Trúc trắc đường lên sàn HoSE của ‘ông lớn’ VEAM

Đưa cổ phiếu lên giao dịch trên UPCoM từ năm 2018, Tổng Công ty Máy động lực và Máy nông nghiệp Việt Nam – CTCP (VEAM, UPCoM: VEA) luôn theo đuổi mục tiêu niêm yết trên các sàn chứng khoán tập trung như HoSE hoặc HNX.

Suốt nhiều năm qua, kế hoạch chuyển sàn liên tục được ban lãnh đạo trình cổ đông và đều đặn được ĐHĐCĐ thông qua. Tuy nhiên, nếu trong giai đoạn 2018-2019, VEAM xác định rõ đích đến là HoSE thì từ năm 2020 đến nay, doanh nghiệp không còn nêu cụ thể sàn giao dịch mục tiêu, mà chỉ đặt kế hoạch niêm yết cổ phiếu tại một sở giao dịch chứng khoán. Điều này đồng nghĩa cả HoSE và HNX đều có thể trở thành bến đỗ của VEA.

Dù mở rộng lựa chọn, hành trình chuyển sàn của VEA vẫn liên tục bị trì hoãn bởi một nút thắt kéo dài nhiều năm: các ý kiến ngoại trừ của đơn vị kiểm toán.

Tại báo cáo tài chính soát xét năm 2025, đơn vị kiểm toán cho biết không thu thập được đầy đủ các bằng chứng kiểm toán thích hợp để đánh giá việc trích lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho nói trên. Cụ thể, công ty đã trích lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho chậm luân chuyển, tồn đọng lâu năm với giá trị 101,8 tỷ đồng, giá trị đã trích lập tại ngày 31/12/2024 là 14,8 tỷ đồng, đồng thời giá trị hàng tồn kho chậm luân chuyển chưa được đánh giá giá trị thuần có thể thu hồi là 81,1 tỷ đồng.

Đơn vị kiểm toán cũng đưa ý kiến ngoại trừ về khoản chi phí của dự án nghiên cứu, chế tạo máy kéo 4 bánh hạng trung ghi nhận tại chỉ tiêu chi phí đầu tư xây dựng cơ bản dở dang với số tiền 53,5 tỷ đồng. Giá trị chi phí này đã được Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội kết luận các cá nhân liên quan có trách nhiệm bồi hoàn toàn bộ cho Công ty. Tuy nhiên, Công ty chưa thực hiện điều chỉnh và ghi khoản phải thu các cá nhân liên quan, chưa thực hiện đánh giá khả năng thu hồi cũng như trích lập dự phòng.

Ngoài ra, tại thời điểm lập BCTC hợp nhất ngày 31/12/2025, một số khoản công nợ phải thu, phải trả của công ty chưa được đối chiếu, xác nhận đầy đủ với tổng số tiền 446,6 tỷ đồng. Đơn vị kiểm toán không thể thu thập được đầy đủ bằng chứng kiểm toán cần thiết và thích hợp để đánh giá được tính hiện hữu của các khoản phải thu, cũng như khả năng thu hồi và giá trị dự phòng cần trích lập.

Đơn vị kiểm toán cũng đưa ý kiến ngoại trừ về khoản chi phí phát sinh với số tiền 58,5 tỷ đồng trên chỉ tiêu “Chi phí trả trước dài hạn” của bảng cân đối kế toán hợp nhất tại ngày 31/12/2025 và khoản mục “Đầu tư góp vốn vào đơn vị khác” với số tiền 45,1 tỷ đồng chưa thực hiện đánh giá khả năng thu hồi để làm cơ sở trích lập dự phòng.

Trước những tồn tại trên, ban lãnh đạo VEAM cho biết đang triển khai nhiều giải pháp khắc phục.

Đối với các vấn đề thuộc thẩm quyền xử lý VEAM, đang tích cực triển khai các biện pháp khắc phục, bao gồm giảm hàng tồn kho thông qua việc đẩy mạnh hoạt động bán hàng và đấu giá để xử lý hàng tồn chậm luân chuyển hoặc hàng lỗi thời. Tuy nhiên, tiến độ thu hồi công nợ tại một số công ty con (như CTCP Vận tải VEAM và Cơ khí Trần Hưng Đạo) vẫn còn chậm.

Đối với các vấn đề cần sự chấp thuận của cơ quan đại diện chủ sở hữu Nhà nước, VEAM đang phối hợp với các cơ quan liên quan, chủ yếu là Bộ Công Thương và trong một số trường hợp có sự tham gia của các bộ ngành khác (bao gồm Bộ Tài chính).

Những vấn đề này thường cần nhiều thời gian để xử lý, thể hiện qua các tồn đọng còn lại tại một số tài sản và dự án chưa được giải quyết, chẳng hạn Nhà máy Gang xốp MATEXIM, hiện vẫn tiếp tục ghi nhận lỗ do ảnh hưởng từ chi phí khấu hao và chi phí lãi vay, trong bối cảnh dự án ngừng hoạt động. Ngoài ra, ban lãnh đạo cũng nhấn mạnh việc không phát sinh thêm các tồn đọng lịch sử mới từ hoạt động hiện tại của công ty.

Tại ĐHĐCĐ thường niên năm 2026, ban lãnh đạo tiếp tục tái khẳng định kế hoạch chuyển niêm yết cổ phiếu VEA từ UPCoM sang HoSE. Tuy nhiên, tiến độ vẫn chậm do các vấn đề liên quan đến ý kiến kiểm toán chưa được xử lý dứt điểm. Theo đánh giá của Công ty Chứng khoán Vietcap, điều này đồng nghĩa quá trình chuyển sàn nhiều khả năng sẽ kéo dài hơn kỳ vọng và khó có thể diễn ra trong ngắn hạn.

Hiện Bộ Công Thương là cổ đông lớn nhất của VEAM với tỷ lệ sở hữu 88,47%, tương đương hơn 1,1 tỷ cổ phiếu VEA. Dù tỷ lệ sở hữu Nhà nước ở mức rất cao, lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free-float) của doanh nghiệp vẫn đạt khoảng 15% - mức khá cao nếu so với nhiều doanh nghiệp tỷ USD có vốn Nhà nước chi phối.

Điều này giúp VEAM không phải đối mặt với áp lực duy trì điều kiện đại chúng hay bài toán nâng tỷ lệ cổ phiếu tự do lưu hành để đáp ứng yêu cầu niêm yết, trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp quy mô lớn đang tìm cách giảm tỷ lệ sở hữu của cổ đông lớn, phần lớn gắn với lộ trình thoái vốn Nhà nước.

Dẫu vậy, việc xử lý dứt điểm các ý kiến ngoại trừ trên báo cáo tài chính – điều kiện gần như bắt buộc để thực hiện chuyển sàn, vẫn là bài toán VEAM chưa thể giải quyết sau nhiều năm theo đuổi. Vì vậy, cổ phiếu VEA vẫn nằm trong diện cảnh báo kể từ ngày 11/4/2023 đến nay.

Về kế hoạch kinh doanh năm 2026, VEAM đặt mục tiêu doanh thu thuần hợp nhất đạt 4.889 tỷ đồng, tăng 10% so với thực hiện năm 2025. Doanh nghiệp không công bố chỉ tiêu lợi nhuận hợp nhất, trong khi kế hoạch lợi nhuận sau thuế thuộc về công ty mẹ được đặt ở mức 6.312 tỷ đồng, giảm 10%.

Ban lãnh đạo VEAM dự báo lợi nhuận từ các công ty liên kết sẽ suy giảm trong năm 2026. Theo Vietcap, nguyên nhân có thể đến từ sản lượng sản xuất của Honda Việt Nam suy giảm trong bối cảnh thị trường Việt Nam đang đẩy nhanh quá trình chuyển dịch sang xe điện và Toyota Việt Nam đang cân nhắc giữ lại lợi nhuận để phục vụ cho mục đích tái đầu tư.

Tại ĐHĐCĐ, ban lãnh đạo tiếp tục khẳng định lợi nhuận từ ba liên doanh lớn gồm Honda, Toyota và Ford vẫn là động lực tăng trưởng quan trọng nhất của VEAM. Đáng chú ý, cả ba doanh nghiệp đều đang triển khai chiến lược phát triển xe hybrid và các dòng xe sử dụng năng lượng xanh nhằm thích ứng với xu hướng chuyển đổi sang nền kinh tế phát thải thấp tại Việt Nam.

Bên cạnh các đối tác hiện hữu, VEAM cũng đang nghiên cứu khả năng hợp tác chiến lược với một tập đoàn ô tô lớn của Trung Quốc để triển khai nhà máy VEAM Auto tại Thanh Hóa. Dự án dự kiến tập trung vào sản xuất xe điện chở khách từ 5-7 chỗ, xe tải điện và các phương tiện phục vụ xây dựng, công nghiệp; đồng thời có thể mở rộng sang lĩnh vực khai khoáng và các ứng dụng chuyên dụng khác trong tương lai.