểm, khi các “cá mập” quốc tế hài lòng họ sẽ được ghi nhận các quy định như chuyển đổi ngoại tệ, sự rõ ràng về chính sách là cơ hội để đẩy mạnh”, vị chuyên gia gợi ý.

Thứ ba, ông Guy Deslondes nhấn mạnh về điều kiện xếp hạng tín nhiệm, đây là yếu tố sẽ được các nhà đầu tư nước ngoài đánh giá rất cao, tạo ra cơ sở hạ tầng trái phiếu đáng tin cậy. Trong quá khứ, có nhiều vụ việc xảy ra gây mất niềm tin, đây là thời điểm thể hiện được cam kết về tuân thủ của các DN phát hành, tái cơ cấu, cần xây dựng niềm tin.

Một điểm nữa, tạo ra các quỹ hưu trí, bảo hiểm gắn chặt với trái phiếu doanh nghiệp, trái phiếu hạ tầng bởi tính dài hạn của quỹ này, cộng với xếp hạng tín nhiệm giúp thị trường TPDN được đảm bảo tính kỳ hạn, thay vì 1-3 năm thì 5-7 năm hoặc lâu hơn.

Từ ngày 1/1/2026, các doanh nghiệp phát hành trái phiếu (đặc biệt là chào bán ra công chúng và một số trường hợp riêng lẻ) bắt buộc phải có xếp hạng tín nhiệm. Quy định này nhằm tăng tính minh bạch, giảm rủi ro cho nhà đầu tư cá nhân, và giúp cơ quan quản lý đẩy nhanh thủ tục phê duyệt phát hành.

Mặt khác, đại diện S&P Global Ratings lưu ý thêm, điều cần tuyệt đối tránh là tình trạng chỉ có các doanh nghiệp “hạng 2” với rủi ro vỡ nợ cao mới tìm đến trái phiếu. Việc thu hút các doanh nghiệp “đầu đàn” tham gia sẽ là chất xúc tác tạo niềm tin cho toàn thị trường.

Cuối cùng, để kết nối được thị trường trái phiếu thế giới, trước hết thị trường trái phiếu chính phủ cần ổn định, có đủ các kỳ hạn và đây là bước đi đầu tiên và cần thiết để phát triển ổn định, ví dụ như Thái Lan, Malaysia phát triển thị trường trái phiếu chính phủ của chính mình. Từ đó, mới phát triển được thị trường TPDN, nếu không rất khó triển khai.

Đồng quan điểm, ông Đỗ Việt Dũng chia sẻ thêm một số vấn đề cần lưu tâm. Trước hết, tạo điều kiện thuận lợi, dễ dàng, rút gọn thủ tục, đẩy nhanh quá trình phát hành ra công chúng, đặc biệt là các DN đã niêm yết trên sàn chứng khoán. Cùng với đó, lưu tâm đến trái phiếu xanh và trái phiếu hạ tầng bởi đây là 2 mảng mà NĐT nước ngoài rất quan tâm.

Với trái phiếu cơ sở hạ tầng cần có "platform" (nền tảng) cho các dự án cơ sở hạ tầng trọng điểm, trong đó TPDN có vai trò huy động vốn cho khu vực công, trái phiếu đặc khu, trái phiếu đô thị...

"Nếu có 2 thứ ưu tiên cho các nhà hoạch định chính sách tại Việt Nam, tôi khuyến nghị đó là thể chế và tính thực thi, để giúp các nhà đầu tư an tâm lựa chọn. Giống với chứng khoán nếu thị trường trái phiếu mà xếp hạng được, đây là cú hích cải cách nhiều thứ, có các chỉ số đầu tư tốt, thu hút được nhiều nhà đầu tư nước ngoài", đại diện WB cho hay.