Tư duy mới về tài chính hưu trí

Khi tuổi thọ ngày càng tăng và gánh nặng an sinh xã hội ngày càng lớn, tài chính hưu trí không còn chỉ là câu chuyện tích lũy cho tuổi già mà đã trở thành bài toán bảo toàn tài sản, duy trì dòng tiền và đảm bảo chất lượng cuộc sống sau khi rời thị trường lao động. Xung quanh chủ đề này, Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance đã có cuộc trao đổi với ông Jack Nguyễn, Giám đốc Quỹ đầu tư BlockBase.

Theo ông, vì sao người nghỉ hưu cần xây dựng kế hoạch tài chính và hiện họ đang chủ yếu lựa chọn những kênh bảo toàn tài sản nào?

Ông Jack Nguyễn: Một nghịch lý tôi quan sát thấy là người hưu trí Việt Nam giàu tài sản nhưng nghèo dòng tiền. Vấn đề không phải là tích lũy chưa đủ, mà là toàn bộ khối tích lũy đó gần như không sinh ra thu nhập hằng tháng, trong khi tuổi hưu về bản chất là giai đoạn sống bằng thu nhập từ tài sản.

Ba kênh mà phân khúc này đang lựa chọn là bất động sản, vàng và tiền gửi tiết kiệm tưởng như đã đa dạng hóa, nhưng thực chất đều có chung một điểm yếu: không được thiết kế để tạo dòng tiền. Bất động sản chủ yếu được giữ để chờ tăng giá thay vì khai thác dòng tiền, tỷ suất cho thuê thực tế thường rất thấp so với giá vốn; vàng không sinh lời; còn tiền gửi, kênh duy nhất có lãi, thì phần lãi thực sau lạm phát khá mỏng.

Khảo sát công bố cuối năm 2025 cho thấy 47% người được hỏi vẫn giữ tiền mặt tại nhà, trong khi chỉ 0,4% đầu tư chứng khoán và 0,6% tham gia quỹ hưu trí, dù có tới 44% khoản tiết kiệm được xác định dành cho tuổi già. Nói cách khác, gần một nửa số tiền người Việt để dành cho tuổi hưu đang không làm việc một ngày nào.

Quy mô của bài toán này đang phình ra nhanh hơn nhiều người nghĩ. Việt Nam có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên năm 2024 và dự báo gần 18 triệu người vào năm 2030, trong khi đến cuối năm 2022 mới khoảng 38% lực lượng lao động tham gia bảo hiểm xã hội. Tiền gửi cá nhân trong hệ thống ngân hàng đã lên khoảng 8 triệu tỷ đồng, nhưng chưa tới 1% người Việt đầu tư qua quỹ và thị trường sản phẩm hưu trí vẫn rất sơ khai.

Theo tôi, lập kế hoạch tài chính cho người tuổi hưu không phải là chuyện chọn thêm một kênh đầu tư, mà là cuộc chuyển đổi tư duy từ câu hỏi “tài sản của tôi đáng giá bao nhiêu” sang “tài sản của tôi trả cho tôi bao nhiêu mỗi tháng”.

Theo ông, đâu là những khác biệt và thách thức lớn nhất trong quản lý tài chính cá nhân ở người tuổi hưu so với giới trẻ và trung niên?

Khác biệt cốt lõi có thể gói trong một câu: người trẻ được phép sai nhiều lần nhỏ, còn người hưu trí chỉ cần sai một lần là để lại hậu quả lớn. Người còn đi làm có dòng thu nhập lao động phía trước để sửa sai, nên với họ thời gian là đồng minh. Người hưu trí không còn lớp đệm đó, vừa chịu lỗ vừa phải rút tiền ra để sống, nên một cú sụt lớn ở những năm đầu nghỉ hưu sẽ bào mòn vốn gốc theo cách gần như không thể phục hồi. Giới chuyên môn gọi đây là rủi ro thứ tự lợi suất.

Ở Việt Nam, rủi ro này thường không đến từ chứng khoán mà đến từ việc buộc phải bán bất động sản đúng lúc thị trường đóng băng. Khi tài sản lớn nhất của gia đình là nhà hoặc đất, nhu cầu tiền mặt phát sinh đột ngột, chẳng hạn do biến cố y tế, thì việc phải thanh lý một tài sản kém thanh khoản trong điều kiện xấu chính là cú sụt lợi suất tàn khốc nhất mà người hưu trí Việt Nam có thể gặp.

Một thách thức khác tinh vi hơn vì không xuất hiện trên bất kỳ sao kê nào là sự khác biệt giữa an toàn danh nghĩa và an toàn sức mua. Một người có 10 tỷ đồng gửi tiết kiệm trong bốn năm với lãi suất quanh 5%/năm có thể nhận về khoảng 12 tỷ đồng. Tuy nhiên, trong cùng giai đoạn, tiền đồng mất khoảng 12% giá trị so với USD, khiến sức mua quốc tế của khoản tiền gần như đứng yên. Với người trẻ, điều này không quá đáng ngại vì thu nhập lao động của họ cũng tăng theo. Nhưng với người hưu trí, khi rổ chi tiêu ngày càng nặng những cấu phần gắn với USD như thuốc men, thiết bị y tế, du lịch hay hỗ trợ con cái học tập ở nước ngoài, “an toàn” kiểu này thực chất chỉ là đứng yên có trả lãi danh nghĩa.

Áp lực này chủ yếu đến từ những yếu tố bên ngoài như mặt bằng lãi suất toàn cầu và biến động tỷ giá. Người hưu trí là nhóm chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất vì họ sống chủ yếu bằng khối tài sản định giá bằng tiền đồng.

Do đó, tư duy quản lý tài sản cần đảo trục ưu tiên: không phải tối đa hóa lợi suất, mà là tối thiểu hóa xác suất xảy ra một sai lầm lớn. Cách làm phù hợp là phân tầng tài sản theo thời điểm sử dụng: một phần thanh khoản cao đủ chi tiêu 2-3 năm, một phần tạo thu nhập ổn định cho các năm tiếp theo và chỉ phần vốn chưa cần dùng mới dành cho tài sản tăng trưởng.

Vụ việc các hợp đồng kỳ nghỉ cho thấy người cao tuổi vẫn có nhu cầu và khá sẵn sàng với các sản phẩm đầu tư tài chính. Để họ không trở thành nạn nhân của các chiêu trò lừa đảo, phải chăng đã đến lúc đẩy mạnh các sản phẩm tài chính được thiết kế phù hợp với độ tuổi, quy mô tài sản và khẩu vị rủi ro của họ?

Điều đáng suy nghĩ nhất trong câu chuyện hợp đồng kỳ nghỉ không phải là người già nhẹ dạ, mà là sản phẩm tệ nhất trên thị trường lại sở hữu đội ngũ bán hàng tốt nhất. Họ có những cuộc gọi mời nhận quà miễn phí, các buổi hội thảo được tổ chức bài bản, nhân viên kiên nhẫn tư vấn hàng giờ với từng khách hàng lớn tuổi.

Trong khi đó, rất hiếm khi ngân hàng, công ty quản lý quỹ hay doanh nghiệp bảo hiểm chủ động mang đến cho họ những sản phẩm thu nhập hưu trí phù hợp. Người cao tuổi không mua hợp đồng kỳ nghỉ vì họ ưa rủi ro, mà vì đó gần như là sản phẩm tài chính duy nhất được đưa đến tận tay họ. Kẻ lừa đảo thắng không phải ở sản phẩm mà ở khâu phân phối.

Vì vậy, phát triển sản phẩm phù hợp là cần thiết nhưng chưa đủ. Nếu không cải thiện khâu phân phối và chuẩn mực tư vấn, chúng ta rất dễ tạo thêm vỏ bọc cho các chiêu trò săn mồi. Khoảng trống pháp lý đối với hợp đồng kỳ nghỉ và cấu trúc phí bất hợp lý càng khiến người mua chịu nhiều rủi ro.

Theo tôi, cần triển khai đồng thời ba giải pháp sắp xếp theo thứ tự tác động.Thứ nhất, áp dụng quyền hủy hợp đồng trong bảy ngày đối với các hợp đồng tài chính dài hạn ký với người từ 65 tuổi trở lên. Khoảng thời gian này đủ để gia đình đọc lại hợp đồng và giảm tác động của các kỹ thuật gây áp lực tâm lý.

Thứ hai, xây dựng chuẩn mực phù hợp có ràng buộc trách nhiệm với người phân phối, theo tinh thần mà cơ quan quản lý ngành chứng khoán Mỹ gọi là các khoản đầu tư cảnh báo đỏ. Những sản phẩm phức tạp, kỳ hạn dài hoặc thanh khoản thấp mặc định không phù hợp với người sống bằng thu nhập cố định và đơn vị phân phối phải chứng minh được sự phù hợp trước khi bán.

Thứ ba, phát triển các sản phẩm có cấu trúc thu nhập đơn giản tới mức khó lạm dụng thang tiền gửi theo kỳ hạn, công cụ dòng tiền dựa trên tài sản chất lượng cao, và các cấu trúc gần với một khoản thu nhập định kỳ. Với khách hàng lớn tuổi, độ phức tạp của sản phẩm tỷ lệ thuận với khoảng cách thông tin giữa người bán và người mua, và khoảng cách đó chính là mảnh đất của lạm dụng. Sản phẩm tốt cho người hưu trí phải nhàm chán, và sự nhàm chán đó là một tính năng chứ không phải khuyết điểm.

Theo ông, cần xây dựng những “lá chắn” nào để bảo vệ tài sản của người nghỉ hưu trong môi trường số?

Trong hạ tầng tài sản số, mọi hệ thống đều được thiết kế trên giả định rằng mọi giao dịch đều đáng ngờ cho đến khi được chứng minh ngược lại, và tiền một khi đã rời ví thì không lấy lại được. Trong khi đó, ngân hàng truyền thống vận hành trên giả định ngược lại: giao dịch của chủ tài khoản là hợp lệ theo mặc định. Với đa số khách hàng, giả định đó là đúng. Nhưng với tài khoản của người cao tuổi trong bối cảnh lừa đảo trực tuyến hiện nay, tôi cho rằng đã đến lúc cần đảo ngược mặc định này.

Theo Bộ Công an, luỹ kế 11 tháng năm 2025, thiệt hại do lừa đảo trực tuyến đã vượt 6.000 tỷ đồng, lũy kế từ năm 2020 là hơn 24.000 vụ với gần 40.000 tỷ đồng bị chiếm đoạt, và thực tế có thể hơn thế vì phần lớn nạn nhân không trình báo. Người cao tuổi là nhóm dễ tổn thương nhất khi công an TP.HCM cho biết một nửa số vụ có nạn nhân cao tuổi bắt nguồn từ tâm lý sợ liên lụy con cháu và hạn chế công nghệ, còn người từ 60 tuổi trở lên có nguy cơ gặp tin giả cao gấp sáu lần mức trung bình.

Điểm yếu mà các đối tượng lừa đảo khai thác là tốc độ. Nạn nhân bị thúc ép chuyển tiền trong vài phút, sau đó dòng tiền lập tức được chia nhỏ qua nhiều tài khoản trung gian. Vì vậy, “lá chắn” hiệu quả nhất không phải là công nghệ quá phức tạp mà là tạo thêm thời gian trước khi giao dịch được hoàn tất.

Tôi đề xuất xây dựng mô hình “tài khoản hưu trí có điểm dừng” trên cơ sở tự nguyện đăng ký. Cơ chế gồm ba lớp bảo vệ: các khoản chuyển tiền lớn đến người thụ hưởng mới sẽ được giữ lại từ 24-72 giờ và đồng thời gửi thông báo cho người liên hệ tin cậy; giao dịch vượt một ngưỡng nhất định cần thêm xác nhận thứ hai; đồng thời giới hạn giá trị và tần suất giao dịch dựa trên hành vi thông thường của chủ tài khoản.

Mô hình này tương tự cơ chế mà cơ quan quản lý chứng khoán Mỹ cho phép các công ty tài chính tạm giữ lệnh giải ngân tới 15 ngày khi nghi ngờ khách hàng bị bóc lột tài chính. Việt Nam hoàn toàn có thể áp dụng ở hệ thống ngân hàng, kết hợp với xác thực sinh trắc học để tăng hiệu quả phòng chống lừa đảo.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ giải quyết được một nửa bài toán. Người ra quyết định cuối cùng vẫn là con người, nên lớp phòng thủ sau cùng vẫn là cố vấn tài chính đóng vai trò điểm dừng khách quan và gia đình tham gia vào những quyết định lớn. Kinh nghiệm khu vực, chẳng hạn mô hình phối hợp bốn bên giữa cơ quan nhà nước, ngân hàng, nền tảng trung gian và người dân theo tinh thần chương trình chống lừa đảo của Singapore, cho thấy hiệu quả chỉ đến khi các lớp này vận hành cùng nhau. Một công cụ đơn lẻ không cứu được ai, nhưng một chuỗi điểm dừng được thiết kế có chủ đích thì cứu được rất nhiều người.

Trân trọng cảm ơn ông!