Trước cuộc gặp TT Trump - Chủ tịch Tập Cận Bình: Cuộc đấu AI và những 'quân bài' chiến lược

Khi Tổng thống Donald Trump chuẩn bị đón Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trong chuyến thăm cấp nhà nước bắt đầu từ tối thứ Tư, hai bên có hàng loạt vấn đề cần thảo luận, từ chiến sự tại Iran cho tới chính sách thuế quan.

Trong những tuần gần đây, không vấn đề nào thu hút sự quan tâm toàn cầu mạnh mẽ hơn câu hỏi liệu Mỹ và Trung Quốc có thể đạt được thỏa thuận nào về tốc độ phát triển trí tuệ nhân tạo hay không. Cuộc tranh luận về những rủi ro ngày càng thay đổi nhanh chóng của AI đã phủ bóng lên Thung lũng Silicon, Washington và gần đây cả Liên Hợp Quốc.

Dù có những người cho rằng những gì đang diễn ra mang ý nghĩa sống còn đối với tương lai của nền văn minh, kỳ vọng về một thỏa thuận nghiêm túc giữa Washington và Bắc Kinh vẫn khá thấp. Hai nước đang bị cuốn vào cuộc đua AI mà cả hai đều xem là yếu tố quyết định vị thế quân sự, công nghệ và kinh tế trong tương lai. Theo các chuyên gia chính sách đối ngoại, sự nghi kỵ giữa hai bên cũng đang ở mức rất sâu sắc.

Các chuyên gia phương Tây nhìn chung ước tính Mỹ đang dẫn trước Trung Quốc khoảng 6 tháng về những mô hình AI tiên tiến nhất. Tuy nhiên, con số này không phản ánh đầy đủ mối quan hệ phức tạp giữa hai quốc gia, đồng thời khiến việc tìm kiếm một tiếng nói chung về cách kiểm soát rủi ro AI trở nên khó khăn hơn.

Chip AI cao cấp: Lợi thế lớn nhất vẫn thuộc về Mỹ

Một trong những lợi thế rõ ràng nhất của Mỹ trước Trung Quốc là chip máy tính. Phần lớn chip chuyên dụng được sử dụng để xây dựng và vận hành các hệ thống AI hiện nay được thiết kế bởi các công ty Mỹ, trong đó có Nvidia, hãng sản xuất chip tại Thung lũng Silicon hiện là công ty có giá trị lớn nhất thế giới.

Trong một thập kỷ qua, ba chính quyền tổng thống Mỹ liên tiếp đã áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu nhằm hạn chế khả năng tiếp cận những loại chip mạnh của Trung Quốc. Bắc Kinh tìm nhiều cách để vượt qua các hạn chế này, nhưng chính các nhà nghiên cứu AI Trung Quốc thường thừa nhận rằng thiếu chip là trở ngại lớn nhất đối với họ.

Các công ty AI hàng đầu Trung Quốc đã chi hàng trăm triệu USD để có lượng chip cần thiết. Để né các hạn chế xuất khẩu của Mỹ, họ thường mua quyền truy cập từ xa vào những trung tâm dữ liệu đặt bên ngoài Trung Quốc. Trong năm qua, cách làm này đã giúp Trung Quốc thu hẹp khoảng cách hiệu năng giữa hệ thống của mình với những công nghệ AI hàng đầu của Mỹ.

Song song với đó, Trung Quốc đang nỗ lực xây dựng ngành sản xuất chip trong nước. Huawei, tập đoàn viễn thông và điện tử dẫn đầu nỗ lực này, thừa nhận rằng họ vẫn còn mất nhiều năm mới có thể sản xuất những con chip đạt hiệu năng tương đương các sản phẩm Nvidia hiện nay.

Các công ty AI Trung Quốc cho biết họ đã bắt đầu sử dụng chip Huawei. Tuy nhiên, những bộ xử lý này khó có thể đóng góp nhiều vào việc xây dựng các công nghệ AI tiên tiến nhất. Những chip kém mạnh hơn thường được sử dụng để cung cấp các dịch vụ AI cho người dùng qua Internet.

Ngay cả với sự hỗ trợ từ Huawei, những công ty AI Trung Quốc như Moonshot vẫn gặp khó khăn trong việc tìm đủ chip để đáp ứng nhu cầu.

Người Mỹ ngày càng hoài nghi AI, Trung Quốc ít gặp lực cản hơn

Một khác biệt quan trọng khác nằm ở môi trường chính trị và xã hội.

Các cuộc khảo sát dư luận tại Mỹ cho thấy AI ngày càng mất thiện cảm trong năm qua và đã trở thành một vấn đề đáng chú ý trong các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Nhiều người Mỹ lo ngại AI có thể đe dọa việc làm, làm suy yếu giáo dục và gần đây hơn là trở thành mối đe dọa đối với nhân loại.

Một khảo sát của Pew Research Center trong tuần này cho thấy 60% người Mỹ cảm thấy không thoải mái với một trung tâm dữ liệu mới được xây dựng tại địa phương.

Dù ông Trump bác bỏ những lời kêu gọi giảm tốc độ phát triển AI và gọi chúng là một “trò lừa bịp”, ngày càng nhiều nghị sĩ thuộc cả hai đảng, các thống đốc bang và những người đang hướng tới cuộc bầu cử tổng thống năm 2028 đã đưa ra nhiều đề xuất nhằm quản lý công nghệ này. Động thái diễn ra sau những tiết lộ về việc các tác nhân AI ngoài tầm kiểm soát có thể xâm nhập hệ thống của các công ty khác.

Trung Quốc không phải đối mặt với một cuộc tranh luận công khai sôi nổi tương tự về việc có nên hạn chế AI hay không, một phần do hệ thống quản lý tập trung của nước này. Dù các cuộc thăm dò tại Trung Quốc có thể gây tranh luận về độ tin cậy, nhiều khảo sát vẫn cho thấy người dân nước này có xu hướng hào hứng hơn với việc ứng dụng AI.

Theo một khảo sát của KPMG tại 47 quốc gia được thực hiện năm ngoái, người dân Trung Quốc nhìn chung lạc quan hơn đáng kể về AI và thuộc nhóm lạc quan nhất thế giới. Khoảng 69% người Trung Quốc cho rằng lợi ích của AI lớn hơn rủi ro, trong khi tỷ lệ này tại Mỹ chỉ là 35%.

AI cũng đã được tích hợp sâu hơn vào đời sống hàng ngày tại Trung Quốc, từ robot dịch vụ trong khách sạn, nhà hàng cho tới chatbot y tế tại bệnh viện.

Kinh tế Mỹ chống chịu tốt hơn trước làn sóng đầu tư AI

Một lợi thế khác của Mỹ là nền kinh tế nước này cho đến nay vẫn thể hiện khả năng chống chịu tương đối tốt trong cơn sốt đầu tư AI. Các chỉ số chứng khoán đang ở gần mức cao kỷ lục, trong khi những lo ngại về bong bóng AI vẫn chưa thực sự trở thành hiện thực.

Những lo ngại rằng AI sẽ khiến hàng loạt việc làm biến mất trên diện rộng cũng chưa được phản ánh rõ ràng trong các số liệu kinh tế.

Dù vậy, một số dấu hiệu đáng chú ý đã xuất hiện. AI có thể đang góp phần khiến tốc độ tăng lương chậm lại ở những công việc chịu ảnh hưởng nhiều nhất từ công nghệ, đồng thời làm giảm số lượng vị trí tuyển dụng, đặc biệt đối với lao động trẻ.

Quá trình tìm việc, nhất là với những người mới bước vào thị trường lao động, cũng trở nên khó khăn hơn khi AI được sử dụng để viết hồ sơ xin việc hoặc sàng lọc ứng viên. Tuy nhiên, xét trên tổng thể, những tác động kinh tế tiêu cực trực tiếp liên quan đến AI vẫn thấp hơn đáng kể so với dự báo của nhiều nhà kinh tế.

Tại Trung Quốc, câu chuyện lại khác. Những khó khăn kinh tế như tỷ lệ thất nghiệp cao ở giới trẻ, người tiêu dùng cắt giảm chi tiêu và vòng xoáy giảm phát có nguy cơ làm suy yếu hiệu quả từ các khoản đầu tư khổng lồ của Bắc Kinh vào AI.

Gần đây, các nhà kinh tế Trung Quốc đã cảnh báo rằng nền kinh tế nước này dễ tổn thương và có thể trở nên bấp bênh hơn do nguồn chi tiêu được phân bổ quá mạnh vào AI.

Mỹ kiểm soát AI chặt chẽ, Trung Quốc đặt cược vào mã nguồn mở

Sự khác biệt còn thể hiện rõ trong cách hai nước phát triển các mô hình AI.

Tại Mỹ, những công ty AI hàng đầu như OpenAI và Anthropic kiểm soát rất chặt chẽ cách công nghệ của họ được sử dụng. Các công ty xây dựng những lớp bảo vệ phức tạp nhằm hạn chế việc người dùng phát tán thông tin sai lệch hoặc sử dụng AI để tấn công mạng.

Khi mối lo ngại về rủi ro AI gia tăng, các công ty này đang kêu gọi chính phủ liên bang đưa ra những quy định nghiêm ngặt hơn. Họ cho rằng chính phủ nên đánh giá công nghệ AI trước khi phát hành để bảo đảm các cơ chế bảo vệ cần thiết đã được thiết lập. Nhiều nhà hoạch định chính sách, nghị sĩ và chuyên gia cũng đồng tình với cách tiếp cận này.

Trong khi đó, các công ty AI hàng đầu Trung Quốc lại đi theo hướng khác. Những doanh nghiệp như DeepSeek, Moonshot và Z.ai thường cung cấp các công nghệ mạnh nhất dưới dạng “mã nguồn mở”, cho phép bất kỳ ai sử dụng và chỉnh sửa theo nhu cầu.

Mã nguồn mở đã đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của phần mềm máy tính, Internet trong nhiều thập kỷ. Ý tưởng cốt lõi là công nghệ có thể tiến bộ nhanh hơn khi mã nguồn được công khai để mọi người kiểm tra, sử dụng và cải thiện.

Bằng cách mở mã nguồn công nghệ, các công ty Trung Quốc có thể kết hợp nguồn lực và đẩy nhanh tốc độ phát triển. Nếu các cơ quan quản lý Mỹ hạn chế sự phát triển của những dự án AI mã nguồn mở tại nước này, như một số nghị sĩ đang đề xuất, Trung Quốc có thể giành thêm lợi thế.

Nếu những hệ thống AI mã nguồn mở tốt nhất đến từ Trung Quốc, nhiều chuyên gia cho rằng các nhà phát triển trên toàn thế giới có thể xây dựng sản phẩm của họ dựa trên công nghệ Trung Quốc. Quá trình này đã bắt đầu diễn ra, thậm chí ngay tại Thung lũng Silicon.

Mã nguồn mở cũng tạo ra một nghịch lý về an ninh. Bất kỳ ai cũng có thể sử dụng công nghệ này cho mục đích xấu, đáng chú ý nhất là các cuộc tấn công mạng. Tuy nhiên, các chuyên gia bảo mật cho rằng điều đó đồng thời có mặt đối lập: bất kỳ ai cũng có thể sử dụng chính những công nghệ này để phòng thủ trước các cuộc tấn công.

Trung Quốc đang dẫn đầu về nguồn nhân lực AI

Một lợi thế cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng là nhân tài.

Ngay từ năm 2024, một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng xét theo một số tiêu chí, Trung Quốc đã vượt Mỹ để trở thành quốc gia đào tạo và sản sinh nhiều nhân tài AI nhất thế giới. Trung Quốc tạo ra gần một nửa số nhà nghiên cứu AI hàng đầu, trong khi tỷ lệ của Mỹ chỉ khoảng 18%.

Trong nhiều năm, các nhà nghiên cứu sinh ra và được đào tạo tại Trung Quốc đã giữ vai trò quan trọng trong những phòng nghiên cứu AI hàng đầu của Mỹ. Các nghiên cứu mới hơn cho thấy họ vẫn tiếp tục đóng góp đáng kể cho lĩnh vực AI tại các doanh nghiệp và trường đại học Mỹ.

Tuy nhiên, ngày càng nhiều nhà nghiên cứu lựa chọn ở lại Trung Quốc, làm việc cho những công ty như Moonshot, Z.ai và DeepSeek.

Điều này cho thấy cuộc đua AI giữa Mỹ và Trung Quốc không đơn thuần là cuộc cạnh tranh về mô hình AI. Mỹ hiện có những lợi thế nổi bật về chip và năng lực của các mô hình tiên tiến, nhưng Trung Quốc lại sở hữu những yếu tố khác có thể đóng vai trò quan trọng trong chặng đường dài, từ nguồn điện, nhân tài, khả năng ứng dụng AI trong đời sống cho tới chiến lược mã nguồn mở.

Chính sự khác biệt về lợi thế khiến khoảng cách khoảng 6 tháng giữa các mô hình AI hàng đầu của hai nước không thể được xem là thước đo duy nhất cho tương quan sức mạnh trong cuộc đua công nghệ đang ngày càng có ý nghĩa chiến lược này.