Trung Quốc tấn công vào thành trì cuối cùng của công nghiệp Đức

Công nghiệp Đức mất hơn 10.000 việc làm mỗi tháng

Các doanh nghiệp vừa và nhỏ của Đức (Mittelstand), nhóm đông đảo các nhà sản xuất quy mô trung bình, chủ yếu chuyên về hàng hóa tư liệu sản xuất và hàng hóa trung gian, phụ thuộc lớn vào xuất khẩu, từng phát triển mạnh nhờ cung cấp máy móc cho các nhà máy trên khắp thế giới. Tuy nhiên, Trung Quốc đang nhanh chóng thu hẹp khoảng cách về chất lượng, đồng thời chào bán sản phẩm với mức giá chỉ bằng khoảng một nửa so với các đối thủ châu Âu.

Khi làn sóng lo ngại lan rộng trong giới sản xuất Đức, các đợt cắt giảm nhân sự cũng bắt đầu diễn ra tại những thị trấn và làng mạc từng sung túc, nơi nhiều thế hệ chưa từng trải qua một cuộc suy thoái nghiêm trọng.

Đây có thể trở thành bước ngoặt mang tính chính trị đối với quốc gia mà phần lớn sự thịnh vượng được tạo dựng từ tầng lớp doanh nghiệp Mittelstand – "trái tim" của nền kinh tế lớn nhất châu Âu.

Lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ, Đức nhập khẩu nhiều hàng hóa tư liệu sản xuất công nghệ cao từ Trung Quốc hơn lượng xuất khẩu sang thị trường này.

Các nhà sản xuất Đức bất ngờ rơi vào thế phòng thủ, không chỉ tại Trung Quốc và các thị trường quốc tế khác mà ngay trên sân nhà. Nhiều doanh nghiệp Mittelstand đã phải cho công nhân nghỉ luân phiên, cắt giảm việc làm hoặc chuyển dây chuyền sản xuất ra nước ngoài, trong đó có cả Trung Quốc.

Ông Patric Burkhart, Giám đốc điều hành của Aura, nhà sản xuất máy móc đặt trụ sở tại tây nam nước Đức với 115 nhân viên và doanh thu khoảng 30 triệu USD mỗi năm, cho biết sức ép cạnh tranh từ Trung Quốc đã gia tăng mạnh chỉ trong 6 tháng gần đây, khiến lượng đơn đặt hàng sụt giảm đáng kể.

Theo ông Burkhart, một đối thủ Trung Quốc mới xuất hiện trên thị trường đã tạo ra sức ép giảm giá rất lớn. Để giành được các hợp đồng vốn thuộc về các nhà sản xuất Đức và Nhật Bản, "tôi buộc phải cực kỳ sáng tạo", ông nói.

Theo báo cáo công bố tháng 5 của EY, ngành công nghiệp Đức đang mất hơn 10.000 việc làm mỗi tháng. Sản lượng công nghiệp đã giảm khoảng 10% trong giai đoạn từ tháng 2/2022 đến đầu năm 2026, trong khi các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng sụt giảm hơn 15%.

Số liệu từ Apollo Global Management có trụ sở tại New York cho thấy cán cân thương mại hàng hóa tư liệu sản xuất giữa Đức và Trung Quốc đã đảo chiều mạnh. Từ mức thặng dư khoảng 750 triệu euro vào giữa năm 2024, cán cân này đã chuyển sang thâm hụt khoảng 500 triệu euro tính theo mức trung bình 12 tháng đến tháng 8/2025. Trong khi đó, xuất khẩu máy công cụ của Đức sang Trung Quốc trong quý I cũng giảm khoảng 1/3 so với cùng kỳ năm trước.

Thành phần hàng hóa xuất nhập khẩu qua các cảng của Đức đang thay đổi nhanh chóng khi Trung Quốc đẩy mạnh năng lực sản xuất trong nước.

Theo ông Noah Barkin, cố vấn cấp cao của Rhodium Group, nếu các nhà hoạch định chính sách châu Âu không có những biện pháp mạnh tay hơn để bảo vệ ngành công nghiệp, "chúng ta có thể chứng kiến sự suy giảm rất nhanh của các doanh nghiệp Mittelstand tại Đức".

Châu Âu tăng cường công cụ pháp lý

Các nhà lãnh đạo châu Âu hiện đang tìm kiếm thêm các công cụ pháp lý nhằm đáp trả Trung Quốc. Theo số liệu tính bằng USD của hải quan Trung Quốc, xuất khẩu hàng hóa từ Trung Quốc sang riêng thị trường Đức đã tăng 17% trong năm nay tính đến hết tháng 5 so với cùng kỳ năm ngoái, trong khi xuất khẩu sang toàn Liên minh châu Âu (EU) tăng 16%.

Sau cú sụp đổ nghiêm trọng của thị trường bất động sản, Trung Quốc ngày càng dựa nhiều hơn vào lĩnh vực sản xuất để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Trong bối cảnh nhu cầu nội địa suy yếu và lượng hàng tồn kho lớn, các nhà máy Trung Quốc tích cực đẩy mạnh xuất khẩu, đưa thặng dư thương mại của nước này lên mức kỷ lục 1.200 tỷ USD trong năm ngoái.

Đây là thành quả của một chiến lược công nghiệp được hoạch định bài bản và có sự hậu thuẫn mạnh mẽ của nhà nước. Thông qua sáng kiến "10.000 gã khổng lồ nhỏ", chính phủ Trung Quốc đã bơm lượng lớn trợ cấp, ưu đãi thuế và nguồn lực công vào hàng nghìn doanh nghiệp chuyên biệt quy mô vừa, với mục tiêu rõ ràng là thay thế những "nhà vô địch thầm lặng" nổi tiếng của Đức.

Trong hai năm qua, EU đã khởi xướng số vụ kiện thương mại nhằm vào Bắc Kinh nhiều chưa từng có. Tuy nhiên, các biện pháp này mới chỉ bao phủ một phần nhỏ tổng lượng hàng nhập khẩu từ Trung Quốc. Những cơ chế phòng vệ thương mại toàn diện và cứng rắn hơn được thảo luận tại hội nghị thượng đỉnh ở Brussels hồi tháng 6 có thể sẽ phải mất ít nhất một năm nữa mới được triển khai.

Ông Michael Suess, cựu lãnh đạo cấp cao của Siemens và hiện là Chủ tịch điều hành nhà sản xuất vật liệu phủ Oerlikon của Thụy Sĩ, cho rằng khó khăn của Mittelstand không chỉ đến từ Trung Quốc mà còn xuất phát từ chi phí sản xuất trong nước quá cao, cũng như thế hệ doanh nhân gia đình mới mà theo ông là thiếu tham vọng.

"Đúng là Trung Quốc ngày càng cạnh tranh hơn. Nhưng Đức cần những cải cách thực sự. Chúng ta phải bước ra khỏi vùng an toàn", ông Suess nói.

Theo ông Barkin, Đức vẫn còn sở hữu một số doanh nghiệp sản xuất những sản phẩm mà Trung Quốc chưa thể thay thế hoàn toàn. Trong đó có Trumpf – nhà sản xuất công nghệ laser – và Zeiss, doanh nghiệp chế tạo các thiết bị quang học được sử dụng trong máy móc y tế cũng như thiết bị sản xuất chip bán dẫn. Tuy nhiên, Bắc Kinh đang nỗ lực xóa bỏ sự phụ thuộc này bằng cách tự phát triển năng lực sản xuất trong nước.

Tại nhà máy Trumpf Photonic Components ở thành phố Ulm, các kỹ thuật viên đang kiểm tra những tấm wafer chứa hàng nghìn điốt laser siêu nhỏ.

Ngày nay, khi một nhà sản xuất ở Đông Âu hay Nam Mỹ xây dựng nhà máy mới, họ có thể mua toàn bộ hệ sinh thái sản xuất – từ máy ép phun, cánh tay robot, máy sấy cho đến phần mềm quản lý trên nền tảng đám mây – chỉ từ một nhà cung cấp duy nhất của Trung Quốc.

“Một sự thay đổi mang tính lịch sử”

Trong một báo cáo gần đây, Trung tâm Cải cách châu Âu (Centre for European Reform), một viện nghiên cứu có trụ sở tại London, đã đưa ra nhận định thẳng thắn: "Trung Quốc đã chiếm phần lớn 'miếng bánh' của ngành công nghiệp Đức và đang chuẩn bị lấy nốt phần còn lại."

Cuộc khủng hoảng hiện nay càng trở nên nghiêm trọng hơn bởi hàng loạt yếu tố bất lợi khác, bao gồm giá năng lượng cao, nhu cầu yếu tại châu Âu, áp lực giảm phát ở Trung Quốc khiến giá xuất khẩu giảm mạnh, cùng với việc nhiều nhà kinh tế cho rằng đồng nhân dân tệ vẫn đang bị định giá thấp.

Theo ông Clemens Fuest, Chủ tịch Viện Nghiên cứu Kinh tế Ifo, mức độ cạnh tranh đặc biệt khốc liệt ở những lĩnh vực mà lợi thế quy mô đóng vai trò quyết định, chẳng hạn như máy bơm nhiệt và ngành ô tô. Trong khi đó, các doanh nghiệp có mức độ chuyên môn hóa cao vẫn đang trụ vững tốt hơn. "Rất khó để nói xu hướng này sẽ kết thúc vào lúc nào", ông nhận định.

Các doanh nghiệp Mittelstand, vốn từ lâu luôn tự hào với lập trường ủng hộ thương mại tự do, gần đây đã bắt đầu kêu gọi chính phủ tăng cường các biện pháp bảo hộ trước sự cạnh tranh của những doanh nghiệp Trung Quốc được nhà nước hậu thuẫn.

Ông Oliver Richtberg, Giám đốc phụ trách thương mại quốc tế của Hiệp hội Các nhà sản xuất Máy móc và Thiết bị Đức (VDMA) – tổ chức đại diện cho các doanh nghiệp sử dụng khoảng một triệu lao động – cho biết các đối thủ Trung Quốc hiện đã kiểm soát khoảng 1/3 sản lượng máy móc toàn cầu.

Theo ông Richtberg, điểm bùng phát đang đến rất gần: "Nếu họ nâng thị phần lên 40% hoặc 50%, chúng ta sẽ không còn bất kỳ đòn bẩy nào nữa."

Dẫu vậy, theo khảo sát do công ty tư vấn Infront có trụ sở tại Hamburg công bố hồi tháng 1, hơn 3/4 doanh nghiệp cơ khí của Đức coi sự cạnh tranh từ Trung Quốc là thách thức chiến lược lớn nhất trên phạm vi toàn cầu.

Quay trở lại với Aura, ông Burkhart cho biết các khách hàng Trung Quốc, Nhật Bản, thậm chí cả Đức, ngày càng mong muốn công ty đặt hoạt động sản xuất tại Trung Quốc. Một trong những nguyên nhân chính là chi phí thấp hơn. Đồng thời, các nhà sản xuất Trung Quốc cũng đang chịu sức ép chính trị ngày càng lớn trong việc đưa toàn bộ chuỗi tạo ra giá trị về trong nước.

Từ chỗ chỉ sản xuất hoàn toàn tại Đức, hiện nay Aura đã chuyển khoảng 20% sản lượng sang Trung Quốc. Theo ông Burkhart, tỷ lệ này có thể tăng lên tới 70% nếu môi trường kinh doanh tại châu Âu không có sự thay đổi.

"Chúng tôi đang ở trong một tình thế vô cùng khó khăn. Đây là một sự thay đổi mang tính lịch sử, tạo sức ép lên toàn bộ xã hội", ông Burkhart thừa nhận.